Gesalazko euskararen iraupenaz

Gesalazko herriak (iturria: enciclopedianavarra.com)

Lizarrako merinaldeko Gesalatz ibarrean mintzo zen euskara ez zen XX. mendera arte guztiz itzali, nahiz eta ez den, nik dakidala, azken hiztunei buruzko zehaztasun handirik ezagutzera eman. Iturriren baten isiltasuna gorabehera (1904ko Guía Eclesiásticarako galdetegian ‘No‘ erantzun zioten herri guztiek ‘¿Se habla vasco?’ galderari) bada baieztapen horren aldeko argudiorik.

Batetik, Bonapartek euskalduntzat jo zuen ibar zati handi bat, eta zenbait herri —Argiñano, Bidaurre, Biguria, Genbe, Iturgoien, Izurtzu, Muniain— euskarak indartsu ziraueneko eremuan irudikatu zituen 1863ko mapan. Ez du ematen ikerleak datuak bertatik bertara jaso zituenik, eta Gesalatzez haraindiko haranak (Deierri, Ameskoabarrena) koloreztatu gabe utzi zituenean eremu hartako euskara ahulxko baina artean biziaren egoera zorrotzegi epaitu zuelakoan nago; baina ez da gutxi, non eta hizkuntzaren muga-eremutzat jo zuen Gesalatzen, aipatu zazpi herriak kolore berde ilunean margotu izana; ziur zegoen, nonbait, herri haietako euskara sasoiko samar zebilela 1865 inguruan.

Bestetik, Paul Brocak, hamar bat urte beranduago, haran osoa egokitu zuen euskararen eremuaren baitan, ez euskara mintzo bakartzat zuen hartan, baina bai hizkuntza oraindik ahantzi ez zuenekoan. Ez zait iruditzen ibar horretarako Brocaren albisteak printzearenak baino zalantzazkoagoak direnik.

Gesalatz eta ondoko ibarrak, Bonapartek 1863ko mapan irudikatu zituen gisan. Iruxo-Lerate ingurua euskara gabekotzat jo zuen.

Gesalatzerako fidagarriena, dena den, Joaquin Ochoa de Olzaren 1878ko lekukotasuna dela esango nuke. Zehatza eta arrazoitua izateaz gain, inguru hura bertatik bertara ezagutzen zuen eskualdeko seme eskolatu baten eskutik datorkigu. Ochoa de Olzaren esanetan,

“…tirando una línea (…) en Sorauren y corriéndola por los pueblos de Eusa, Orrio, Maquirriain, Elcarte, Oteiza, Balliriain (sic), Larragueta, Iza y toda esta cendea de Olza, Azanza y Munárriz, en el valle de Goñi, Arguiñano, en el valle de Guesálaz, e Ibiricu, en el de Yerri (…) se forma la divisoria entre el país esencialmente castellano y aquel en que se conserva con bastante generalidad el vascuence. En toda esta zona (…) si bien lo común es hoy hablar castellano, apenas habrá una persona de 25 años para arriba que no hable o entienda el vascuence…”

Badirudi horrenbestez euskararen transmisioak 1850 aldera arte bederen iraun zuela Gesalatz iparraldeko herrietan. Handik aurrera, XIX. mendearen bigarren erdian jaiotako haur gesalaztar batzuek behintzat jasoko zituzten itzaltzen hasia zen euskara horren kondar zenbait; horietarik izan omen zen, antza denez, 1872an Iturgoienen sortutako Gedeona Ibañez, urteen joanean euskal idazle eta euskaltzain urgazle bihurtu zen Frantzisko Torres Ibañez Aita Felipe Murietakoaren ama. Gedeonak euskara pixka bat sikiera ikasi ahal izan zuen umetan, eta hark ikasitako horretatik hitz batzuk eta euskararekiko hurbiltasuna jaso zituen semeak, Jose de Artechek Murietakoa hil ostean Zeruko Argian azaldu eta Iñaki Sarriugartek (2009) Karmel aldizkarian gogora ekarri bezala (aipamena 61-62. orrialdeetan dago):

Aita Felipe Murietakoak (1897-1966) Iturgoiengo amak erakutsitako euskara apurtxoari esker bereganatu zuen hizkuntzarekiko atxikimendua.

“[Aita Felipe Murietakoaren] Ama Iturgoien herriko alaba zen eta ba omen zekien zertxobait euskaraz; izan ere, hitz solteren batzuk esaten omen zizkien seme-alabei, euren artean apakia (“sutondoan hauts azpian gordetako ilintia edo txingarra”). Hona hemen zer zioen Jose de Arteche idazleak Aita Murieta hil berritan:

‘Bere amatzaz askotan itz egiten ziran. Orain Naparruko Murieta´n ez da euskeraz itz egiten, baño bere amak baomen zekien euskeraz zerbait, eta arek erabiltzen zituan itzak esaten zizkidan. Abetan bat apakia, kear azpian gelditzen dan txingarra adieraziaz. Zenbat maite zuan itz au Aita Murieta´k! Baño iztegiak erabilli arren, ez det arkitu. Nik erabillitakuetan beintzat. Ezta Azkue´ren iztegian ere’.”

Hau jakinda, ez da harritzekoa Murietakoak erabilitako ezizen nagusietako bat Apakia izatea. Bila ibili bai, baina ez dut gaur arte Iruñean hildako Gedeona Ibañezen heriotzaren data ezagutzerik lortu. Egongo da oraindik, beharbada, XX. mendean euskararen azken apurrak baliatu zituzten iturgoiendar, genbetar edota muniaindar haien berri dakien adineko gesalaztarrik.

Muzki, Gesalatz (argazkia: lakako.com)

Nolanahi ere den. orain arte esandakoarekin bistakoa da ibarreko euskara bizirik heldu zela, arnasestuka izan arren, XX. mendera. Duela ehun bat urte, ziur asko adin handiko hiztunak besterik gelditu ez eta belaunaldien arteko eten linguistikoa betiko sakondu zen urte haietan, gazteek ezin ikasi eta zeharka baino antzeman ez zuten euskara hura gaztelaniarekin mordoilo batean nahasia erabili zuten Gabon gauetan, diru-eskean ibiltzeko kopla batzuk kantatzen zituztenean. Muzkiko Jesús Moreno Martínez de Morentínen gogorapenei esker webgune honetan jaso denez, honela hasten zen Muzkin bertan 13-14 urteko gaztetxoek etxez etxe abestutakoa:

Los de la Gogona sorture jaunona.

Onore pilare sorture danzare

Adi adie, kote lucié, jaunone.

Esta noche es Nochebuena, la noche de navidad,

Por amor de Jesucristo dadnos una caridad…

Euskarazko zatia hagitz desitxuratua zegoenez gorde da antzeko beste bertsiorik Muzkin bertan, baina elkarren arteko alde handiegirik gabekoak.

