Miguel Ignacio Armasaren predikuak (eta III)

Udako etena amaiturik bloga berriro abian jartzeko, Miguel Ignacio Armasa domingotarraren testuen bilduma osatzera nator. 1770ean jaio eta 1814an hildako labaiendarrak gaur arte agertu direnak baino euskarazko prediku gehiago ondu bide zituen, iritsi zaizkigunak irakurrita antzeman daitekeenez, baina balizko horiek egunen batean ilunpetik atera bitartean orain arte ezagutzera eman ditudanak (1810eko Aste Santukoa eta San Pedro hizpide hartuta irakurri zuena) eta gaurko hau besterik ez ditugu.

1811

1811ko predikuaren amaiera. Egin klik irudian orrialde guztiak aztertu ahal izateko.

Gaurko hirugarrena 1811n prestatu zuen, Garizumako bigarren igandean hain zuzen ere. Bi gaik merezi izan zuten egun hartan Labaiengo predikariaren arreta: batetik, jai egunetan fededunek izan beharreko jarrerak (bai mezatan, bai lan egiterakoan, ordu hartako moral katolikoak bekatutzat jotzen baitzuen igandeetako denbora-tarte jakin batetik gorako jarduna); eta bestetik, mundu honetan jasandako zorigaitzen ordainetan zintzoek zeruan gozatu ahal izango duten aintzaren deskribapenak.

Finalizo aquí las entradas destinadas a dar a conocer los textos inéditos de Miguel Ignacio Armasa (1770-1814), dominico nacido y fallecido en Labaien tras un periplo vital que lo condujo al menos por Cantabria, Madrid y Álava, y que predicó tanto en castellano como en su lengua materna a principios del siglo XIX. El texto que presento hoy, que puede consultarse haciendo clic sobre la imagen, corresponde al sermón con el que Armasa se dirigió a la concurrencia de la parroquia de San Pedro de Beinza-Labayen el segundo domingo de Cuaresma de 1811. La actitud que sus feligreses debían adoptar en los días de guardar (así durante la misa como con respecto al trabajo) y la descripción de la gloria celestial que aguarda a los creyentes que sigan fielmente los preceptos de la Iglesia en medio de las penalidades de este mundo fueron los dos temas principales de aquella ya lejana prédica, gracias a la cual podemos asomarnos de alguna manera al euskara hablado en la Basaburua Menor hace dos siglos.


Nafarroako euskararen hego-ekialdeko mugez: Murillo el Frutoko lekukotasuna

eslaider-murillo

Murillo el Fruto (argazkia: www.murilloelfruto.es)

Fontes Linguae Vasconum aldizkariak karrikaratutako azken alea (120.a) txoko honetan iruzkindu aurretik, ale horretan argitara emandako artikuluetako bat nahi dut azpimarratu, nire ustez interes berezikoa da eta. FLVeko zuzendari Patxi Salaberri Zaratiegik idatzia da eta ‘Murillo el Fruto: XIV. gizaldiko agiria‘ du izena.

Aurrekariak

Ez da atzo goizekoa Zidakos eta Aragoa ugaldeen ibilbide amaieran euskarak utzitako arrastoaren ikerketa. Urrun dago hala ere aztergai samurra izatetik: tamalez, orain arte ezagutzera eman diren antzinako dokumentuek ez dakarte Pitillas eta Zarrakaztelu bitarteko herrietan behinola mintzo izan zen euskararen aipamenik —badugu, ordea, iparralderagoko Uxue, Galipentzu edota Eslabari buruzkorik— eta ez dugu ez herri batzuetan ez besteetan idatzitako euskarazko testu bakar bat ere. Murillo ingurukorik nekez agertuko dela imajina daiteke, Aragoa barrenean Erdi Aroan desagertu bide zelako euskara. Zein mendetan, ordea? Eta nolakoa zen euskara hura?

Erreferentzia zuzenik ez dagoen eremuetan ezinbesteko lanabes eta lekuko dira toponimoak, leku-izenak; horiei esker aitzinatu da azken hamarkada hauetan Tuterako merinaldearen iparraldean euskarak izandako bizitasunaz dugun ezagutza.

Lana Zuñiga 3

Lana (g) eta Zuñigaren (b) arteko euskal toponimiaren etena. Zuñigan dokumentatuta dauden euskal leku-izen apurrak —Armorandieta, Atazabala…— Lanatik hurbil dagoen eremukoak dira batik bat (iturriak: Belasko, Salaberri Zaratiegi; argazkiak: www.mapio.net eta Bernardo Vega).

Toponimoetan oinarrituta eskaini zituen hain zuzen ere Mikel Belaskok (Toponimia y panorama lingüístico de la ribera de Navarra y zonas circundantes2004) iraganean Nafarroan bizi izan zen hizkuntza-egoerari buruzko hainbat argibide. Gizatalde batek toki bati aspaldi emandako izenak, azken batean, gizatalde horrek zerabilen mintzoaren oihartzuna helarazten digu; eta ikertzaile iruindarrak erakutsi duenez, garbi bereiz daitezke leku-izenei esker euskarari Aro Moderno edo Garaikidera arte eutsi zioten eskualdeak, batetik, eta askoz galera goiztiarragoa izan zutenak, bestetik. Nafarroan bortitza da sarritan lurralde batzuen eta besteen arteko etena, elkarren mugakide diren hainbat udalerriren artean ere antzeman baitaiteke (ik. gaineko irudia): Estellerriko Lana ibarrean, esaterako, egungo leku-izenen % 40 da euskarazkoa; ondoko Zuñigan, aldiz, % 2 baino gutxiago. Desoreka bertsuaren adibide dira Arroitz-Los Arcos edota Oteitza-Lerin (toponimoen % 40 euskaldun bikote bakoitzeko lehenbizikoek, % 0-1 eskas bigarrenek), Artaxoa eta Larraga (% 40 – % 0), Uskartze eta Nabaskoze (% 65 – % 0-2) edota Burgi eta Gazteluberri (% 70 – % 0-1). Garbi dago (ia) euskal toki-izenik gabeko herrietan euskara, izan bazen, aspaldi zaharrean ahantzi zutela.

Emandako adibideei begira ikus daitekeenez Nafarroa osoan zehar da nabarmena, eskuin-ezker, toponimian islatu den hizkuntza-eten hori. Ezin da pentsatu, ordea, Nafarroako eremu euskalduna eta erromantzea elkartrukerik gabeko gune estankoak zirenik, eta horrekin batera aipatu dudan eten hori ez da beti arestiko adibideetan bezain erabatekoa eta inolako trantsiziorik gabea. Tafalla inguruan goiti-beheiti, esaterako, Orbaibar eta Pitillas ditugu. Orbaibarko hamar leku-izenetik 6-7 dira gaur egun euskaratikoak, Burgin edota Zaraitzu hegoaldean bezalatsu; baina Pitillasko euskal toponimia arrastoak (% 5) Larraga, Nabaskoze edo Gazteluberrikoak baino agerikoagoak dira. Antzeko zerbait ikusiko genuke Uxue eta Zarrakaztelu erkatuz gero, azken hau oso hegoaldekoa izan arren. Laburbilduz, behinolako eremu euskaldun eta erromantzeen arteko etenak, argia izanagatik, ez zuen lerro zuzenik osatzen, eta hegoaldeko zenbait eremutan jaso den hondarreko euskal toponimia apur bat ugariagoak, bestalde, eremu horietan euskarak gehixeago iraun zuela salatzen du.

Euskal leku-izenak Nafarroa erdialdean2

Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Izan ere, euskarari berandura arte eutsi dioten Nafarroa erdialdeko zenbait herrik oso hurbileko bizilagun erromantzatuak zituzten arren (Garesek Mendigorria, edo Artaxoak Larraga, besteak beste; horren erakusgarri 1571n Galipentzu eta Kaseda bereizten zituen hizkuntza-muga argia ere), bi eskualdetan bederen euskara Erdi Aroan dezente hegoalderago erabili zela salatzen dute leku-izenek: Arroitz-Elizagorria-Mendabia sargunean Ebro ibaia harrapatu arte (A), eta baita sarrera honetako aztergai den Zidakos eta Aragoa ugaldeen bitarteko arroan ere, Murillo el Fruto eta Zarrakazteluraino (B). Alboko mapan ageri dira, zalantzak zalantza, euskara nafarraz ari garela toponimiak iradokitako mugarik zaharrenak, kolore berdeak euskararen agerpen garbia adierazten duelarik, eta horiak, aldiz, agerpen ahulago edo duda-mudazkoa (neureak besterik ez dira izan ditzakeen akatsak).

Patxi Salaberri

Patxi Salaberri Zaratiegi

Murillo el Frutoko koadernoa: lekukotasun zahar berria

Aipatu dudan azken bailara hori ongi ezagutzen du Patxi Salaberri Zaratiegi euskaltzain uxuetarrak, sorterri inguruko toponimian euskarak utzitako arrastoak izan baitzituen aztergai 1994an argitara emandako doktore-tesi zabalean eta gerora ere gai horri berari buruzko artikulu gehiago karrikaratu dituelako. Ez da harritzekoa, beraz, Nafarroako Artxibo Orokorrean letrakera gotikoa zuen Murillo el Frutoko koaderno zahar bat topatzean artxiboko arduradunek ikertzaile nafarrari helaraztea.

Erromantzez izkiriatutako koaderno hori XIV. mendekotzat jo du Salaberrik; idazkeraz gain, argudio potoloa da bertan jasota dauden pertsona-izen batzuk 1366ko iturri batean ageri diren berberak izatea. Azalean Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto idatzi zuen esku berantiarrago batek. Murilloko nekazari zergadunen zerrenda dakar horrenbestez, eta horrekin batera (eta honako hau da interesgarriena euskararen ikerketarako) baita herriko toki-izen andana ere. Euskaratik kanpokoak ez dira falta (Los Cascallares, Los Linares, Malpuent, La Rueda) baina ugari datoz halaber euskarazkoak, gaurko euskaldunontzat ere ulerterrazak: Ayz ÇurietaAreaççea (=Areatzea), Varace AlcineaBarace VerrietaVarace ÇarretaBuztinaErteco ErreguaEuçea (=Euntzea), Garipençuco ZalduaLegazpietaTranq[u]a ÇarraHuarteco Odia… Izengoitien artean aipagarri da Joh[a]n Biperr izeneko bat zela alkate. Horrekin batera badira M[ari]a Garizu, Seme[n]o GorriSancho Lasterr edota M[ari]a Çalduna fija de G[arçi]a Çalduna, beste batzuen artean.

FLV 120Izen berezi hauek guztiak aurkeztu eta azterturik, zenbait ondorio eskaini ditu artikuluaren amaieran Salaberri Zaratiegik: alde batetik, Murilloko dokumentuan irakur daitezkeen euskarazko toponimoak aski gardenak direlarik, eta idatzi ziren garaian oraindik desitxuratzen hasi gabeak (esate baterako, koadernoko Barace Verrieta sarri askoa, Baricibarretas bihurturik ageri da 1619an, euskara herrian galdua zenean), toponimo garden horiek —toki batetik bestera mugi daitezkeen pertsonen izenak baino gehiago— argi ari direla iradokitzen euskara bizirik zegoela herrian XIV. mendean. Lekukotasun hau ezagutu aurretik, 1990eko hamarkadan, Murilloko euskarak XIII. mendera arte iraun zukeela uste zuen Salaberrik; datu berri hauen argitara beranduxeago iraungi zelakoan dago.