Honen harira Deikazteluko Antonio Urra Maezturi zor diodan lekukotasuna ekarri nahi dut hona azken datu gisa. Urra jaunaren aitaginarreba XX. mendearekin jaio zen Argiñanon, eta zahartzarora helduta ere gogoan zuen herrian behinola kantatutako Gabon gaueko koplatxoen oihartzuna, hark berak abestu zituelako gaztetan. Gesalazko gainerako herrietan Muzkin baino apur bat zaharragoak ateratzen baitziren eskean, baina ez 18 urtetik gorakoak, pentsa liteke lekuko argiñanotar honek 1915-20 bitartean erabili behar izan zituela horrela jaso diren eske-hitz hauek:

Gesalatz eta Deierriko paisaia (iturria: casaruralgruposnavarra.com)

Los de la Gogona, sutone jaunona.

El día de la Pascua, la Jainkoa.

Andure pilleri, eglian zeri.

Ergiti Kristi, ene Jauneri.

Duela mende bat baino gutxixeago Argiñano edo Muzkiko kaleetan euskara eta erdara nahasiz botatako esaldi horiek azken euskaldun zahar gesalaztarrek entzun ahal izan zituztelakoan nago. Lehen esan dudan bezala, beranduegi ote haietakoren batzuen oihartzuna desagertu aurretik jaso eta Gesalazko euskararen azken hats haiei izenak eta izanak egokitzeko?

N.B. Bidalketa hau plazaratu ostean Twitter bidez jaso dudan erantzun bati esker (estimatua dago, ) ezagutu dut Rufino Iraola Garmendiaren blogean zintzilikatutako sarrera eder bat, Argiñanon gaur den egunean bertan erabiltzen diren euskal sustraiko hitz eta esapide zenbait biltzen dituena. Konparazio gisa, Argiñanoko zerrendako berba batzuk irakur daitezke, ez forman eta ez esanahian inolako alderik gabe, azken hamarkadetan Iruñe ondoko Berriobeitin jasotakoak biltzen dituen Euskara Berriobeiti zendeako eguneroko hizkeran (2014) liburuan: arrapo (zapo) atxun (asun), birika (lukainka mota), ilarraka (ziza mota), lantxurda (intzigar), mandarra (amantal), muxarra (satitsu), ollaga / otabera (ote), sarde, txinurri (inurri+txiki), txutxo (zahato-mutur), zaborra, zakarro (baldar), zikiñoso, zulo

Iraola Garmendiak sareratutako hitz-zerrenda osoa ikusi nahi duenak, jo beza hona.

Argiñano. Ochoa de Olzaren datuen arabera, XX. mendearen hasieran 50 urtetik gorako euskal hiztunak izango zituela pentsa daiteke (argazkia: euskomedia.org).

En esta entrada centrada en el Valle de Guesálaz recojo algunos de los testimonios que nos permiten dar por seguro que la lengua vasca perduró en dicho valle, si bien debilitada y limitada quizás a algunos de sus lugares (Cuando menos Muniáin, Iturgoyen, Viguria, Vidaurre, Izurzu o Arguiñano) hasta entrado ya el siglo XX. Los datos aportados por el príncipe Bonaparte, Paul Broca o Joaquín Ochoa de Olza entre 1860 y 1880 difieren entre sí en algunos aspectos, pero coinciden a la hora de incluir a Guesálaz en la zona de habla vasca de su tiempo. Ochoa de Olza fue más allá al aseverar que en Arguiñano, al norte del valle, apenas habría en 1878 nadie mayor de 25 años que no hablara o entendiera euskera. Me hago eco asímismo de unas coplas bien conocidas en la zona, mezcla de euskera y castellano, que los jóvenes guesalaztarras acostumbraban a cantar la víspera de Navidad, y aporto gracias a los datos suministrados por Antonio Urra la versión de dichas coplas que su suegro de Arguiñano aprendió a cantar alrededor de 1915 y recordaba muchos años después.


Bidankozeko albisteak: euskararen apurrak sarean ikusgai / Bidankozarte aldizkariaren 22. alea

Bidankozarte aldizkariaren azken alea (egin klik irudian irakurri ahal izateko)

Duela hiru urte ekarri nuen txoko honetara Alejandra Salvoch Jimeno andere bidankoztarra, bere sorterriko euskararen galerari eskaini nizkion bidalketetako batean. Salvoch anderea 1927an jaioa da, Bidankozen artean 55-60 urtetik gorako zenbait euskal hiztun aurki zitekeen tenorean, eta sei bat urteko neskatoa zela 80 inguruko Josefa Alejandra Calderero Sanz amona euskaldunak (1869-1952) erakutsi zizkion kanta-zati batzuk ditu oraindik ere gogoan. Bidankozeko euskararen arrasto interesgarri horiek entzungai egon dira sarean ordutik, eta Erronkari ibarreko herri honetako euskararen azken lekukoez gehiago jakin nahi duenak badu artikulu honetara jotzea ere.

Orain Salvoch anderearen lekukotasuna entzun ez ezik, ikusi ere ikusteko aukera dago. Bideoa 2014an jaso eta egunotan Twitter bidez hedatu duena  Gotzon Perez Artutx bidankoztarra izan da, bere herriarekin lotutako kultura eta historia gaien ikertzaile nekaezina, eta 22. alera iritsi berri den Bidankozarte aldizkariaren bidez gaiok ikertu ez ezik guztion esku jartzeko ere lan ederra egiten ari dena.

Biei zor diegu, horrenbestez, duela ia sei hamarkada iraungitako Bidankozeko uskararen oihartzun baliotsu hau.

Alejandra Salvoch andereari grabatutako bideoa ikusteko, egin klik bertan (irudia: Gotzon Perez Artutx).

En el vídeo que acompaña a esta entrada puede contemplarse a Alejandra Salvoch Jimeno (Vidángoz, 1927) recitando fragmentos de alguna de las canciones religiosas en euskera roncalés que aprendió de boca de su abuela Alejandra Calderero (1869-1952) hace ya ocho décadas. Calderero fue una de las últimas hablantes del euskera de Vidángoz, extinguido a lo largo de la década de 1950, y por ello este testimonio visual recogido por el bidankoztarra Gotzon Pérez  Artutx reviste especial interés.


Miguel Ignacio Armasaren predikuak (eta III)

Udako etena amaiturik bloga berriro abian jartzeko, Miguel Ignacio Armasa domingotarraren testuen bilduma osatzera nator. 1770ean jaio eta 1814an hildako labaiendarrak gaur arte agertu direnak baino euskarazko prediku gehiago ondu bide zituen, iritsi zaizkigunak irakurrita antzeman daitekeenez, baina balizko horiek egunen batean ilunpetik atera bitartean orain arte ezagutzera eman ditudanak (1810eko Aste Santukoa eta San Pedro hizpide hartuta irakurri zuena) eta gaurko hau besterik ez ditugu.

1811

1811ko predikuaren amaiera. Egin klik irudian orrialde guztiak aztertu ahal izateko.

Gaurko hirugarrena 1811n prestatu zuen, Garizumako bigarren igandean hain zuzen ere. Bi gaik merezi izan zuten egun hartan Labaiengo predikariaren arreta: batetik, jai egunetan fededunek izan beharreko jarrerak (bai mezatan, bai lan egiterakoan, ordu hartako moral katolikoak bekatutzat jotzen baitzuen igandeetako denbora-tarte jakin batetik gorako jarduna); eta bestetik, mundu honetan jasandako zorigaitzen ordainetan zintzoek zeruan gozatu ahal izango duten aintzaren deskribapenak.

Finalizo aquí las entradas destinadas a dar a conocer los textos inéditos de Miguel Ignacio Armasa (1770-1814), dominico nacido y fallecido en Labaien tras un periplo vital que lo condujo al menos por Cantabria, Madrid y Álava, y que predicó tanto en castellano como en su lengua materna a principios del siglo XIX. El texto que presento hoy, que puede consultarse haciendo clic sobre la imagen, corresponde al sermón con el que Armasa se dirigió a la concurrencia de la parroquia de San Pedro de Beinza-Labayen el segundo domingo de Cuaresma de 1811. La actitud que sus feligreses debían adoptar en los días de guardar (así durante la misa como con respecto al trabajo) y la descripción de la gloria celestial que aguarda a los creyentes que sigan fielmente los preceptos de la Iglesia en medio de las penalidades de este mundo fueron los dos temas principales de aquella ya lejana prédica, gracias a la cual podemos asomarnos de alguna manera al euskara hablado en la Basaburua Menor hace dos siglos.


Nafarroako euskararen hego-ekialdeko mugez: Murillo el Frutoko lekukotasuna

eslaider-murillo

Murillo el Fruto (argazkia: www.murilloelfruto.es)

Fontes Linguae Vasconum aldizkariak karrikaratutako azken alea (120.a) txoko honetan iruzkindu aurretik, ale horretan argitara emandako artikuluetako bat nahi dut azpimarratu, nire ustez interes berezikoa da eta. FLVeko zuzendari Patxi Salaberri Zaratiegik idatzia da eta ‘Murillo el Fruto: XIV. gizaldiko agiria‘ du izena.

Aurrekariak

Ez da atzo goizekoa Zidakos eta Aragoa ugaldeen ibilbide amaieran euskarak utzitako arrastoaren ikerketa. Urrun dago hala ere aztergai samurra izatetik: tamalez, orain arte ezagutzera eman diren antzinako dokumentuek ez dakarte Pitillas eta Zarrakaztelu bitarteko herrietan behinola mintzo izan zen euskararen aipamenik —badugu, ordea, iparralderagoko Uxue, Galipentzu edota Eslabari buruzkorik— eta ez dugu ez herri batzuetan ez besteetan idatzitako euskarazko testu bakar bat ere. Murillo ingurukorik nekez agertuko dela imajina daiteke, Aragoa barrenean Erdi Aroan desagertu bide zelako euskara. Zein mendetan, ordea? Eta nolakoa zen euskara hura?

Erreferentzia zuzenik ez dagoen eremuetan ezinbesteko lanabes eta lekuko dira toponimoak, leku-izenak; horiei esker aitzinatu da azken hamarkada hauetan Tuterako merinaldearen iparraldean euskarak izandako bizitasunaz dugun ezagutza.

Lana Zuñiga 3

Lana (g) eta Zuñigaren (b) arteko euskal toponimiaren etena. Zuñigan dokumentatuta dauden euskal leku-izen apurrak —Armorandieta, Atazabala…— Lanatik hurbil dagoen eremukoak dira batik bat (iturriak: Belasko, Salaberri Zaratiegi; argazkiak: www.mapio.net eta Bernardo Vega).

Toponimoetan oinarrituta eskaini zituen hain zuzen ere Mikel Belaskok (Toponimia y panorama lingüístico de la ribera de Navarra y zonas circundantes2004) iraganean Nafarroan bizi izan zen hizkuntza-egoerari buruzko hainbat argibide. Gizatalde batek toki bati aspaldi emandako izenak, azken batean, gizatalde horrek zerabilen mintzoaren oihartzuna helarazten digu; eta ikertzaile iruindarrak erakutsi duenez, garbi bereiz daitezke leku-izenei esker euskarari Aro Moderno edo Garaikidera arte eutsi zioten eskualdeak, batetik, eta askoz galera goiztiarragoa izan zutenak, bestetik. Nafarroan bortitza da sarritan lurralde batzuen eta besteen arteko etena, elkarren mugakide diren hainbat udalerriren artean ere antzeman baitaiteke (ik. gaineko irudia): Estellerriko Lana ibarrean, esaterako, egungo leku-izenen % 40 da euskarazkoa; ondoko Zuñigan, aldiz, % 2 baino gutxiago. Desoreka bertsuaren adibide dira Arroitz-Los Arcos edota Oteitza-Lerin (toponimoen % 40 euskaldun bikote bakoitzeko lehenbizikoek, % 0-1 eskas bigarrenek), Artaxoa eta Larraga (% 40 – % 0), Uskartze eta Nabaskoze (% 65 – % 0-2) edota Burgi eta Gazteluberri (% 70 – % 0-1). Garbi dago (ia) euskal toki-izenik gabeko herrietan euskara, izan bazen, aspaldi zaharrean ahantzi zutela.

Emandako adibideei begira ikus daitekeenez Nafarroa osoan zehar da nabarmena, eskuin-ezker, toponimian islatu den hizkuntza-eten hori. Ezin da pentsatu, ordea, Nafarroako eremu euskalduna eta erromantzea elkartrukerik gabeko gune estankoak zirenik, eta horrekin batera aipatu dudan eten hori ez da beti arestiko adibideetan bezain erabatekoa eta inolako trantsiziorik gabea. Tafalla inguruan goiti-beheiti, esaterako, Orbaibar eta Pitillas ditugu. Orbaibarko hamar leku-izenetik 6-7 dira gaur egun euskaratikoak, Burgin edota Zaraitzu hegoaldean bezalatsu; baina Pitillasko euskal toponimia arrastoak (% 5) Larraga, Nabaskoze edo Gazteluberrikoak baino agerikoagoak dira. Antzeko zerbait ikusiko genuke Uxue eta Zarrakaztelu erkatuz gero, azken hau oso hegoaldekoa izan arren. Laburbilduz, behinolako eremu euskaldun eta erromantzeen arteko etenak, argia izanagatik, ez zuen lerro zuzenik osatzen, eta hegoaldeko zenbait eremutan jaso den hondarreko euskal toponimia apur bat ugariagoak, bestalde, eremu horietan euskarak gehixeago iraun zuela salatzen du.

Euskal leku-izenak Nafarroa erdialdean2

Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Izan ere, euskarari berandura arte eutsi dioten Nafarroa erdialdeko zenbait herrik oso hurbileko bizilagun erromantzatuak zituzten arren (Garesek Mendigorria, edo Artaxoak Larraga, besteak beste; horren erakusgarri 1571n Galipentzu eta Kaseda bereizten zituen hizkuntza-muga argia ere), bi eskualdetan bederen euskara Erdi Aroan dezente hegoalderago erabili zela salatzen dute leku-izenek: Arroitz-Elizagorria-Mendabia sargunean Ebro ibaia harrapatu arte (A), eta baita sarrera honetako aztergai den Zidakos eta Aragoa ugaldeen bitarteko arroan ere, Murillo el Fruto eta Zarrakazteluraino (B). Alboko mapan ageri dira, zalantzak zalantza, euskara nafarraz ari garela toponimiak iradokitako mugarik zaharrenak, kolore berdeak euskararen agerpen garbia adierazten duelarik, eta horiak, aldiz, agerpen ahulago edo duda-mudazkoa (neureak besterik ez dira izan ditzakeen akatsak).