Bestetik, Murillo el Fruton ez ezik Melida, Santacara edo Zarrakaztelun ere orain arte pentsatu izan den baino beranduago nagusituko zen guztiz erromantzea; zoritxarrez, ez da orain arte agertu hipotesi hori berresten lagun dezakeen dokumentaziorik.

Nolakoa ote zen, bestalde, koadernoak islatzen dituen nafar haien euskal mintzoa? Bildutako toponimo goiztiarrek gaur arte eskura genituenek baino garbiago azaleratu dituzte Murillo inguruko lexikoaren gai batzuk: al(t)zin, baratze, berri, bide, eder, erregu, erte (=arte), eutze (iparralderagoko herrietan euntze = pentze, belardi), gorri, (h)odi, laster, mendi, zaldu… Horretaz gain, antzematen diren zenbait hizkuntza ezaugarri deskribatu ditu Salaberrik: bokalaren ondorengo kontsonante sudurkarietan bustidurarik ez zela (Buztina-alzinea) edota aspirazioa, h-ren ahoskatzea alegia, galdua zela ordurako.

Laburbilduz, euskarak Nafarroako hego-ekialdean Aragoa ibairaino izan zuen hedapena berretsi eta euskara haren kolorea pittin bat argitzera datorren lekukotasun ederra eman du ezagutzera uxuetarrak. Izango ahal dira, nork aurkituko zain, orain arte antzemandakoa zabaltzen eta sakontzen lagunduko diguten testu gehiago!

Ingurua2b

Euskararen iraupena Nafarroako ekialdean. Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Me hago eco en esta entrada del interesante artículo publicado en el último número de la revista Fontes Linguae Vasconum por su director, Patxi Salaberri Zaratiegi, miembro de la Real Academia de la Lengua Vasca-Euskaltzaindia. Salaberri desglosa y analiza los datos que ofrece un antiguo cuaderno recientemente localizado en el Archivo General de Navarra, escrito muy probablemente en la segunda mitad del siglo XIV y procedente de Murillo el Fruto, localidad ribera navarra sita en la comarca conocida hoy como Ribera del Arga-Aragón. El cuaderno lleva por título ‘Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto’ y contiene abundante y valiosa información sobre las personas que poblaron Murillo hace más de seis siglos y acerca de la toponimia menor de la villa en aquella época, y es precisamente esa toponimia, cuando no existen referencias más directas, el instrumento más fiable del que disponemos para determinar cuál(es) era(n) la(s) lengua(s) que habló un grupo humano en un momento dado. Pues bien, la abundante presencia en el documento de topónimos euskéricos absolutamente diáfanos incluso en nuestros días, que no habían sufrido aún la inevitable deformación producida en los nombres de lugar cuando la lengua en la que se fijaron ha dejado ya de ser hablada por una comunidad, sugiere claramente que el euskera seguía aún vivo en Murillo el Fruto en la segunda mitad del siglo XIV, coexistiendo con el romance que en época posterior terminó imponiéndose por completo. Salaberri explica razonadamente este hecho, y perfila algunas características del habla vasca de Murillo que pueden entreverse en los topónimos que proporciona la nueva fuente exhumada. El académico de la lengua vasca concluye finalmente que la pervivencia del euskera en la ribera baja del Aragón, cuyo límite probable situó él mismo en su día en el siglo XIII, debe ser revisada a la vista del documento que ha dado a conocer.

Murillo Zarrakaztelu La Oliva

Murillo el Fruto (hurbilena), Zarrakaztelu eta La Oliva (eskuinetara) Uxue aldetik (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com.es).


Benito Gil (1801-1870)

Arzubi, Adoaingobiden

Itzalle eta Adoain artean dagoen Adoaingobide eremuan, Tobo errekaren gainean, Arzubi izeneko zubia dago, adoaindarrek eta itzalletarrek izandako harremanaren erakusle (Pío Sarriesek helarazitako argazkia).

Pío Sarries itzalletarrak helarazi dit sarrera honetan ageri den lehendabiziko argazki hau, eta baita Itzalleri eta Adoaini buruzko hainbat xehetasun interesgarri ere. Eskerrak hari!

Asko dira (ezagutzen ditugunak baino gehiago, seguruenik) Nafarroako euskal idazle ahaztuak, edo ahaztu samarrak. Euskaraz idatzi eta hizkuntzaren lekukotasun baliotsuak utzi zizkigutelarik, lekukotasun horietatik landara (ia) guztiz ezezagunak direnak.

Blogean bertan aipatu ditut idazle haietako batzuk, orain arteko iluntasunetik atera beharra aldarrikatu nahirik: Mariano Erbiti, Juan Bautista Sanzberro, Juan Cruz Elizalde… baina zerrenda luzeagoa da.

Zerrenda horretan behar du agertu nire ustez gaur hona ekarri dudanak, idazle ahaztua ez ezik nahastua ere badelako. Hainbat faktorek egin dute bat Benito Gilen inguruko datu gutxi ezagutzeaz gain, orain arte genekien apurrak okerreko tokira begira jar gintzan. Merezi du beraz Nafarroako euskararen lekuko apal baina interesgarri honen biografia osatzea eta izena izanaz aberastea. Biografia osatzeko bide horretan gaur arte bildu ditudan albisteetako batzuk elkarbanatu nahi ditut hemen.

Arbaso zaraitzuarrak, Pardixerriko semea

Captura4

Hiruki itxurako honen erpin guztietan eta haren baitan geratzen diren herrietan bederen dokumentatuta dago Benito Gilen arrastoa. Urraulgoitikoak den-denak, Itzalle izan ezik.

Itzallerekin lotu ohi da Benito Gil Nafarroako euskal idazleen zerrendan, eta ez da okerreko lotura, nahiz eta (irudian ikusi bezala) errealitatearen ikuspegi herren samarra eskaintzen duen. Zaraitzuko hego-mendebaldean dago Itzalle, Urraulgoitira begira, eta Galozeko udalerria osatzen duten guneetako bat den arren, Gorzarekin izan omen zuten luzaroan harreman estuagoa itzalletarrek, eta ez Galozekoekin. Sartaldetik, aldiz, Urraulgoitiko Adoain du mugakide Itzallek. 1000 metrotik gorako tontorrak saihestu behar ditu bi herrien arteko bidea egin nahi duenak (bata zein bestea 700-800 metro artean daudelarik), baina arestiko Arzubik eta beste zenbait arrastok salatzen dute oraindik ere Adoaingoek eta Itzallekoek elkarren arteko komunikazioa bermatzeko agertu zuten borondate sendoa.

Sarrera honetara ekarri dudan abizena ez da arrotza inguru guztian. Aise dabil Zaraitzu-Urraulgoitietako parroki artxiboetan Gil deitura, han eta hemen zuen bizitasunaren seinale. Gaspar Gil, Juan eta Maria Ximenezen semea, XVII. mendearen amaieran jaio zen Itzallen. Adoaingo Columba Torrearekin ezkondu zenean hedatu zuen Orlagatu mendiaz bestaldean adar giltar hura.

IMG_20140906_170437

Adoaingo Perotx 2014ko irailean. Aterpea eta frontoia ditu gaur egun.

Adoain bereko zein inguruko osagaiez aberastu zen adarra. Gasparren seme Bautista, Benitoren aitona, Adoaingo alaba Maria Zazurekin esposatu zen eta horrelaxe sartu zen Gil abizena Perotx etxean. Bautistaren seme Juan Lopek, aldiz, Jakoistiko Francisca Tabar Cabodevilla hartu zuen emaztetzat, izan zituzten seme-alabei ezin etorki urrauldarragoa emanez. Seme-alaba haietan gazteena, Francisco Benito Gil Tabar, gerora euskararen lekuko idatzi bihurtutakoa, 1801eko martxoaren 20an jaio zen Perotxen bertan (Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboa, 639-8, Adoain-San Esteban, Bataiatuen 1. liburua, 87. folioa) Eneko etxean sorturiko Esteban Marcuello baino zazpi urte lehenago. Horren herri ttipian eta jaiotetxeak bata bestetik metro gutxitara zeudela, izango zuten elkarren aditzea, seguruenik, Benito Gilek eta urteen joanean Aita Esteban Adoaingoa bihurtu zenak.

Ez litzateke nolanahiko datua Gil sorterrian hazi ote zen jakitea. Hala izango zen seguru asko, gurasoak Adoainen bertan hil zirelarik, baina ez dut oraingoz Benito haurra Perotx etxearekin lotzen duen albisterik topatu. Aita 1821ean zendu zen. Ordurako, seguru asko, 20 urteko gazte adoaindarrak hautatua izango zuen erlijio bokazioaren araberako bidea.

Itzalle Sn Vicente

Itzalleko San Vicente (argazkia: www.lebrelblanco.com)

1824an hartu zituen Gilek elizako lehen ordenak Iruñean, Uriz Lasaga gotzainak tontsuradun bihurtuta. Errenta berezirik ez ordea, eta elizgizon izatera heltzeko bidean zenbait ondasun eskuratzearren senideen laguntza izan zuen. 1825eko martxoan, Irunberriko eskribau Miguel Doncelen aurrean, hainbat jabetza eman zizkioten apaizgai adoaindarrari Aietxuko bi lehengusuk, Juan Carlos Cabodevillak eta Benita Zabaltzak. Borda bat, zenbait baratze, hainbat alor… 225 bat erregu-lur guztira. Ariketa atsegina da Gilek bereganatutako jabetzen kokapena adierazten duten toponimoetako batzuk irakurtzea: Ermiñekoerreka, Aurkastoia, Beltzoki, Ordokia, Zelaiapala  Iruñeko Elizbarrutiko urte haietako ordena-liburuan Patrimonialista oharra dute lagun Benito Gilen handik aurrerako aipamenek.

1827ko ekainean heldu zitzaion adoaindarrari apaizgintza. Bazekien ordurako non ekingo zion ebanjelizazio-lanari: apirilean hil zen Itzalleko abade izandako Miguel Francisco Pérez, eta Perotxeko semea aukeratu zuten itzalletarrek ordezko, atendiendo alas buenas qualidades q concurren en d(o)n Benito Gil. Zaraitzura jo zuen beraz urraulgoitiarrak, etxetik horren hurbil zuen San Vicente parrokiaren ardura hartzera.

Hogeita sei urteko apez gaztearentzat garrantzitsua izan bide zen ordura arteko ikasketa ibilbidean jasotako heziketa osatzea. 1828ko El párroco. Pláticas doctrinales y morales para todos los domingos y fiestas principales del año liburuaren harpidedun zerrendan ageri da. Orobat 1831n argitaratutako Diccionario Enciclopédico de Teología lan mamitsuaren lehen liburukiari dagokionez.

Gil

Benito Gilen doktrina Nafarroako Artxibo Orokorrean dago gaur. Artxiboari berari zor diot lehen orrialdearen argazki hau.