Patxi Salaberri

Patxi Salaberri Zaratiegi

Murillo el Frutoko koadernoa: lekukotasun zahar berria

Aipatu dudan azken bailara hori ongi ezagutzen du Patxi Salaberri Zaratiegi euskaltzain uxuetarrak, sorterri inguruko toponimian euskarak utzitako arrastoak izan baitzituen aztergai 1994an argitara emandako doktore-tesi zabalean eta gerora ere gai horri berari buruzko artikulu gehiago karrikaratu dituelako. Ez da harritzekoa, beraz, Nafarroako Artxibo Orokorrean letrakera gotikoa zuen Murillo el Frutoko koaderno zahar bat topatzean artxiboko arduradunek ikertzaile nafarrari helaraztea.

Erromantzez izkiriatutako koaderno hori XIV. mendekotzat jo du Salaberrik; idazkeraz gain, argudio potoloa da bertan jasota dauden pertsona-izen batzuk 1366ko iturri batean ageri diren berberak izatea. Azalean Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto idatzi zuen esku berantiarrago batek. Murilloko nekazari zergadunen zerrenda dakar horrenbestez, eta horrekin batera (eta honako hau da interesgarriena euskararen ikerketarako) baita herriko toki-izen andana ere. Euskaratik kanpokoak ez dira falta (Los Cascallares, Los Linares, Malpuent, La Rueda) baina ugari datoz halaber euskarazkoak, gaurko euskaldunontzat ere ulerterrazak: Ayz ÇurietaAreaççea (=Areatzea), Varace AlcineaBarace VerrietaVarace ÇarretaBuztinaErteco ErreguaEuçea (=Euntzea), Garipençuco ZalduaLegazpietaTranq[u]a ÇarraHuarteco Odia… Izengoitien artean aipagarri da Joh[a]n Biperr izeneko bat zela alkate. Horrekin batera badira M[ari]a Garizu, Seme[n]o GorriSancho Lasterr edota M[ari]a Çalduna fija de G[arçi]a Çalduna, beste batzuen artean.

FLV 120Izen berezi hauek guztiak aurkeztu eta azterturik, zenbait ondorio eskaini ditu artikuluaren amaieran Salaberri Zaratiegik: alde batetik, Murilloko dokumentuan irakur daitezkeen euskarazko toponimoak aski gardenak direlarik, eta idatzi ziren garaian oraindik desitxuratzen hasi gabeak (esate baterako, koadernoko Barace Verrieta sarri askoa, Baricibarretas bihurturik ageri da 1619an, euskara herrian galdua zenean), toponimo garden horiek —toki batetik bestera mugi daitezkeen pertsonen izenak baino gehiago— argi ari direla iradokitzen euskara bizirik zegoela herrian XIV. mendean. Lekukotasun hau ezagutu aurretik, 1990eko hamarkadan, Murilloko euskarak XIII. mendera arte iraun zukeela uste zuen Salaberrik; datu berri hauen argitara beranduxeago iraungi zelakoan dago.

Bestetik, Murillo el Fruton ez ezik Melida, Santacara edo Zarrakaztelun ere orain arte pentsatu izan den baino beranduago nagusituko zen guztiz erromantzea; zoritxarrez, ez da orain arte agertu hipotesi hori berresten lagun dezakeen dokumentaziorik.

Nolakoa ote zen, bestalde, koadernoak islatzen dituen nafar haien euskal mintzoa? Bildutako toponimo goiztiarrek gaur arte eskura genituenek baino garbiago azaleratu dituzte Murillo inguruko lexikoaren gai batzuk: al(t)zin, baratze, berri, bide, eder, erregu, erte (=arte), eutze (iparralderagoko herrietan euntze = pentze, belardi), gorri, (h)odi, laster, mendi, zaldu… Horretaz gain, antzematen diren zenbait hizkuntza ezaugarri deskribatu ditu Salaberrik: bokalaren ondorengo kontsonante sudurkarietan bustidurarik ez zela (Buztina-alzinea) edota aspirazioa, h-ren ahoskatzea alegia, galdua zela ordurako.

Laburbilduz, euskarak Nafarroako hego-ekialdean Aragoa ibairaino izan zuen hedapena berretsi eta euskara haren kolorea pittin bat argitzera datorren lekukotasun ederra eman du ezagutzera uxuetarrak. Izango ahal dira, nork aurkituko zain, orain arte antzemandakoa zabaltzen eta sakontzen lagunduko diguten testu gehiago!

Ingurua2b

Euskararen iraupena Nafarroako ekialdean. Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Me hago eco en esta entrada del interesante artículo publicado en el último número de la revista Fontes Linguae Vasconum por su director, Patxi Salaberri Zaratiegi, miembro de la Real Academia de la Lengua Vasca-Euskaltzaindia. Salaberri desglosa y analiza los datos que ofrece un antiguo cuaderno recientemente localizado en el Archivo General de Navarra, escrito muy probablemente en la segunda mitad del siglo XIV y procedente de Murillo el Fruto, localidad ribera navarra sita en la comarca conocida hoy como Ribera del Arga-Aragón. El cuaderno lleva por título ‘Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto’ y contiene abundante y valiosa información sobre las personas que poblaron Murillo hace más de seis siglos y acerca de la toponimia menor de la villa en aquella época, y es precisamente esa toponimia, cuando no existen referencias más directas, el instrumento más fiable del que disponemos para determinar cuál(es) era(n) la(s) lengua(s) que habló un grupo humano en un momento dado. Pues bien, la abundante presencia en el documento de topónimos euskéricos absolutamente diáfanos incluso en nuestros días, que no habían sufrido aún la inevitable deformación producida en los nombres de lugar cuando la lengua en la que se fijaron ha dejado ya de ser hablada por una comunidad, sugiere claramente que el euskera seguía aún vivo en Murillo el Fruto en la segunda mitad del siglo XIV, coexistiendo con el romance que en época posterior terminó imponiéndose por completo. Salaberri explica razonadamente este hecho, y perfila algunas características del habla vasca de Murillo que pueden entreverse en los topónimos que proporciona la nueva fuente exhumada. El académico de la lengua vasca concluye finalmente que la pervivencia del euskera en la ribera baja del Aragón, cuyo límite probable situó él mismo en su día en el siglo XIII, debe ser revisada a la vista del documento que ha dado a conocer.

Murillo Zarrakaztelu La Oliva

Murillo el Fruto (hurbilena), Zarrakaztelu eta La Oliva (eskuinetara) Uxue aldetik (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com.es).


Benito Gil (1801-1870)

Arzubi, Adoaingobiden

Itzalle eta Adoain artean dagoen Adoaingobide eremuan, Tobo errekaren gainean, Arzubi izeneko zubia dago, adoaindarrek eta itzalletarrek izandako harremanaren erakusle (Pío Sarriesek helarazitako argazkia).

Pío Sarries itzalletarrak helarazi dit sarrera honetan ageri den lehendabiziko argazki hau, eta baita Itzalleri eta Adoaini buruzko hainbat xehetasun interesgarri ere. Eskerrak hari!

Asko dira (ezagutzen ditugunak baino gehiago, seguruenik) Nafarroako euskal idazle ahaztuak, edo ahaztu samarrak. Euskaraz idatzi eta hizkuntzaren lekukotasun baliotsuak utzi zizkigutelarik, lekukotasun horietatik landara (ia) guztiz ezezagunak direnak.

Blogean bertan aipatu ditut idazle haietako batzuk, orain arteko iluntasunetik atera beharra aldarrikatu nahirik: Mariano Erbiti, Juan Bautista Sanzberro, Juan Cruz Elizalde… baina zerrenda luzeagoa da.

Zerrenda horretan behar du agertu nire ustez gaur hona ekarri dudanak, idazle ahaztua ez ezik nahastua ere badelako. Hainbat faktorek egin dute bat Benito Gilen inguruko datu gutxi ezagutzeaz gain, orain arte genekien apurrak okerreko tokira begira jar gintzan. Merezi du beraz Nafarroako euskararen lekuko apal baina interesgarri honen biografia osatzea eta izena izanaz aberastea. Biografia osatzeko bide horretan gaur arte bildu ditudan albisteetako batzuk elkarbanatu nahi ditut hemen.

Arbaso zaraitzuarrak, Pardixerriko semea

Captura4

Hiruki itxurako honen erpin guztietan eta haren baitan geratzen diren herrietan bederen dokumentatuta dago Benito Gilen arrastoa. Urraulgoitikoak den-denak, Itzalle izan ezik.

Itzallerekin lotu ohi da Benito Gil Nafarroako euskal idazleen zerrendan, eta ez da okerreko lotura, nahiz eta (irudian ikusi bezala) errealitatearen ikuspegi herren samarra eskaintzen duen. Zaraitzuko hego-mendebaldean dago Itzalle, Urraulgoitira begira, eta Galozeko udalerria osatzen duten guneetako bat den arren, Gorzarekin izan omen zuten luzaroan harreman estuagoa itzalletarrek, eta ez Galozekoekin. Sartaldetik, aldiz, Urraulgoitiko Adoain du mugakide Itzallek. 1000 metrotik gorako tontorrak saihestu behar ditu bi herrien arteko bidea egin nahi duenak (bata zein bestea 700-800 metro artean daudelarik), baina arestiko Arzubik eta beste zenbait arrastok salatzen dute oraindik ere Adoaingoek eta Itzallekoek elkarren arteko komunikazioa bermatzeko agertu zuten borondate sendoa.

Sarrera honetara ekarri dudan abizena ez da arrotza inguru guztian. Aise dabil Zaraitzu-Urraulgoitietako parroki artxiboetan Gil deitura, han eta hemen zuen bizitasunaren seinale. Gaspar Gil, Juan eta Maria Ximenezen semea, XVII. mendearen amaieran jaio zen Itzallen. Adoaingo Columba Torrearekin ezkondu zenean hedatu zuen Orlagatu mendiaz bestaldean adar giltar hura.

IMG_20140906_170437

Adoaingo Perotx 2014ko irailean. Aterpea eta frontoia ditu gaur egun.

Adoain bereko zein inguruko osagaiez aberastu zen adarra. Gasparren seme Bautista, Benitoren aitona, Adoaingo alaba Maria Zazurekin esposatu zen eta horrelaxe sartu zen Gil abizena Perotx etxean. Bautistaren seme Juan Lopek, aldiz, Jakoistiko Francisca Tabar Cabodevilla hartu zuen emaztetzat, izan zituzten seme-alabei ezin etorki urrauldarragoa emanez. Seme-alaba haietan gazteena, Francisco Benito Gil Tabar, gerora euskararen lekuko idatzi bihurtutakoa, 1801eko martxoaren 20an jaio zen Perotxen bertan (Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboa, 639-8, Adoain-San Esteban, Bataiatuen 1. liburua, 87. folioa) Eneko etxean sorturiko Esteban Marcuello baino zazpi urte lehenago. Horren herri ttipian eta jaiotetxeak bata bestetik metro gutxitara zeudela, izango zuten elkarren aditzea, seguruenik, Benito Gilek eta urteen joanean Aita Esteban Adoaingoa bihurtu zenak.

Ez litzateke nolanahiko datua Gil sorterrian hazi ote zen jakitea. Hala izango zen seguru asko, gurasoak Adoainen bertan hil zirelarik, baina ez dut oraingoz Benito haurra Perotx etxearekin lotzen duen albisterik topatu. Aita 1821ean zendu zen. Ordurako, seguru asko, 20 urteko gazte adoaindarrak hautatua izango zuen erlijio bokazioaren araberako bidea.

Itzalle Sn Vicente

Itzalleko San Vicente (argazkia: www.lebrelblanco.com)

1824an hartu zituen Gilek elizako lehen ordenak Iruñean, Uriz Lasaga gotzainak tontsuradun bihurtuta. Errenta berezirik ez ordea, eta elizgizon izatera heltzeko bidean zenbait ondasun eskuratzearren senideen laguntza izan zuen. 1825eko martxoan, Irunberriko eskribau Miguel Doncelen aurrean, hainbat jabetza eman zizkioten apaizgai adoaindarrari Aietxuko bi lehengusuk, Juan Carlos Cabodevillak eta Benita Zabaltzak. Borda bat, zenbait baratze, hainbat alor… 225 bat erregu-lur guztira. Ariketa atsegina da Gilek bereganatutako jabetzen kokapena adierazten duten toponimoetako batzuk irakurtzea: Ermiñekoerreka, Aurkastoia, Beltzoki, Ordokia, Zelaiapala  Iruñeko Elizbarrutiko urte haietako ordena-liburuan Patrimonialista oharra dute lagun Benito Gilen handik aurrerako aipamenek.

1827ko ekainean heldu zitzaion adoaindarrari apaizgintza. Bazekien ordurako non ekingo zion ebanjelizazio-lanari: apirilean hil zen Itzalleko abade izandako Miguel Francisco Pérez, eta Perotxeko semea aukeratu zuten itzalletarrek ordezko, atendiendo alas buenas qualidades q concurren en d(o)n Benito Gil. Zaraitzura jo zuen beraz urraulgoitiarrak, etxetik horren hurbil zuen San Vicente parrokiaren ardura hartzera.