Oinarri teologikoa sendotzeko eta jai egunetako predikuetarako inspirazio gisa baliagarri zituzkeen erdal liburu horiek alferrikakoak izango ziren ordea kristau doktrina eliztar guzti-guztiei helarazi nahi izanez gero. Bonaparteren ikerketa urteetan, Gil Itzallera heldu eta berrogei bat urte beranduago, nagusi zen oraindik euskara herrian. 1865 inguruko Itzalle ez zen euskaldun elebakarra, baina, era berean, nekez moldatuko ziren ongi gaztelaniarekin 1827ko itzalletar guztiak, adinean gorago eta traketsago. Ez da gaur arte Benito Gilek idatzitako sermoirik agertu, ezin ziurtatu predikazio lanerako zein hizkuntzaz baliatu zen; baina doktrina irakasteari dagokionez behintzat, Itzallera heldu bezain laster ikusi behar izan zuen (lehendik aski ezaguna ez bazuen) Adoain erdaldunduagoan ez bezala herren ibiliko zela Itzallen gaztelania hutsean. Izan ere, ez zuen astirik galdu: 1827ko azarokoa da parroki liburuetan Gilek utzitako lehendabiziko sinadura, eta abendurako prest zuen sarrera hau eragin duen doktrina itzulpena:

Doctrina Uscaras Dn Benito Gil (sic) escrivituric vere governuaren daco. Yzallen Avenduaren amalaurgarrenean, urte mila zazpitan eun eta ogei eta zazpietan.

Zerk eraman ote zuen egilea lapsus calami hartara, alegia, zortzitan ordez zazpitan idaztera? Ondorengo lerroko zazpi horrek, edo auskalo zerk. Nolanahi ere, ez zen hanka sartze makala izan, luzaroan Gil XVIII. mendeko idazletzat hartzera eraman baitu. Baina Itzalleko abadeak ez zuen zazpitan eunik ezagutu, ez zen mende hartakoa, zaraitzuarra ere ez zen bezala.

Orlagatu

Orlagatu (1132 m.) Itzalletik hego-mendebaldera (argazkia: www.misescapadaspornavarra.com)

Adoain oso hurbil dago Zaraitzutik, lerro zuzenean lau kilometro eskas baino ez dira; malkartsua da bi herrien arteko igarobidea, bai, baina ez Aietxurakoa baino askoz okerragoa, esaterako. Orografiaren aldetik Zabaltzakoak, Ezkanizkoak edota Gindanokoak izango ziren behinolako adoaindarren auzorik gertuenak, baina autorik eta errepiderik gabeko bizimolde hartan ez zeudekeen, ausaz, Itzalle bera baino askoz eskurago. Adoain Pardixerriko sortalde muturrean egonik (eta euskara nafarraren eta zaraitzueraren arteko mugan gainera), nolakoa izango zen adoaindarren euskara? Urraulgoitiko mintzo garbia? Zaraitzueratik ere edango zuen? Ala Itzallekoak Urraulgoitikotik? Edota Adoain eta Itzalle, biak ala biak nor bere ibarrean bazter herriak, Zaraitzu eta Urraulgoitiko hizkeren arteko trantsiziogune izan ote zitezkeen? Ikergai interesgarria da nire ustez Itzalleko doktrina Gilen jatorriari buruzko xehetasun berriok kontuan izanik irakurtzea.

Mende laurdenetik gorako apaiz lana Urraulgoitin

Izan ere, ez du ematen Benito Gil Zaraitzu-Urraulgoitietako parrokietatik atera zenik. Itzallen etenik gabe sei urtez aritu ostean, 1833tik aurrera (Aita Esteban Adoaingoa Irurozkin hasi zen garai bertsuan, alegia) Pedro Pascual Palacios sartu zen abade San Vicenten. Hamabost urte beranduago Itzallera bueltatu zen Gil, baina urte haiek denak Urraulgoitin eman zituen antza; ez nolanahi ere parrokia bakar batean, baina bai, seguruenik, Adoain, Eparotz eta Aietxu biltzen dituen hirukiaren barreneko eremutik atera gabe. Urrauldarren debozioaren erdigune izan den Santa Feko priore ibili zen 1835eko desamortizazioaren inguruko une zailetan, 1840ra arte gutxienez; urte hartan bertan Aietxuko San Joan Bataiatzailearen parrokiko eliztarren arimak zaintzen ari zen. Eta aldi berean, 1839tik aitzin behintzat, jaioterrian ere bazebilen ordurako onenak emanda zegoen Francisco Gil osabari lagunduz eta, behin baino gehiagotan, agiriak abade ezinduaren partez sinatuz. 1841ean hil zen osaba, eta hura baino hilabete batzuk lehenago Benitoren ama Francisca ere bai, Adoainen bertan; amaren heriotz-agiria bere eskuaz idaztea egokitu zitzaion Perotxeko euskal idazleari.

Santa_Fe_de_Eparoz_Navarra-1024x575

Eparozko Santa Fe monastegiaren klaustroa (argazkia: turismo.navarra.com)

Hamarkada gehienean zehar Adoainen ez ezik Urraulgoitiko beste herri batzuetan ibili ostean, 1848ko ekainetik aurrera ageri da berriro ere Gilen arrastoa Itzalleko San Vicenteko liburuetan. 1849tik 1858ra iraun zuen bigarren egonaldi hark eta Juan Pedro Sanzek parrokia hartzearekin batera Zaraitzu betiko atzean utzi eta azken aldiz itzuli zen Gil bere ibarrera. Eparotzen ere ibili zen arren Imirizaldu eta Irurozkiko lanak bete zituen batik bat.

Hirurogeita lau urteak eginda, 1865eko abuztuan arduratu zen Benito Gil hilburukoa prestatzeaz, Irurozkin bertan, Irunberriko notario Francisco Oyarbideren aurrean (Nafarroako Artxibategi Orokorreko 5183 kaxa). Egun haietan Perotxeko etxejaun zen Gabriel Machin Gil iloba izendatu zuen apez urraulgoitiarrak oinordeko, eta jarraibide argiak eman ere bai, osaba hildakoan Machin ongi arduratu zedin egin beharrekoaz.

Irurozki San Adrian

Irurozkiko San Adrian eliza (iturria: www.lebrelblanco.com)

Ia urtebete beranduago, 1866ko udaberrian, ezohiko bisitaria igaro zen Urraulgoititik: Luis Luziano Bonapartek zeharkatu zuen ibarra Erronkarin ibili eta gero. Miguel Rodríguez Ferrerrek 1873an idatzi zuenez Aizpurgi eta Imirizaldun barrena irten zen Erronkaritik printzea Donibane Garazirako bidean. Han Gil topatu eta adoaindarrak berak emanik jasoko al zuen gure eskuetara heldu den doktrina?

Irurozkiko parroki liburuetan agerikoa da zenbateraino trakestu zen 1870ean zehar Benito Gilen sinadura dotorea. Jose Aguirre izeneko Idozingo patrimonialista bat izan zuen adoaindarrak lagun egun haietan; hogeita hamar urte lehenago osaba zaharraren makulu izandakoak ezinbestekoa zuen nonbait besteren laguntza. Abuztu-irailetan dardarti bihurtu zen Gilen letra. Ziur asko urtarriletik aurrerako oharrak ez ziren hark idatziak, laguntzaileak izkiriatu eta apaiz zaharrak sinatuak baizik. Irailaren 3an sinatu zuen azken aldiz. Aste batzuk beranduago, 1870eko urriaren 18an, eman zuen azken hatsa Benito Gilek Irurozkin; hirurogeita bederatzi urte zituen. Ordurako maldan behera zetorren Perotxeko haurtxo hutsa zenean etxean eta karrikan ikasitako Adoaingo euskara bera ere.

Urraulgoitiko apez zereginean euskaraz, ala gaztelaniaz?

Zein hizkuntza erabili ote zuen Benito Gilek Itzalletik kanpoko parroki lanetan? Kontuan hartu beharra dago euskara Captura2Urraulgoitin zeharo makaltzen ari zeneko garaian bizi izan zela adoaindarra. Gil Imirizaldu eta Irurozkin ibili zen urteetan Bonapartek jaso zituen albisteen arabera, guztiz erdaldunduta zeuden herri biak. Geldituko zen beharbada oraindik euskara arrasto apalen bat (Brocaren mapak bi herrion artean ezarri zuen euskararen azken muga garai bertsuan), baina bistakoa da ebanjelizazio lana erdara hutsean egingo zela. 1840ko hamarkadako Adoainen edota Aietxun, aldiz, baziren dudarik gabe euskal hiztunak, apika adineko euskaldun hutsak ere bai, baina Itzalle bera baino herri erdaldunagoak ziren inondik inora Bonapartek utzi zizkigun albisteen arabera. 1827ko euskarazko doktrina itzalletarrentzat prestatu eta gero, nekez izango zuen Gilek ondorengo berrogei urteetan euskara erabiltzeko Itzalleko egonaldikoa baino premia handiagorik. Nire ustez litekeena da Urraulgoitiko parroki lan gehiena, non eta ez den-dena, gaztelaniaz burutzea, eta horrenbestez eliztar urrauldarrentzat inolako euskarazko testurik sortu beharra ez izatea. Horiek horrela, Adoaingo seme honek jaioterriko euskarari buruz eman diezazkigukeen albisteak Itzalleko doktrinan baino ezin dira antzeman, Zaraitzukoekin batera nahasita. Lehen esan dudan bezala, merezi du Adoaingo Juan Lope eta Jakoistiko Franciscaren seme urrauldar euskaldunak utzitako ondarea patxadaz aztertzea, inguruko lekukotasunekin alderatuz, Zaraitzu eta Urraulgoitiko mugan entzun zen euskarari buruzko informazioa osatzeko balio dezake eta.

IMG_20140906_170631

Adoaingo karrika bat (2014)

Francisco Benito Gil Tabar (1801-1870) ha sido hasta hoy uno de tantos testigos silenciosos del euskera navarro envuelto en un anonimato casi absoluto, al que hay que sumar lo incorrecto de alguno de los pocos datos que sobre él se tenían. Apenas conocíamos de él más noticia que la pequeña doctrina que nos dejó, manuscrita, no impresa, redactada para uso personal del autor en el pueblo salacenco de Izal; por si eso fuera poco, la fecha que el propio Gil consignó erróneamente en la portada de su obra (1727) nos ha hecho considerarlo un autor del siglo XVIII, cuando no es así. En esta entrada aporto los datos que demuestran por un lado que Gil nació en realidad en 1801, de manera que su doctrina fue escrita en realidad cien años más tarde de lo que él mismo indicó, y por otra parte que si bien su primer destino fue Salazar Gil nació realmente en Urraúl Alto, más concretamente en Adoain, en la casa llamada Perotx, a unos pocos metros del solar natal del Padre Esteban de Adoain, de quien fue prácticamente coetáneo en una época en la que el euskera empezaba a debilitarse en el entorno. Estos datos realzan en cierto modo el valor de la doctrina de 1827 que Benito Gil nos legó, pues a diferencia del Padre Esteban, Gil no abandonó su tierra más que durante los años en que sirvió en Izal (lugar, por lo demás, colindante con Adoain) de manera que su obrita, estudiada en su contexto, podría arrojar algo más de luz sobre la transición entre el euskera que se habló en su día en los Urraúles, perteneciente al dialecto navarro, y el habla propia del Valle de Salazar.


FONTES LINGUAE VASCONUM 119

 

Fontes119Egilea: Patxi Salaberri Zaratiegi (zuz.)

Argitaratzailea: Nafarroako Gobernua – Gobierno de Navarra

Urtea: 2015

Hizkuntza: euskara eta gaztelania

Euskarria: papera eta sarea.

Kalean delarik duela zenbait aste Nafarroako Gobernuak argitaratutako aldizkariaren 120. zenbakia, aipatu gabe dago oraindik txoko honetan aurrekoa, eta Nafarroa eta euskara lotzen dituzten aztergai interesgarriak bildu zituen FLVen 119.ak bere baitako bost artikuluetatik lautan. Hona xeheago haien berri.

Aurizko aldaeraren inguruan (Aurizko eta Orreagako euskararen lagin batzuk), Koldo Artola

Artolak berak ekarpen honen hasieran gogorarazten duenez, Bonapartek Cispamplonés izena eman zion XIX. mendean Iruñeko ekialde zabalean Olaibartik Ibargoitira eta Auriztik Urraulgoitira hedatutako euskarari. Auritzekin batera Orreaga zegoen eremu zabal horren ipar-ekialdeko ertzean. Gaur ez dago ordea bi herri horietako euskaldun zaharren mintzoa entzuterik; egia esateko, hizkera osoarenak egin du ia-ia, eta Erroibar zein Esteribarko hiztun bakar batzuk besterik ez dira behinolako Cispamplonés haren azken kondarren gordailu.

burguete-e1333797875786

Auritz. Argazkia: www.txikipolit.es

Zaraitzun nahiz Artzibarren jasotako uzta karrikaratu ostean, Orreaga-Auritzetan 1985 eta 1989 bitartean eginiko landa-lanaren emaitza isuri du Artolak Fontesen: 1900 eta 1910 bitartean sortu ziren Aurizko bost lekukoren hizketa, eta Orreagan 1929an jaiotako beste batena, hain zuzen ere. Hizkuntza alorretik kanpo aski interesgarriak diren hainbat gai topatuko ditu irakurleak artikuluan transkribatutako elkarrizketetan zehar: matatxerria, Orreagako prozesioa, gerra garaiko gorabeherak, eultzea…

Lekukoek eman zituzten datu linguistikoak, aitzitik, ez dira Koldo Artolaren esanetan nahi bezain argiak. Beharbada Orreaga zein Auritz, luzaroan, alde bateko eta besteko hiztunen pasabide ohikoak izateagatik; edota Artolak grabazioak egin zituenerako bi herrietako euskara galbidean egonda bazelako artean euskaldun zaharrik, baina guraso biak bertakoak zituenik arras gutxi… azken batean jasotako emaitzak nahasixeak dira tarteka, eta ez beti inguruko herrietako lekukotasunek eskatuko luketenaren araberakoak (horren adibide dira, esaterako, lehenaldi amaierako -n dela eta, edota -ako / -eko banaketaren inguruan Artolak bildutakoak). Nolanahi ere, Nafarroako eremu zabalean euskarari eutsi zion azken belaunaldiaren lekukotasuna galtzen ez uzteko Aranzadiko ikertzaileak egin duen lan eskergaren adibide ederra da artikulu honetan irakur daitekeena.

Garai arkaikoko euskara nafarraren lekukotasun berriak: gehiketak eta zuzenketak F. Maioraren liburuari, Ekaitz Santazilia

AGN

Nafarroako Artxibo Orokorra (R. Lasaosaren argazkia)

Behin baino gehiagotan aipatu dut hemen Fernando Maiora ikertzailea Nafarroako artxiboak biluztuz euskararen arrasto idatzien ondarea aberasteko egiten ari den ahalegin gaitza. Ezin konta ahala lan orduren fruitua zenbait libururen bidez eskaini du artaxoarrak; horietako bat 2011n argitara emandako Reino de Navarra. Euskera: injurias, coplas, frases da.

Orain arteko bilketa-lan eskerga hori are baliotsuago bihur dezake ordea hizkuntzan aditua denaren galbaheak, eta horretaz arduratu da NUPko irakasle eta Aziti Bihia taldeko kide den Ekaitz Santazilia. Maioraren bilaketa ahaleginaren zenbait emaitza esanguratsu hartu, eta haiei filologoaren zorroztasuna eta sakontasuna gehitu dizkie, Artaxoakoak iluntasunetik ateratako euskararen lekukoak orraztu, doitu eta iruzkinduz, Nafarroako euskararen ibilbidea eta nondik norakoak hobeto ulertzen lagun diezaguten.

Lesaka, Goizueta, Eugi, Ezkurra, Larrasoaña, Urrotz, Olatz-Txipi, Puiu, Otsagabia, Etxauri, Muruzabal eta Artaxoako hamabi lekukotasun aztertu ditu Santaziliak, 1549 eta 1607 bitartekoak. Herritarren arteko liskarrak konpontzeko hasitako prozesuei dagozkie, eta euskarazko hitz solteak baino askoz gehiago dakarte tarteka, zenbait lerrotako pasarte ere badirelarik hauetako batzuk (Etxaurikoa edo Otsagabikoa, besteak beste). Horren adierazgarri, Miguel Dicastillo lekukoak Etxauriko Joanes Ibarrari 1598an entzundako lekukotasun eder hau:

orayco  guiça aldartean arraçioric batre baldin badaucat, estaut Amburçeac orayco aldian nay duenic pasatuco (…) bay eta escribau batec juramentu arrtu cerauda eta es omen çen alcateen baytan firmatu, eta escribauagana aguertu ninça eta galdetu nio ene contra atera den emendic “mediante juramentu”  bat, eta erran çerauda “es”.

Dagoeneko aski ezagunak diren hizkuntza-ezaugarri ugariren oihartzuna dakarte maiz bildutako testuek; adibidez, amaierako -n gabeko iraganeko adizkiena (ninçanio…). Baina horiekin batera, badira ezaugarri berriagoak edo testuetan horren usu agertu ez direnak ere: Ezkurrako achequina çeagoc (1569);  erran aditz trinkoari dagokion nor-nori saileko çarreço adizkia (Larrasoaña, 1579); Urrotzen 1582an erabilitako erlatibozko egitura bitxia (guyçona char duc, buffeta bat emanagatic quexassen den ha); baizik-en ordeko baze (Olatz-Txipi, 1596)…

Beste hizkuntza-agerpen batzuk, aldiz, orain arte jasotako lekukotasunen arabera espero genezakeen eremutik kanpo loratu direla ematen du: esaterako, Lesaka inguruko *iron erroko ezindiro aditz forma (ez + zindiro, 1549), edota Olatz Txipiko elbanenquio iragangaitz eta datiboduna, Iparraldeko egileen artean ezaguna.

Artaxoa2

Artaxoa, 1607: “estesaçula bana alonbra ori, eçe urtea beteric dagola. Çoas, çaynço çure nagusiari nic erran drayçudala” (argazkia: www.artehistoria.com)

Hamabi lekukotasunak iruzkindu ostean, eta amaiera gisa, bi tresna baliogarri erantsi dizkio Santaziliak artikuluari: lanean zehar bildutako hizkuntza ezaugarri nagusien zerrenda eta kokapena batetik, eta testuetan ageri diren leku eta pertsona izen zenbait, bestetik.

La carta bilingüe de Matxin de Zalba (1416). El iceberg lingüístico navarro, Peio J. Monteano

Matxin de Zalba eta Martin de San Martin nafarrek XV. mendearen hasieran elkarri idatzi eta Florencio Idoatek 1969an topatu eta ezagutzera eman zuen gutun elebiduna blogean dagoeneko aipatu dudan gaia da. Garrantzi handiko lekukotasuna da (idatzi zenetik sei mende bete direla eta, apirila amaitu arte Nafarroako Artxibo Orokorrean ikusgai dagoena), behin baino gehiagotan aztertutakoa, baina eskutitza zegokion testuinguruan kokatu eta horren arabera interpretatzeko ahalegin sakona egin gabe zegoen oraindik. Hutsune hori bete nahiak eragin du Peio Monteanok FLVera ekarritako lana, egileak berak ikerketa-saioaren hasieran adierazi legez.

1416b

Et jaunatiçula abarion ez nayz bildur ezten alla…“. Matxin Zalbakoak 1416an idatzitako euskarazko testu zatia gorriz inguratuta dago (iturria: www.navarra.es).

Historialari atarrabiarraren lehendabiziko ekarpena eskutitzaren data zuzentzea izan da, arrazoiak emanda frogatu baitu 1416an idatzi zela orain arte 1415ekotzat genuen testua. Horrezaz gain, Matxin Zalbakoa eta Martin San Martingoa hurbilagotik ezagutzeko parada eman digu. Lehendabizikoa (c. 1390-1446), seguruenik iruñarra, erret-notario izendatu zuten eta Nafarroako finantza-arduradun nagusi izan zen 1413tik aurrera, eta horrenbestez, Nafarroako altxorraren arduraduna; itzal handiko gizona. Harexek idatzia da gutunaren euskal pasarterik zabalena. Martin San Martin, aldiz (c. 1380-1428?), ausaz San Martin Unxekoa, Joana infantaren idazkari izan zen 1405etik aurrera, erregearen idazkaria zen 1416rako, eta errege-etxearen diru kontuak eta gastuak kudeatzeaz arduratu zen.

Monteano 1416

Peio Monteano ikertzailea (argazkia: www.noticiasdenavarra.com)

Gastu horiei aurre egiteko San Martinek baliatu zuen zergetako bat Zalba finantza-arduradunaren kontrolpean zegoen, eta arrazoi horrek bideratu zuen lehendabizikoak bigarrenari 1416ko testua idaztea. Ez zen eskutitz ofiziala, baizik eta orri soltean idatzitako oharra, San Martini sortu zitzaion zerga-zalantza tekniko bat arin galdetzeko modukoa, eta orri hartan bertan Zalbakoak erantzundakoa. Garai bertsuko liburu bati josita iraun zuen oharrak XX. mendean iluntasunetik atera arte; betiko galduko zen bestela, ziurrenik.

Zenbait galdera egin dizkio Monteanok bere buruari artikuluan zehar: zergatik izkiriatu zituzten horren goi-mailako bi funtzionariok euskarazko pasarte haiek? Ohikoa izango al zen haien arteko komunikazioan euskaraz aritzea? Horren ezohikoa ote da oharra bera, edo halako gehiago izango ziren, desagertu badira ere?

XV. mendearen hasieratik Nafarroako gortea ‘bertakotu’ egin zela baieztatu du Monteanok, ordura arteko zerbitzari frantsesen proportzioa ahuldu zelarik. Bestalde, XV. mende inguruko erresuma hartan euskarak izango zuen pisua zenbaterainokoa izango zen ere aztertu du, eskura dauden zenbait iturri idatzi arakatuz. Atarrabiakoaren ustez ez da gehiegikeria orduko nafarren % 80 inguru

Unx G01

San Martin Unx (argazkia: www.arquivoltas.com)

euskalduna izango zela pentsatzea. Hau dena ikusirik, Monteanok uste du beharrezkoa dela Erdi Aroa azkentzean Nafarroak bizi izan zuen hizkuntza-egoeraren ohiko irudia aldatzea; euskara ez zela izango, besterik gabe, herri xehe eta alfabetatugabearen behe-mailako hizkuntza hutsa, batere prestigiorik gabea. Ohiko irudi hori egokitzeak errazago ulertaraziko liguke nolatan erabili zuten euskara 1416an Nafarroako Gorteko bi pertsonaia garrantzitsuk; zertarako, eta ekonomiarekin zerikusia zuen zalantza tekniko baten inguruan aritzeko gainera.