Hogeita sei urteko apez gaztearentzat garrantzitsua izan bide zen ordura arteko ikasketa ibilbidean jasotako heziketa osatzea. 1828ko El párroco. Pláticas doctrinales y morales para todos los domingos y fiestas principales del año liburuaren harpidedun zerrendan ageri da. Orobat 1831n argitaratutako Diccionario Enciclopédico de Teología lan mamitsuaren lehen liburukiari dagokionez.

Gil

Benito Gilen doktrina Nafarroako Artxibo Orokorrean dago gaur. Artxiboari berari zor diot lehen orrialdearen argazki hau.

Oinarri teologikoa sendotzeko eta jai egunetako predikuetarako inspirazio gisa baliagarri zituzkeen erdal liburu horiek alferrikakoak izango ziren ordea kristau doktrina eliztar guzti-guztiei helarazi nahi izanez gero. Bonaparteren ikerketa urteetan, Gil Itzallera heldu eta berrogei bat urte beranduago, nagusi zen oraindik euskara herrian. 1865 inguruko Itzalle ez zen euskaldun elebakarra, baina, era berean, nekez moldatuko ziren ongi gaztelaniarekin 1827ko itzalletar guztiak, adinean gorago eta traketsago. Ez da gaur arte Benito Gilek idatzitako sermoirik agertu, ezin ziurtatu predikazio lanerako zein hizkuntzaz baliatu zen; baina doktrina irakasteari dagokionez behintzat, Itzallera heldu bezain laster ikusi behar izan zuen (lehendik aski ezaguna ez bazuen) Adoain erdaldunduagoan ez bezala herren ibiliko zela Itzallen gaztelania hutsean. Izan ere, ez zuen astirik galdu: 1827ko azarokoa da parroki liburuetan Gilek utzitako lehendabiziko sinadura, eta abendurako prest zuen sarrera hau eragin duen doktrina itzulpena:

Doctrina Uscaras Dn Benito Gil (sic) escrivituric vere governuaren daco. Yzallen Avenduaren amalaurgarrenean, urte mila zazpitan eun eta ogei eta zazpietan.

Zerk eraman ote zuen egilea lapsus calami hartara, alegia, zortzitan ordez zazpitan idaztera? Ondorengo lerroko zazpi horrek, edo auskalo zerk. Nolanahi ere, ez zen hanka sartze makala izan, luzaroan Gil XVIII. mendeko idazletzat hartzera eraman baitu. Baina Itzalleko abadeak ez zuen zazpitan eunik ezagutu, ez zen mende hartakoa, zaraitzuarra ere ez zen bezala.

Orlagatu

Orlagatu (1132 m.) Itzalletik hego-mendebaldera (argazkia: www.misescapadaspornavarra.com)

Adoain oso hurbil dago Zaraitzutik, lerro zuzenean lau kilometro eskas baino ez dira; malkartsua da bi herrien arteko igarobidea, bai, baina ez Aietxurakoa baino askoz okerragoa, esaterako. Orografiaren aldetik Zabaltzakoak, Ezkanizkoak edota Gindanokoak izango ziren behinolako adoaindarren auzorik gertuenak, baina autorik eta errepiderik gabeko bizimolde hartan ez zeudekeen, ausaz, Itzalle bera baino askoz eskurago. Adoain Pardixerriko sortalde muturrean egonik (eta euskara nafarraren eta zaraitzueraren arteko mugan gainera), nolakoa izango zen adoaindarren euskara? Urraulgoitiko mintzo garbia? Zaraitzueratik ere edango zuen? Ala Itzallekoak Urraulgoitikotik? Edota Adoain eta Itzalle, biak ala biak nor bere ibarrean bazter herriak, Zaraitzu eta Urraulgoitiko hizkeren arteko trantsiziogune izan ote zitezkeen? Ikergai interesgarria da nire ustez Itzalleko doktrina Gilen jatorriari buruzko xehetasun berriok kontuan izanik irakurtzea.

Mende laurdenetik gorako apaiz lana Urraulgoitin

Izan ere, ez du ematen Benito Gil Zaraitzu-Urraulgoitietako parrokietatik atera zenik. Itzallen etenik gabe sei urtez aritu ostean, 1833tik aurrera (Aita Esteban Adoaingoa Irurozkin hasi zen garai bertsuan, alegia) Pedro Pascual Palacios sartu zen abade San Vicenten. Hamabost urte beranduago Itzallera bueltatu zen Gil, baina urte haiek denak Urraulgoitin eman zituen antza; ez nolanahi ere parrokia bakar batean, baina bai, seguruenik, Adoain, Eparotz eta Aietxu biltzen dituen hirukiaren barreneko eremutik atera gabe. Urrauldarren debozioaren erdigune izan den Santa Feko priore ibili zen 1835eko desamortizazioaren inguruko une zailetan, 1840ra arte gutxienez; urte hartan bertan Aietxuko San Joan Bataiatzailearen parrokiko eliztarren arimak zaintzen ari zen. Eta aldi berean, 1839tik aitzin behintzat, jaioterrian ere bazebilen ordurako onenak emanda zegoen Francisco Gil osabari lagunduz eta, behin baino gehiagotan, agiriak abade ezinduaren partez sinatuz. 1841ean hil zen osaba, eta hura baino hilabete batzuk lehenago Benitoren ama Francisca ere bai, Adoainen bertan; amaren heriotz-agiria bere eskuaz idaztea egokitu zitzaion Perotxeko euskal idazleari.

Santa_Fe_de_Eparoz_Navarra-1024x575

Eparozko Santa Fe monastegiaren klaustroa (argazkia: turismo.navarra.com)

Hamarkada gehienean zehar Adoainen ez ezik Urraulgoitiko beste herri batzuetan ibili ostean, 1848ko ekainetik aurrera ageri da berriro ere Gilen arrastoa Itzalleko San Vicenteko liburuetan. 1849tik 1858ra iraun zuen bigarren egonaldi hark eta Juan Pedro Sanzek parrokia hartzearekin batera Zaraitzu betiko atzean utzi eta azken aldiz itzuli zen Gil bere ibarrera. Eparotzen ere ibili zen arren Imirizaldu eta Irurozkiko lanak bete zituen batik bat.

Hirurogeita lau urteak eginda, 1865eko abuztuan arduratu zen Benito Gil hilburukoa prestatzeaz, Irurozkin bertan, Irunberriko notario Francisco Oyarbideren aurrean (Nafarroako Artxibategi Orokorreko 5183 kaxa). Egun haietan Perotxeko etxejaun zen Gabriel Machin Gil iloba izendatu zuen apez urraulgoitiarrak oinordeko, eta jarraibide argiak eman ere bai, osaba hildakoan Machin ongi arduratu zedin egin beharrekoaz.

Irurozki San Adrian

Irurozkiko San Adrian eliza (iturria: www.lebrelblanco.com)

Ia urtebete beranduago, 1866ko udaberrian, ezohiko bisitaria igaro zen Urraulgoititik: Luis Luziano Bonapartek zeharkatu zuen ibarra Erronkarin ibili eta gero. Miguel Rodríguez Ferrerrek 1873an idatzi zuenez Aizpurgi eta Imirizaldun barrena irten zen Erronkaritik printzea Donibane Garazirako bidean. Han Gil topatu eta adoaindarrak berak emanik jasoko al zuen gure eskuetara heldu den doktrina?