Saroi entitate geografikoaren banaketa, esanahia eta etorkia toponimiaren argitan, Luis Mari Zaldua

Sario Zaldua

Azken mendeotako Nafarroa euskaldun osoan zehar hedatu den sario / sarobe hitzaren banaketa FLVeko artikuluan ageri den bezala (iturria: Luis Mari Zaldua)

Merezi du labur antzean sikiera aipatzea Luis Mari Zalduaren artikulu interesgarria, aztergunea Nafarroaz gaindiko eremua bada ere. Aipagai duen saroi hitza, baliokide gaztelaniazko “sel” edo “prado o terreno cercado” dituena eta sare + ohe hitzen batura litzatekeena, ohikoa da Erdi Aroko dokumentazioan, XIII. mendetik aurrera, gaur egun OEHn ‘sarobe’ edo ‘saroi’ bezala jasota dagoelarik.

Luzaide eta Ollaran inguruko 1284ko lehen lekukotasunetatik hitzak egindako bidea aztertu du Zalduak, eta zorroztasunez zedarritu du saroi entitate geografikoak hango eta hemengo lexikoan utzitako arrastoa (ondoko mapan ikus daitekeen bezala). Hitzaren banaketa aski zabala bada ere (Gipuzkoa, Araba, Zuberoa…) Nafarroari dagozkio Zalduak jasotako adibiderik gehienak, eta horri esker ederki zehaztu du saroi horrek Nafarroan zehar utzitako aldaera bakoitzari (sarobe, saroi, sario, saure…) dagokion eremua.

Zaldua

Luis Mari Zaldua (argazkia: www.kronika.eus)

Lau hauekin batera FLV aldizkariaren 119. alea osatzera datorren bosgarren lana Iñaki Camino donostiarrak Oztibarreko mintzoaz eta haren lexikoaz idatzitako artikulua da.


Euskararen lekukoak: ARRIASGOITI (II: albiste berriak)

Joan den apirilean gaur Lizoainibarko iparraldea den Arriasgoiti haranari buruzko jakingarriak ekarri nituen blogera, bertako euskara duela gutxi galdu zuen eremua denez interes handikoa iritzirik. Zenbait lagun izen nituen ezinbesteko berriemaile, eta bildutakoak ezer berririk eskaini bazuen haien ahaleginak eman zuen.

Mapa

Arriasgoitiko herriak, horiz, Iruñerriaren sortaldean.

Bigarren aldiz nator gaurko honetan Arriasgoiti ahotan hartuta, xehetasun berriren bat eskaintzeko asmoz; eta ordu hartan bezalaxe oraingoan ere datua jaso eta niri jakinarazi nahi izan didaten lagunena da meritua, ez nirea. Eskerrik asko, beraz, Zuntzarrengo Koldo Albirari (apirilekoan ere funtsezko iturri) eta Zalbako Ainhoa Huarteri, zekizkitenak elkarbanatzeko eskuzabaltasuna eta borondatea izateagatik. Eta mila esker Xabier Itulain ikertzaileari ere, bere ahalegin oparo eta aholku onengatik.

1. ‘…en la lengua bascongada como ellos lo entienden…’ (Zalba, 1639)

Nafarroako Artxiboko notaritza-protokoloetan dago ondorengo aipamen hau; Urrozkoetan, hain zuzen ere, eskribaua Juan de Berrio zelarik. XVI-XVII. mendeetan guztiz ezaguna zen formula erabili zuen Berriok, ezkontza-kontratua erdaraz paratzerakoan emakumezkoek euskara baino ulertu ez eta kontratuan jasotakoa itzuli behar izan ziela adierazteko:

Zalbatik Arriasgoiti Angel Marin“En el lugar de calva a veinte dias del mes de diziembre del año mil seyscientos y treinta y nuebe ante my el escribano (…) y testigos abajo nombrados fueron constituydas en persona Catelina de Aldunate muger de Martin de Yrigoyen y Maria de Yrigoyen muger de Martin de Cazpe hija de los dichos Martin de yrigoyen y Catalina de Aldunate vecinos del dicho lugar y dueños de la casa Yrigoyen a las quales y cada una dellas enpressenzia de los dichos sus maridos yo el dicho escribano les ley y di a entender en la lengua bascongada como ellos lo entienden todo lo contenido otorgado y capitulado en el presente contrato matrimonial de entre los dichos…”

Sarritan aipatu dut blogean zein ohikoak ziren horrelako egoerak; gaurko ale hau niretzat ezezaguna zen arren, asko eta asko dira aipagai dudan inguru zabalean jaso ahal izan diren antzeko lekukotasunak: Arriasgoitin bertan (Zalban, esaterako, 1567an edota 1797an), Artzibarren (Arrieta, 1554), Itzagaondoan (Ardatz, 1575; Erreta, 1596; Idoate, 1565; Indurain, 1572), Lizoainibarko gainerako herrietan (Beortegi, 1717; Erredin, 1677; Iheltz, 1684; Leiun, 1597; Lerrutz, 1576; Lizoain, 1574 eta 1577; Mendiorotz, 1574; Oskaritz, 1594), Longidan (Olaberri, 1574), Untzitibarren (Artaitz, 1572 eta 1675), Urraulbeitin (Geretz, 1643; Nardoze Andurra, 1632; Santsoain, 1694; Tabar, 1613 eta 1644), Urraulgoitin (Elkoatz, 1617), Urrotzen (1640)…eta are Erromantzatuan ere (Napal, 1643).

2. Petra Ibarra, azken labekadako euskaldun arriasgoitiarra 

Zuntzarren3 jauregia

Zuntzarrengo jauregia.

Apirileko saioan esan bezala, lanbropean egin zien alde azken ikertzaileei ibarreko euskarak XX. mendearen azken hamarkadetan, eta ezinezkoa izan zen Arriasgoitiko euskara galdu aitzin hura biribil emateko moduko lekuko bakar bat ere elkarrizketatzea. Horrek ez du dagoeneko konponbiderik, baina badu interesik ihes egin ziguten hondar hiztunak nor eta noizkoak izan ziren behintzat antzemateak. Haietarik izan bide zen, 2015ean bertan jasotako zenbait albisteren arabera, Petra Ibarra Vizcay anderea.

Zuntzarrenen jaio zen Petra 1899an, nahiz eta, artxiboetako datuen argitan bederen, aita Zalbakoa eta ama Artzibarko azparrendarra zituen. Hogei urte bete arte sorlekuan bizi ostean, bilbotar batekin ezkondu eta Kataluniara jo zuen ondoren senarra lagun zuela. Gerrak Bartzelonan harrapatuta, hiritik alde egin zuten biek, bizimodua herri giroan errazagoa izango zelakoan, baina Petra ez zen sekula Arriasgoitira itzuli. Amonak euskaldun iraun zuela eta 1982an hil zela jakinarazi dio Koldo Albira zuntzarrendarrari Montse Roselló bilobak. Bete-betean hala izatera —ezin ziurta daitekeen zerbait, tamalez—, inguruko hondar euskal hiztunetako bat izango zen noski. Azkenetakoa, baina ez azkena, ondorengo albistean adierazitakoa ere zuzena izanez gero.

3. Fermina Ducay andereari buruzko xehetasun berriak

Fermina Ducay Barreneche zalbarra Arriasgoitiko euskararen azken mugarri ezaguntzat jo nuen udaberrian, 1989an hil zela gaineratuz. Orain beste zalbar batek, Ainhoa Huartek, data orraztu eta zorrotzago jasotzeko aukera eman dit. 1901ean jaiotako Fermina Burlatan hil zen, ibarretik landa, baina ez 1989an, 1993an baizik.

Zaldaitz, gaur egun hutsik, behinola Arriasgoitiko herri.

Lauso artean joan ziren, bai, Arriasgoitiko euskararen kondarrak, eta Artolak topatutako azken ustezko lekukoak benetan hiztun izatera iristen ez zirela aipatu nuen bezala, behin eta berriro azpimarratu beharra dago zuhurtasun osoz hartu beharrekoak direla Arriasgoitiri buruzko bi sarrerotan aipagai izan ditudanak ere, beranduegi baita gizon-emakume haiek euskal hiztun osoak izan zirela ziurtatzeko, gaztetan euskaldun hazitako haiek bizitzaren ilunabarrera hizkuntza bixkor zerabiltela edo uste baino higatuago zutela heldu ote ziren jakiteko. Bestalde, blogean aipatu gabe utzitako beste euskaldunik izango zen noski 1960tik aurrera ere, igarotako denboraren uholdeak eramandako izenak; baina hemen bildutakoak Galdurotz, Aginaga, Zalba edota Zuntzarrengo mintzoa jasotzera heldu zirela ematen du, oso-osorik izan ala ez.

Horrenbestez, gaur egungo iturriek bermatutako Arriasgoitiko azken orduko euskaldunen zerrendatxoa, zalantza guztiak zalantza, honako izen hauek osatutakoa litzateke:

Juana GOÑI MURILLO

Galdurotz

  ?

1953

Maximina ORRADRE

Zuntzarren

 1873

1968

Jose LASA GELBENTZU

Aginaga

1899

1978

Petra IBARRA VIZCAY

Zuntzarren

1899

1982

Fermina DUCAY BARRENECHE

Zalba

1901

1993

Esta entrada completa otra de la primavera anterior acerca del pequeño valle de Arriasgoiti, parte hoy del municipio de Lizoáin, incorporando una serie de datos que complementan lo dicho entonces. Se trata, por una parte, de un testimonio de 1639 que acredita el uso de la lengua vasca en Zalba por parte de un escribano para dar a entender a dos mujeres lo recogido en un contrato matrimonial; por otra, de noticias inéditas acerca de Petra Ibarra Vizcay, de Zunzarren, reconocida como vascoparlante por sus descendientes, y que falleció lejos del valle en 1982; y, finalmente, de la corrección en la fecha de defunción de Fermina Ducay, tal vez la última nativa del valle que llegó a aprender el euskera de sus padres, nacida en Zalba en 1901 y fallecida no en 1989 sino en 1993.


Euskararen lekukoak: ZARAITZU HEGOALDEA (II)

Orlagatu

Orlagatu mendia (1133 m.), Zaraitzuko Itzalle eta Urraulgoitiko Adoain artean (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com.es)

Sarrera honen lehendabiziko zatian euskarak Zaraitzu hegoaldean XIX. mendera bitartean eginiko bideaz arituta, bigarren honetan XX.ean zeharreko albisteak ekarri nahi ditut interesa duenarentzat, haietako asko orain arte karrikaratu gabeak direlarik. Azken hilabeteotan burutu eta oraindik ere fruitu berririk eskain lezakeen bilketaren emaitza da gaurkoa, eta nolanahi ere lan zabalago baten aurrekari izan nahi luke. Guztiz ezinbestekoak izan dira Ezkarozetik Galozera bitarteko hainbat berriemaile zaraitzuarren oroitzapenak, eta luze joko luke hemen guztiak aipatzeak, baina gizalegezkoa da ororen gainetik Jezabel Oroz sarztarraren ahalegina eskertzea. Hango eta hemengo ibarkide ugari sakon ezaguturik, bat egin zuen lehenbiziko unetik nik agertutako bilaketa asmoarekin eta urrearen balioa izan dute niretzat asmo horren alde jarritako gogoak eta denborak; haien fruitua da neurri handi batean hemen jasotakoa. Zaraitzu hegoaldeko azken euskaldun zaharrei buruzko kronika hau Jezabelen zordun da, inorena izatekotan.