Irurozkiko parroki liburuetan agerikoa da zenbateraino trakestu zen 1870ean zehar Benito Gilen sinadura dotorea. Jose Aguirre izeneko Idozingo patrimonialista bat izan zuen adoaindarrak lagun egun haietan; hogeita hamar urte lehenago osaba zaharraren makulu izandakoak ezinbestekoa zuen nonbait besteren laguntza. Abuztu-irailetan dardarti bihurtu zen Gilen letra. Ziur asko urtarriletik aurrerako oharrak ez ziren hark idatziak, laguntzaileak izkiriatu eta apaiz zaharrak sinatuak baizik. Irailaren 3an sinatu zuen azken aldiz. Aste batzuk beranduago, 1870eko urriaren 18an, eman zuen azken hatsa Benito Gilek Irurozkin; hirurogeita bederatzi urte zituen. Ordurako maldan behera zetorren Perotxeko haurtxo hutsa zenean etxean eta karrikan ikasitako Adoaingo euskara bera ere.

Urraulgoitiko apez zereginean euskaraz, ala gaztelaniaz?

Zein hizkuntza erabili ote zuen Benito Gilek Itzalletik kanpoko parroki lanetan? Kontuan hartu beharra dago euskara Captura2Urraulgoitin zeharo makaltzen ari zeneko garaian bizi izan zela adoaindarra. Gil Imirizaldu eta Irurozkin ibili zen urteetan Bonapartek jaso zituen albisteen arabera, guztiz erdaldunduta zeuden herri biak. Geldituko zen beharbada oraindik euskara arrasto apalen bat (Brocaren mapak bi herrion artean ezarri zuen euskararen azken muga garai bertsuan), baina bistakoa da ebanjelizazio lana erdara hutsean egingo zela. 1840ko hamarkadako Adoainen edota Aietxun, aldiz, baziren dudarik gabe euskal hiztunak, apika adineko euskaldun hutsak ere bai, baina Itzalle bera baino herri erdaldunagoak ziren inondik inora Bonapartek utzi zizkigun albisteen arabera. 1827ko euskarazko doktrina itzalletarrentzat prestatu eta gero, nekez izango zuen Gilek ondorengo berrogei urteetan euskara erabiltzeko Itzalleko egonaldikoa baino premia handiagorik. Nire ustez litekeena da Urraulgoitiko parroki lan gehiena, non eta ez den-dena, gaztelaniaz burutzea, eta horrenbestez eliztar urrauldarrentzat inolako euskarazko testurik sortu beharra ez izatea. Horiek horrela, Adoaingo seme honek jaioterriko euskarari buruz eman diezazkigukeen albisteak Itzalleko doktrinan baino ezin dira antzeman, Zaraitzukoekin batera nahasita. Lehen esan dudan bezala, merezi du Adoaingo Juan Lope eta Jakoistiko Franciscaren seme urrauldar euskaldunak utzitako ondarea patxadaz aztertzea, inguruko lekukotasunekin alderatuz, Zaraitzu eta Urraulgoitiko mugan entzun zen euskarari buruzko informazioa osatzeko balio dezake eta.

IMG_20140906_170631

Adoaingo karrika bat (2014)

Francisco Benito Gil Tabar (1801-1870) ha sido hasta hoy uno de tantos testigos silenciosos del euskera navarro envuelto en un anonimato casi absoluto, al que hay que sumar lo incorrecto de alguno de los pocos datos que sobre él se tenían. Apenas conocíamos de él más noticia que la pequeña doctrina que nos dejó, manuscrita, no impresa, redactada para uso personal del autor en el pueblo salacenco de Izal; por si eso fuera poco, la fecha que el propio Gil consignó erróneamente en la portada de su obra (1727) nos ha hecho considerarlo un autor del siglo XVIII, cuando no es así. En esta entrada aporto los datos que demuestran por un lado que Gil nació en realidad en 1801, de manera que su doctrina fue escrita en realidad cien años más tarde de lo que él mismo indicó, y por otra parte que si bien su primer destino fue Salazar Gil nació realmente en Urraúl Alto, más concretamente en Adoain, en la casa llamada Perotx, a unos pocos metros del solar natal del Padre Esteban de Adoain, de quien fue prácticamente coetáneo en una época en la que el euskera empezaba a debilitarse en el entorno. Estos datos realzan en cierto modo el valor de la doctrina de 1827 que Benito Gil nos legó, pues a diferencia del Padre Esteban, Gil no abandonó su tierra más que durante los años en que sirvió en Izal (lugar, por lo demás, colindante con Adoain) de manera que su obrita, estudiada en su contexto, podría arrojar algo más de luz sobre la transición entre el euskera que se habló en su día en los Urraúles, perteneciente al dialecto navarro, y el habla propia del Valle de Salazar.


FONTES LINGUAE VASCONUM 119

 

Fontes119Egilea: Patxi Salaberri Zaratiegi (zuz.)

Argitaratzailea: Nafarroako Gobernua – Gobierno de Navarra

Urtea: 2015

Hizkuntza: euskara eta gaztelania

Euskarria: papera eta sarea.

Kalean delarik duela zenbait aste Nafarroako Gobernuak argitaratutako aldizkariaren 120. zenbakia, aipatu gabe dago oraindik txoko honetan aurrekoa, eta Nafarroa eta euskara lotzen dituzten aztergai interesgarriak bildu zituen FLVen 119.ak bere baitako bost artikuluetatik lautan. Hona xeheago haien berri.

Aurizko aldaeraren inguruan (Aurizko eta Orreagako euskararen lagin batzuk), Koldo Artola

Artolak berak ekarpen honen hasieran gogorarazten duenez, Bonapartek Cispamplonés izena eman zion XIX. mendean Iruñeko ekialde zabalean Olaibartik Ibargoitira eta Auriztik Urraulgoitira hedatutako euskarari. Auritzekin batera Orreaga zegoen eremu zabal horren ipar-ekialdeko ertzean. Gaur ez dago ordea bi herri horietako euskaldun zaharren mintzoa entzuterik; egia esateko, hizkera osoarenak egin du ia-ia, eta Erroibar zein Esteribarko hiztun bakar batzuk besterik ez dira behinolako Cispamplonés haren azken kondarren gordailu.

burguete-e1333797875786

Auritz. Argazkia: www.txikipolit.es

Zaraitzun nahiz Artzibarren jasotako uzta karrikaratu ostean, Orreaga-Auritzetan 1985 eta 1989 bitartean eginiko landa-lanaren emaitza isuri du Artolak Fontesen: 1900 eta 1910 bitartean sortu ziren Aurizko bost lekukoren hizketa, eta Orreagan 1929an jaiotako beste batena, hain zuzen ere. Hizkuntza alorretik kanpo aski interesgarriak diren hainbat gai topatuko ditu irakurleak artikuluan transkribatutako elkarrizketetan zehar: matatxerria, Orreagako prozesioa, gerra garaiko gorabeherak, eultzea…