Zaraitzuko uskarara zeharo amildu aurretik XX. mende amaieran Jaurrietatik Espartzaraino pilatutako materialetara hurbiltzen denari galdera bat etor dakioke burura; niri neuri behintzat hala etorri zitzaidan duela hainbat urte: ez al dakigu ezer Espartzaz beheitiko azken euskaldunez? Haien ahotsik inola ere entzun ezinda gelditu bagara, hain aspaldikoa ote da Zaraitzu hegoaldeko euskararen galera?

Artola

K. Artolak 2006an ezagutarazitakoak dira Ibiltzietako euskarari buruz ditugun albiste xehe bakarrak (argazkia: www.aranzadi.eus)

Ibiztako apurrakBadakigu ibarraren iparraldean joan den gizaldia hastearekin batera-edo eten zela euskararen jarraipena. Koldo Artolak zaraitzueraren ondarea gorde nahian galdeketa lana burutu zuenean Itzaltzun ez inguruko beste herri guztietan topatu ahal izan zituen 1900az geroztik jaiotako baleko hiztunak, baina harrokeria handirik gabe: horrela, 1902ra bitartean sortutako ezkaroztarrak elkarrizketatu zituen, eta belaunaldi berekoak ziren halaber Orontzeko lekukorik gazteena (1903), Jaurrietakoa (1906) edo Otsagabikoa (1908). Artolaren azken artikulu-bilduman baliatutako Espartzako berriemailerik berankorrena (Rosario Ramirez anderea) 1911n jaioa zen, Aitor Aranari Zaraitzuko hiztegia osatzen lagundu zion Antonia Gartzia herrikidea baino pare bat urte lehenago. Zaraitzu iparralde osoan, aldeak alde, euskararen erabateko etena urte gutxiren buruan gertatu zela iradokitzen du lagin zabal horrek. Pentsa liteke, halaber, Espartzatik beheitiko hiztunei buruzko xehetasunik eza hain nabarmena izanik, haranaren hegoaldean 1900 aitzinetik gertatu zela euskararen etena. Eta halaxe izan zen ia salbuespenik gabe. Ez askoz lehenago, ordea.

Iruñetik Irunberrin barna ibarreratzen denak hiru udalerri topatuko ditu bata bestearen ondotik Zaraitzu hegoaldea Otsagabirantz zeharkatu ahala: Galoze, Gorza eta Sartze. Udalerriok zortzi herriska biltzen dituzte guztira gaur egun, eta bakarrak izan ezik gainerako guztiek azken ehun urteotan galdu dute guztiz berezko euskara, ez lehenago. Mintzoa iraungi aitzinetik hiztun izatera heldu ziren hondar herritar haietako batzuk ekarriko ditut jarraian gogora, isildua den zaraitzuerak inguru haiek ere berandura arte gorpuztu eta zizelkatu zituela ez ahaztearren.

Galoze: euskararen azken muga XX. mendearen hasieran.

Lau gunek osatzen dute Galoze udalerria; Uskartze ibarraren hego-muturrean dago, Galoze bezalatsu Zaraitzu ibai bazterrean. Izize aldenduxeago, sortalderantz; eta Itzalle zokoratu samar, Urraulgoitira begira, Orlagatu mendiaren magalean.

Galoztarrak 463 ziren 1910eko erroldan. 2014an 97 baino ez, eta askoz gutxiago dira aipatu lau herrisketan urte osoan bizi direnak. Uskartze, esaterako, biztanle bakarra izatera heldu zen duela hogei bat urteko neguetan. Hamabost bat herritar baino ez dira bizi etenik gabe Itzallen. Are gutxiago Galozen: bizigune eder bezain eskastuak dira egun, Nafarroako hainbat eta hainbat bezala.

Bonaparte

Sarrera honetan aztergai dudan eremua, Bonaparteren mapa aski ezagunean (1863). Uskartzetik goitiko edota Bidankozeko kolore ilunagoek euskararen bizitasuna markatzen dute, Arrakasgoitiko (Racas Alto) edota Adoain inguruko argiagoek ez bezala.

1866an inguru hura euskararen lurraldearen ertzean zegoela erakusten digu Bonaparteren mapak. Printzeak Uskartzen zaraitzuera guztiz ahantzia zegoela ikusi, eta herria hizkuntza-mugatzat jo zuen ohiko xehetasunaz. Baina kolore iluna erabili zuen Uskartze ondoko Galoze, Izize eta Itzalle inguratzeko (ez Arrakasgoiti edo Racas Alto baserrian gisako argiagoa, ikus irudia) eta hiru haietan euskara oraindik sasoiko samar zebilela adierazi zigun horrenbestez. Nafarroan zeharreko euskararen mugetan Bonapartek erabilitako kolore ilun-argien arteko kontrasteak balio handiko informazioa eskaintzen du euskararen galeraren kronologia finkatzerakoan. Ñabardura ilunago horrek, Nafarroako beste eremu batzuetan, bertako euskara zeharo galtzeko gutxienez 50 urte falta zirela esan nahi izan du praktikan (Berriobeitiko Añezkarren 1929ra arte jarraitu diezaiokegu euskaldunen arrastoari; Eguesibarko Elian 1935era arte, Ezkabarteko Soraurenen 1944ra arte, Erronkariko Bidankozen 1959ra arte…). Aski genuke beraz mapan duten kolore ilunagoa Galozen, Izizen eta Itzallen zaraitzuerak XX. mendera arte iraun zuela ontzat emateko.

Baina bada beste argudiorik ere. 1904ko Guia Eclesiástica-‘Sí‘ batez erantzun zioten ‘¿Se habla vasco?‘ galderari Galozeko bi parrokiek: Itzallekoak batetik, eta Uskartze-Galoze-Izizek bestetik:

Fagoaga 1962b

Blas Fagoagak (1962) 1904ko datuez idatzitako artikuluaren pasartea.

‘¿Se habla vasco?‘ galderaren interpretazioa aldakorra eta tokian tokiko apaizaren araberakoa izango zen, baina euskarak parroki lanean kontuan hartzeko bezainbesteko bizitasuna izatearekin lotu daiteke; ez, behintzat, hiztunen bat edo beste gelditze hutsarekin. Uskartzeri buruz Bonapartek emandako albisteak ontzat emanez gero, bistan da 1904ko ‘Uscarrés, Iciz y Gallués’ hori iziztarren edota galoztarren euskalduntasuna ari dela bermatzen; bazukeen oraindik euskarak indarrik bi herri haietan edo bietako batean behinik behin. Ez da Galozeko eta Izizeko euskararen iraupenari buruzko beste albiste zuzenik bildu, nik dakidala; XX. mende hasieran jaio eta zeharo erdaldun kozkortutako galoztarren aditzea badut, baina ordurako guztiz erdaldundutako Uskartzeren mugakide izan arren ez ziren adineko euskal hiztunak faltako Izizen edota Galozen 1900 inguruan, Guía-ko aipamena zuzena izatera.

Itzalleri dagokionez, ematen du udalerriko laugarren herriak ere, ibarrerako sarbide nagusitik urrunxko eta babesturik, 1860az dezente haratago iraun zuela euskaldun. Ez da ahaztu behar, denboran atzera eginez, euskarazko doktrina prestatu zuela Benito Gil apaiz adoaindarrak 1827an Itzallera heldu orduko parroki lanerako lagungarri. Ez zukeen horrelakorik egingo herrian euskara sasoiko topatu izan ez balu. Gilen jaioterrian berean baino are sasoikoago, ziurrenik. Gogora Bonapartek, Adoain ez bezala, euskararen bizitasun eremura bildu zuela Itzalle 1863ko mapan, arestiko irudian ikus daitekeenez.

Itzalletarrei dagokienez, gainera, bada bestelako erreferentzia interesgarririk. Badakigu zein zen gutxi gorabehera herriko hizkuntza egoera XX. mende hasieran, Espartzako Nicolas Elarre hondar euskaldunak (N.E.) Koldo Artolari (K.A.) 1992an adierazirik:

K.A.- Eta denbora kartan, Itzallen egon zintzalarik, orduko zarrek xardokitzen zien?

N.E. – Itzállen yà, Itzállen yá etxákin.                                                                                        

K.A.- Ez? zarrek ere ez?  

N.E.- Ze? áitzen, áituz…bai, enténditzen bèa… kàla-kála, xardóki gúti.                          

K.A.- Xardoki ez, e? zu gazte zintzanean kango zarrek konprenditu solo…                                          

N.E.- Eta, guré… errián guziák.                                                                                                        

K.A. – Eta Igarin?

N.E. – Igarín e… eztán… ta eztá’re iten.                                                                                      

K.A. – Igualtsu nola Itzallen edo igual geixeago?                                                                                    

N.E. – Iguál, iguál, iguál… bah! Kála, óitzen… báizen, (t)xárdoki anítz, pues, xa, xakín bay’án, ba… yá gúti, xardókitzen, gútxi, étzen…                                                        

ITZALLE - Garcia etxea, jauregia

Itzalleko Garcia etxea, antzinako jauregia (argazkia: www.escapadarural.com)

Nicolas Elarre 1902an sortu zen eta 13 urterekin joan zen Itzallera artzain han bost urte emanez (c. 1915-1920) eta gero beste bost eman zituen Igarin (c. 1920-1925). Hau guztia jakinda ematen du herri euskaraduna zela artean 1910-20 bitarteko Itzalle, zaraitzuera zeharo ahantzi gabea, nahiz eta ordurako adinekoen artean baino ez iraun eta erabili ere, gutxi erabiliko zuten. Litekeen gauza da hizkuntzari pittin bat luzeago eustea Itzallen Izizen baino, eta azken horretan Galozen bertan baino. Nolanahi ere, hamarkada asko joan dira ordutik eta Galozeko mintzoari hiztun konkretuen izenak egokitzeko denbora joana da akaso. Bilaketa ahaleginak oihartzun lauso zenbait besterik ez du oraingoz eskaini, baina oihartzunik argienak Itzallekoak dira. Han jaio ziren 1865-1869etan Marta Orduna eta Nicolas Sarries senar-emazteak, agian euskaldun izan zirenak. Martak euskara jaso bazuen Itzalleko amak emanik izango zen, Nabaskozekoa baitzen aita. Etxegoienen jaio eta Ameriketara alde egin zuen Nicolas, aldiz, 1990eko hamarkadan ia ehun urte zituela hildako Vicente Sarries itzalletarraren aita izan zen. Vicentek gogoan zituen oraindik euskarazko hitz edo kanta zatitxoak, zer esaten ari zen ez bazekien ere. Herrian ez da zalantzan jartzen senar-emazteek, gutxi ala asko, bazekitela zerbait, baina euskal hiztun hazi eta zahartu ziren ziurtatzerik ez dut orain arte lortu. Aipatutako Vicente Sarries, edota egun 78 urte dituen Jose Orduna itzalletarraren aita zena, 1890-1900 inguruan sortu eta euskara pixar batzuk jasotzera heldutako erdaldunak izan ziren; haiek baino lehenagokoak ditugu noski Itzallen euskara ongi xardokitzeko gauza izan ziren azkenak.