Lekukoek eman zituzten datu linguistikoak, aitzitik, ez dira Koldo Artolaren esanetan nahi bezain argiak. Beharbada Orreaga zein Auritz, luzaroan, alde bateko eta besteko hiztunen pasabide ohikoak izateagatik; edota Artolak grabazioak egin zituenerako bi herrietako euskara galbidean egonda bazelako artean euskaldun zaharrik, baina guraso biak bertakoak zituenik arras gutxi… azken batean jasotako emaitzak nahasixeak dira tarteka, eta ez beti inguruko herrietako lekukotasunek eskatuko luketenaren araberakoak (horren adibide dira, esaterako, lehenaldi amaierako -n dela eta, edota -ako / -eko banaketaren inguruan Artolak bildutakoak). Nolanahi ere, Nafarroako eremu zabalean euskarari eutsi zion azken belaunaldiaren lekukotasuna galtzen ez uzteko Aranzadiko ikertzaileak egin duen lan eskergaren adibide ederra da artikulu honetan irakur daitekeena.

Garai arkaikoko euskara nafarraren lekukotasun berriak: gehiketak eta zuzenketak F. Maioraren liburuari, Ekaitz Santazilia

AGN

Nafarroako Artxibo Orokorra (R. Lasaosaren argazkia)

Behin baino gehiagotan aipatu dut hemen Fernando Maiora ikertzailea Nafarroako artxiboak biluztuz euskararen arrasto idatzien ondarea aberasteko egiten ari den ahalegin gaitza. Ezin konta ahala lan orduren fruitua zenbait libururen bidez eskaini du artaxoarrak; horietako bat 2011n argitara emandako Reino de Navarra. Euskera: injurias, coplas, frases da.

Orain arteko bilketa-lan eskerga hori are baliotsuago bihur dezake ordea hizkuntzan aditua denaren galbaheak, eta horretaz arduratu da NUPko irakasle eta Aziti Bihia taldeko kide den Ekaitz Santazilia. Maioraren bilaketa ahaleginaren zenbait emaitza esanguratsu hartu, eta haiei filologoaren zorroztasuna eta sakontasuna gehitu dizkie, Artaxoakoak iluntasunetik ateratako euskararen lekukoak orraztu, doitu eta iruzkinduz, Nafarroako euskararen ibilbidea eta nondik norakoak hobeto ulertzen lagun diezaguten.

Lesaka, Goizueta, Eugi, Ezkurra, Larrasoaña, Urrotz, Olatz-Txipi, Puiu, Otsagabia, Etxauri, Muruzabal eta Artaxoako hamabi lekukotasun aztertu ditu Santaziliak, 1549 eta 1607 bitartekoak. Herritarren arteko liskarrak konpontzeko hasitako prozesuei dagozkie, eta euskarazko hitz solteak baino askoz gehiago dakarte tarteka, zenbait lerrotako pasarte ere badirelarik hauetako batzuk (Etxaurikoa edo Otsagabikoa, besteak beste). Horren adierazgarri, Miguel Dicastillo lekukoak Etxauriko Joanes Ibarrari 1598an entzundako lekukotasun eder hau:

orayco  guiça aldartean arraçioric batre baldin badaucat, estaut Amburçeac orayco aldian nay duenic pasatuco (…) bay eta escribau batec juramentu arrtu cerauda eta es omen çen alcateen baytan firmatu, eta escribauagana aguertu ninça eta galdetu nio ene contra atera den emendic “mediante juramentu”  bat, eta erran çerauda “es”.

Dagoeneko aski ezagunak diren hizkuntza-ezaugarri ugariren oihartzuna dakarte maiz bildutako testuek; adibidez, amaierako -n gabeko iraganeko adizkiena (ninçanio…). Baina horiekin batera, badira ezaugarri berriagoak edo testuetan horren usu agertu ez direnak ere: Ezkurrako achequina çeagoc (1569);  erran aditz trinkoari dagokion nor-nori saileko çarreço adizkia (Larrasoaña, 1579); Urrotzen 1582an erabilitako erlatibozko egitura bitxia (guyçona char duc, buffeta bat emanagatic quexassen den ha); baizik-en ordeko baze (Olatz-Txipi, 1596)…

Beste hizkuntza-agerpen batzuk, aldiz, orain arte jasotako lekukotasunen arabera espero genezakeen eremutik kanpo loratu direla ematen du: esaterako, Lesaka inguruko *iron erroko ezindiro aditz forma (ez + zindiro, 1549), edota Olatz Txipiko elbanenquio iragangaitz eta datiboduna, Iparraldeko egileen artean ezaguna.

Artaxoa2

Artaxoa, 1607: “estesaçula bana alonbra ori, eçe urtea beteric dagola. Çoas, çaynço çure nagusiari nic erran drayçudala” (argazkia: www.artehistoria.com)

Hamabi lekukotasunak iruzkindu ostean, eta amaiera gisa, bi tresna baliogarri erantsi dizkio Santaziliak artikuluari: lanean zehar bildutako hizkuntza ezaugarri nagusien zerrenda eta kokapena batetik, eta testuetan ageri diren leku eta pertsona izen zenbait, bestetik.

La carta bilingüe de Matxin de Zalba (1416). El iceberg lingüístico navarro, Peio J. Monteano

Matxin de Zalba eta Martin de San Martin nafarrek XV. mendearen hasieran elkarri idatzi eta Florencio Idoatek 1969an topatu eta ezagutzera eman zuen gutun elebiduna blogean dagoeneko aipatu dudan gaia da. Garrantzi handiko lekukotasuna da (idatzi zenetik sei mende bete direla eta, apirila amaitu arte Nafarroako Artxibo Orokorrean ikusgai dagoena), behin baino gehiagotan aztertutakoa, baina eskutitza zegokion testuinguruan kokatu eta horren arabera interpretatzeko ahalegin sakona egin gabe zegoen oraindik. Hutsune hori bete nahiak eragin du Peio Monteanok FLVera ekarritako lana, egileak berak ikerketa-saioaren hasieran adierazi legez.

1416b

Et jaunatiçula abarion ez nayz bildur ezten alla…“. Matxin Zalbakoak 1416an idatzitako euskarazko testu zatia gorriz inguratuta dago (iturria: www.navarra.es).

Historialari atarrabiarraren lehendabiziko ekarpena eskutitzaren data zuzentzea izan da, arrazoiak emanda frogatu baitu 1416an idatzi zela orain arte 1415ekotzat genuen testua. Horrezaz gain, Matxin Zalbakoa eta Martin San Martingoa hurbilagotik ezagutzeko parada eman digu. Lehendabizikoa (c. 1390-1446), seguruenik iruñarra, erret-notario izendatu zuten eta Nafarroako finantza-arduradun nagusi izan zen 1413tik aurrera, eta horrenbestez, Nafarroako altxorraren arduraduna; itzal handiko gizona. Harexek idatzia da gutunaren euskal pasarterik zabalena. Martin San Martin, aldiz (c. 1380-1428?), ausaz San Martin