IZITZE Irigoien etxea

Izize. Irigoien etxea (2015).

Izizeri dagokionez, Irigoien etxeko Petra Sancet Adot (1878-1949) euskal hiztuna izan ote zen ibili gara, aldeko eta aurkako iritziak jasota, eta usteak nahasi datozela ikusita ez zaigu ziurtzat jotzeko modukoa iruditu. Are gutxiago egun 74 urtekoa den Celina Conpainsen amona Romualda Sarries Sarries (1883-1967), baten batek euskalduntzat hartu arren bilobak berak amona erdalduna zela argi adierazirik. Baina badaki Celinak berak andere hura alguna frasecica bederen emateko gauza bazela. ‘Conocian palabras y frases’, jaso dugu herrian bi emazteki haiek direla eta. Horrenbestez, igarotako denborak Galozeko euskaldunak oraingoz behintzat lanbropean ezkutatu badizkigu ere, zenbait iturrik adierazten digute XX. mendearen lehendabiziko laurdenean zehar ez zela ezinezkoa izango Itzalle-Galoze-Izize inguruan zaraitzuera hiztunak topatzea; eta beharbada hondar euskaradunen oihartzuna ez zela bigarren laurdenera arte itzali. Merezi du gogoratzea 1935eko sailkapenean Irigaraik ez zuela Galoze udalerria aipatu ere egin, nahiz eta beratarraren zerrendan baden tarteka falta den herririk.

Gorza eta Igari. Guesa, Iriarte, Iriburu, Rekalde; azken orduko etxe euskaldunak

800px-Gorza

Gorza, 1955ean (Indalecio Ojangurenen argazkia)

Gorza udalerri ttipia izen bereko herriskak eta Igarik osatua da, lehenbizikoa Zaraitzu ibaiaren ertzean dagoela eta bigarrena bazterrerago, Bidankozerantz. 250 bat bizilagun biltzen zituzten bi herriek duela hirurogei urte; egun 50 ere ez dira erroldan, eta bitik bat sasoiaren araberako biztanlea da. Gorzan, esaterako, zazpi bat lagun baino ez dira neguan bizi; Igarin, hamabost edo.

Arturo Campionek utzi zizkigun Igariko euskarari buruzko XX. mendeko lehenbiziko albisteak. Honako hau idatzi zuen Euskal-Esnalea aldizkarian 1911n:  “En Igal no le habla nadie, aunque pueden hacerlo los mayores de treinta y cinco años; de diez años para arriba lo entienden casi todos; pero de dicha edad para abajo no le entiende ninguno.”

Bonapartek 70 urte lehenago Galozen bezala, Gorzan ezarri zuen Irigaraik 1935ean Zaraitzuko euskararen azken muga. Ikertzaileak VI. multzoan egokitu zuen Igari (los de 50 años y más lo saben, pero no lo usan) eta VII.ean Gorza bera, azken-azkenekoan beraz, euskaraz inor mintzo ez eta ulertu ere adinekoek baizik ulertzen ez zutela aditzera emanez.

Badirudi beraz gehixeago iraun beharko zuela euskarak Igarin Gorzan baino. Ez da harritzekoa Koldo Artola 1981ean Espartzatik haratagoko zaraitzuera apurrak topatzen saiatu zenean Igarin ere gelditu izana. Alferrik ordea; ez zuen herrian euskaldunik aurkitu.

Igarib

Igari. Irigarai izeneko etxea (2015)

1935eko datua zuzena izatera 1880-85 ingurura arte jaioko ziren gurasoen euskara ongixko jasotzera heldutako igariarrak. Litekeen gauza da, XX. mendean munduratuen artean ere geratu baitziren euskara horren printzak: esate baterako, Irigoien etxeko Floren eta Juana Mari Orozek gogoan dute duela 25 hildako amak bazekiela euskarazko zenbait hitzen esanahia (‘tal cosa en euskera se dice…’ hasten omen zitzaien tarteka). Are beranduago jaio eta egun 90 urte dituen Fermin Semberoiz Bracok, aldiz, paperean ezarri du ahantzi ez dituen euskarazko hitzen zerrendatxoa, hemen aipatu nuena. Hauek biak, nola edo hala euskara entzunez baina euskararik gabe hazitako igariarrak izan ziren.

Esteban Sanz Maria Iribarren

Gorzako Esteban Sanz eta Igariko Maria Iribarren emaztea, azken labekadako euskal hiztunak biak (iturriak: Jezabel Oroz eta Txuri Beltzean).

50ekoak ez dakit, baina garbi dago gerra urteetan 65-70 urte zituzten herritar euskaldunak bazeudela, nahiz eta igarotako denboraren eraginez oroitzapen batzuk besterik ezin izan diren berreskuratu 2014ko eta 2015eko bilaketa ahaleginean. Horien adibide da Rekalde etxeko Maria Iribarren Machin andere euskalduna (1866-1943), gorztar batekin Sartzera ezkondu eta bizitzaren hondarrean ere euskara harekin zerabilena. Edota Iriarteko Maria Ana Iribarren Esarte (1862-1954), herrian adinkideekin euskaraz aritzen zena, nahiz eta haien izenik ezin izan dudan berreskuratu; eta egun 93 urte dituen Maria Jauregui Iribarren bilobari Aita Gurea erakutsi ziona.

Bonaparteren bidaiez geroztikako euskaldunik jaioko ote zen Igarin? Ziurtasunaren eremura ezin ekarririk gelditu zait Maria Juana Serrano Salvoch (1870-1949), ausaz euskal hiztun, baina oraingoz ezin frogatzeko modukoa. Galdeketa hau duela hogei urte egin balitz askoz emaitza zaporetsuagoa emango zuen. Hogei urte barru egitea, aldiz, alferrik litzateke seguruenik.

Igariko euskaldun zaharrei buruz topatutako azken albisteak, beraz, 1950eko hamarkadakoak dira, mugakide zituzten Bidankozekoak bezala. Alderdi horretatik datu koherente samarra da. Iduri luke, ordea, euskarak luzexeago iraun beharko zuela Igarin Gorzan baino, bai Irigaraik emandako datuengatik, bai herria haranaren ardatzetik bazter egoteagatik. Gorzako albiste apurrak, ordea, bestela mintzo dira.

Gorzan, Igarin bezala, euskararen transmisioa ez zen oraindik eten Bonaparteren bilaketa lana hastear zen urteetan. Horren erakusle da Iriburu etxean 1859an jaiotako Esteban Sanz Iribarren gorztarra, euskalduna, Sartzeko Benita Abentin eta Ibiltzietako Juanito Sanz bilobek oraindik ere gogoan dutena. Arestian aipatu dudan Maria Iribarren igariarraren senar izan zen Esteban alargun gelditu ostean. Lehenbiziko emazte Rosalia Galtzabarrarekin bezala (Sartzeko Ginda etxekoa hura) bigarrenarekin ere euskara izan zuen ohiko hizkuntza. Esteban Sanz 1946an hil zen.

Gregoria Semberoiz - My Heritage

Gregoria Semberoiz gorztar euskalduna  (1885-1962; iturria: www.myheritage.es).

Baina badirudi Bonaparteren lana burutu eta puska bat beranduagora arte iraun zuela neurri batean bederen Gorzako euskararen kateak. Izan ere, 1885ean jaiotako Gregoria Semberoiz Jiménez  euskaldun kozkortu zen eta bada gaur ere horren lekukotasuna eman dezakeenik. Herri euskaldunagoa zen Ibiltzietara ezkontzeak lagunduko zion beharbada? Nolanahi ere, Gregoriak eta beranduxeago aipatuko dudan senarrak euskara baliatzen zuten Juliana eta Maxima alabek helduen arteko kontuak uler ez zitzaten. 1962an hil zen andere hau, Gorza inguruko euskararen azken mugarri segurua.

Sartze: Aldabe, Arnobere, Aroztegi, Juangorri, Labari, Larranbe, Pascual, Torrea, Zubiri.

80 biztanle 1960an. 33 2014an, askoz ere gutxiago negua herrian ematen dutenak (bitik bat edo)… aurrekoak legez odolustu da Sartze, Gorza eta Espartza arteko bidearen eskuin aldean dagoen herriska ederra. Euskara guztiz kolokan zuela irudikatu zuen Irigaraik duela 80 urte, arestian aipatu VII. multzoa egokitu ziolarik. Ez du ematen euskararen egoera zeharo terminala zenik 1930eko hamarkadan, hizkuntza galbidean egon arren; azken urtean jasotako albisteen arabera esan daiteke gutxigatik ez zirela heldu 70-80etako ikertzaileak Sartzeko hiztunen lekukotasunak egokitasunez gordetzera.

XIX. mendearen azken muturrera arte sortutako euskaldunen berri eman du Sartzen eginiko bilaketak. Asko 1875 eta 1880 bitartean jaioak, bakanak handik aitzin, transmisioaren eten nagusia urte haietan gertatu bailitzan.

sartze

Sartze, gaur egun (www.casasruralesnavarra.com)

Sartzeko euskararen galera Ibiltzietakoa baino urte batzuk lehenago gertatu zela ematen du, pittin bat hegoalderago edota ibarra zeharkatzen duen bide nagusian bertan egoteak eraginda beharbada. 1950ean Sartzen jaiotako zortzi euskal hiztun bizi ziren gutxienez; urte berean, Ibiltzietako euskara jasotako 11 lagun bederen bazeuden. Nolanahi ere, XX. mendearen erdialdean bazegoen oraindik euskara Sartzeko kaleetan entzuterik, eta bada gure artean oraindik euskara hura herriko kaleetan pasieran zebiltzan adinekoei edota etxeko atarian josten ari zirenei entzun zien lagunik.

Sartzeko euskaldun haietako batzuk, ez gutxi, 1950 eta 1960 artean joan ziren: Aroztegiko Toribia Semberoiz Villanueva (1951n), Torreako Geronimo Carrica Esandi (1953an), Zubiriko Alejandra Irigoyen Sarries (1957an) edota Juangorriko Paula Goyena Jauregui (1960an). 1875-85 bitartean jaioak denak, eta euskara zabal eta sendo jaso zuen azken belaunaldiaren seme-alabak. Handik harat gutxi izan ziren hausten hasia zen kateari heldu ahal izan ziotenak, eta horregatik gutxi izan ziren, ezinbestean, 1960tik aurrera zaraitzuera aise emateko moduan iraun zuten herritarrak. Lau, nik dakidala. Bi bikote, zehatzago esanda; agian ezkontidea ere euskaldun izatea ez zen hizkuntzari eusteko orduan argudio hutsala izan.

Juliana Braco Goyena (1882-1962) Torrea etxean jaio, eta Fernando Jauregui Galchavarra (1879-1962) auzoaren Aldabe etxera ezkondu zen. Gogoan dituzte oraindik Sartzen zein Ibiltzietan senar-emazteak, eta baita biak euskaldunak zirela ere. Elkarren ondoan bizi eta elkarren ondoren hil ziren, bata bestearen biharamonean.

Sarze3

Sartze. Argazkia: Jesus M Etayo

Euskaldun hazi zen, hainbat urte beranduago, 1897an sortutako Gregoria Jauregui Eseverri ere. Jasotako datuen arabera ez zen ondoren sarztar euskaldun bakar bat ere munduratu, baina gazte samar hil zenez, 1964an, ezin izan zen Arnobere etxeko alaba haren euskararik jaso; etxe hartan bertan edota Albientako atean ikusi ohi zuten egungo adinekoek Gregoria jertse edo galtzerdi josten, Ezkarozeko Aragon etxetik zetorren Eulogia Eseverri Echegoyenekin batera, 1950 aldera, biak euskaraz tar-tar.

Herriko azken euskaldun zaharra, seguruenera ere, gizonezko bat izan zen: Pascual etxeko Marcos Iroz Jauregui, Gregoriaren senarra (1887-1971). Burua galduta eman zituen azken urteak; horrenbestez 60ko hamarkadan utzi bide zion euskarak Sartzen hizkuntza bizia izateari. Baina XX. mende amaiera osoan zehar bizi izan dira euskara etxean aunitz urtez  entzun eta lauso artean bada ere neurri batean hari heldu diotenak: Marcos eta Gregoria herriko azken hiztunak izan omen ziren bezala, haien alaba Bonifacia Iroz Jauregui da seguru asko euskara ulertzeko gauza izan zen azkena. Arnobereko Bonifacia 2006an zendu zen, orain hamar urte eskas.

Ibiltzieta: Bidondo, Charles, Irigarai, Juan, Labari, Luis, Morea, Otxoa, Pena.

Baliteke Ibiltzieta izenaren esanahia urak biltzen diren lekua izatea; XIII-XIV. mendeetako zenbait agiritan Huulçieta (1366) edota Huvilcieta (1268, 1428) itxurapean ageri da.

IMG_20150103_102052

Ibiltzietako eliza 2015eko urtarrilean

Zaraitzu hegoaldekotzat hartu ditudan herrien artean hauxe da euskarari beranduagora arte eutsi ziona. 1880tik aurrera, ondo-ondoko Sartzen transmisioa ia etenda eta handik beheiti are agortuago zegoen unean, ibiztar euskaldun andanatxo bat bederen jaio zen; are 1890 ostean ere. Ibiltzietako euskararen etena, galera eta desagerpena Sartzekoa baino hamarkada bat beranduago gertatu zela ematen du, oro har.

Dena den, Sartzen bezala, errepideaz bestaldera ere ez ziren gutxi izan 1950eko hamarkadan zehar hil ziren adineko euskaldunak, ibiztarrei buruz ere esan daitekeelarik urte haiek izan zirela hizkuntzaren bizitasuna guztiz eta betiko higatu zutenak. 1950 osteko urteetan desagertu ziren euskal hiztun haien artean gogoan dituzte oraino herrian Labari etxeko Juana Jauregui Urzainqui (1865-1952), hura bezain euskaldun zen Francisco anaia baino hiru urte beranduago hildakoa; Luciano Udi Villanueva (1877-1953), Luis etxekoa; Eugenia de Carlos Iribarren (1884-1954), Itzallera ezkondua eta Jaurrietatik bertaraturako Victoriana Gallurrekin batera Itzalleko kaleetan euskaraz entzun zuten azkena; Otxoako Gabriela de Carlos Landa (1870-1955), aurrekoaren ahizpa edo ahizpaordea, arestian aipatu Eulogia Eseverri ezkaroztarrarekin eta Alejandra Irigoyen sarztarrarekin kalean barrena giro onean euskaraz ibili ohi zena; Charles etxean sortutako Vicente Barberena Arana (1873-1955); eta Balbina de Carlos (1893-1958), Gabriela de Carlosen ezkontzaz kanpoko alaba, eta amarengandik euskara jaso zuena.

Hartara, 1950eko hamarkada bukatzearekin batera, Ibiltzietako euskal hiztun talde txiki bat baino ez zen gelditu. Sartze eta Gorzako aleak gehituta, egun haietan dozenatxo bat lagunek behintzat eman ahal izango zuen Zaraitzu hegoaldeko euskararen lekukotasuna. Askoz ere gehiago ziren oraindik Espartzan bertan, esaterako, eta hori dela eta seguruenik, 1958ko maiatzean ibarreko euskara ikertzearren hamar eguneko egonaldia burutu zuenean, Koldo Mitxelenak ez omen zituen Espartzaz beheitiko herriak kontuan hartu. Bazen oraindik ordea euskararen arrastorik, eta ahotsik bildu ez zen arren, Ibiltzietako eliza berriaren inaugurazioko argazkiak (1959) betiko isildu zaizkigun lekuko haien irudia behintzat ezagutaraz diezaguke:

Ibizta behin betikoa

Ibiltzieta, 1959. Ama Birjinaren Jaiokundearen eliza inauguratu zuteneko argazkia. 1: Gregoria Semberoiz gorztarra (1885-1962). 2: Felipa de Carlos ibiztarra (1899-1983). 3: Restituta Zazu espartzarra (1895-1998), Ibiltzietako Gora etxera ezkondua. 4: Pedro Esandi ibiztarra (1888-1971), Gregoriaren senarra. 5: Manuela Goyena ibiztarra (1877-1961). Denak euskal hiztunak. Argazkia: J. Oroz eta Txuri Beltzean.

Ibiltzietako euskara txukun gorde zuten hiztun berantiarrenak, nik dakidala, honako hauek izan ziren: Manuela Goyena Barberena (Morea, 1877-1961), Pedro Esandi Barberena (Irigarai, 1888-1971), Ramona Adot Goyena (Bidondo, 1890-1979), Felipa de Carlos Monzon (Pena, 1899-1983) eta Petra Rodrigo Monzon (Pena, 1908-1985).

Ibizta 1961

Ibiltzieta, 1961. Pedro Esandi, txapela eta guzti, ezkerraldetik hasita lehenbizikoa (iturria: J. Oroz / Txuri Beltzean).

Irigarai etxeko Pedro Esandi, Sartzeko Marcos Irozekin batera, Zaraitzu hegoaldean euskarari eutsi zion azken gizonezkoa izan zela ematen du. Pelotazale, kitarrajole eta muslari amorratua, gaztetan Ramona Adotekin batera Zuberoara joan zen espartin egitera, egiteko hura berez emaztekiei egokitu bazitzaien ere. Gerora, aizkoraz egurra lantzen ikasi eta enbor mozten ibili zen Zuberoan bertan. Gorzako Gregoria Semberoiz (euskalduna hura ere, lehen esan bezala) izan zen Pedroren emaztea.

Baina ez zen Irigarai izan, Pena baizik, Ibiltzietako euskara gorde eta hedatu zuen azken etxea. Hantxe jaio ziren herriko euskararen lekukotzat jo daitezkeen azken bi andereak: Felipa de Carlos eta Petra Rodrigo ahizpaordeak.

Pena2

Bi irudiotan, Ibiltzietako Pena etxea (2015)

Bi emazteki hauen ama Cesarea Monzon izan zen, Gorzako Juan Domingo Monzonen eta Maria Juliana Semberoiz ibiztarraren alaba; Ibiltzietan bertan jaioa 1868an eta antza denez Zaraitzu hegoaldeko herrietan euskara transmititu zuen azken pertsona. Bi aldiz ezkondu zen andere hau. Felix de Carlos izena zuen lehenbiziko senarrak eta huraxe izan zen 1899an jaiotako Feliparen aita. Urte batzuk beranduago Jacinto Rodrigo izeneko batekin esposatu zen Cesarea. Zaragozako Undues de Lerdakoa zen Jacinto, erdalduna. Hala ere, 1908an Jacintok eta Cesareak Petra alabatxoa izan zutenean, amaren euskara jaso zuen hark ere.

Petra Rodrigo 1947

Petra Rodrigo ibiztar euskalduna, seme-alabekin (1947). Argazkia: J. Oroz eta Txuri Beltzean.

Felipa de Carlos izan zen Ibiltzietako euskara ikasirik herrian bertan hil zen azken hiztuna, Petra Igarin bizi izan baitzen 1936tik aurrera. Horregatik, Koldo Artola 1981ean Ibiltzietara balizko euskal hiztunen bila heldu zenean, Felipa baino ez zuen topatu. Donostiarrak proposatutako galdera sail bati adeitsu erantzun zion emakumeak eta idatziz hartu zituen Artolak erantzunak, eskura grabagailurik ez izaki. Ikertzaileak berak 2006an idatzi bezala ‘Zoritxarrez, baina, harengana itzuli baino lehenago zendu zenez, hasitako lana ezin izan genuen aurrera eraman’. Felipa de Carlos Monzon 1983ko urriaren 26an hil zen, 84 urte zituela. Bi urte beranduago zendu zen Petra ahizpaordea Igarin. Egia esan, euskaldun zahar ibiztar bat geratzen zen oraindik: Juan etxeko Faustino Berrade Tanco (1921-1992), Juan anaia bezala (1919-1966) herrian jaio eta herrian euskaldun hazitakoa. Nire ustez ezin dira ordea berradetarrak Ibiltzietako euskararen lekuko garbitzat hartu, ikasi zuten mintzoa Otsagabitik herriratutako gurasoena izan baitzen. Zuzenagoa da horrenbestez esatea Igariko Jauregira ezkondutako Petra Rodrigorekin batera itzali zela, duela hiru hamarkada eskas, Ibiltzietako euskara zaharra.

Map10c

Zaraitzueraren gibelatzea XX. mendean zehar. Urdinez, gutxi gorabeherako muga bakoitzari dagozkion urteak; gorriz, Espartzatik beheitiko herrietako azken euskaldun zahar ezagunen heriotza-urteak.

El abundante y valiosísimo material audiovisual recogido entre la década de 1970 y los primeros años del presente siglo de labios de los últimos conocedores del euskera salacenco nos conduce sin excepción a las localidades más septentrionales del valle, las últimas que conservaron la lengua de sus mayores: Ochagavía, Jaurrieta, Ezcároz, Oronz y Esparza. A pesar de ello, y de que por omisión los últimos hablantes de los enclaves meridionales corren el riesgo de quedar sepultados bajo el manto del olvido, durante el siglo XX el euskera perduró en mayor o menor medida en prácticamente todos los lugares de la mitad sur de Salazar; y en aquellos pertenecientes a los municipios de Güesa y Sarriés, hasta más allá de 1950. En Igal y Güesa, en concreto, el habla autóctona pervivió hasta los 50-60, y en Sarriés e Ibilcieta, hasta los 70 y 80 respectivamente. Es esa pervivencia la que trato de poner de relieve en esta entrada, recuperando la memoria de algunos de aquellos últimos vascófonos cuyo recuerdo se conserva aún en los pueblos situados más allá de Esparza. Esa recuperación habría sido absolutamente imposible sin la desinteresada aportación de salacencos como Benita y Marcelino Abentin, Asunción Goyena, Luis Iriarte, Miguel Iroz, José Manuel Jáuregui, María Jáuregui, Javier Sanz, Juanito Sanz, Pío Sarriés y otros muchos; y, sobre todo, sin la colaboración constante e impagable del sarztarra Jezabel Oroz, al que debo todo lo que de novedoso pueda aportar esta entrada y cuya gran ayuda  es de justicia agradecer a través de estas líneas. 


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2016(e)ko abendua
    A A A A O I I
    « Ira    
     1234
    567891011
    12131415161718
    19202122232425
    262728293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu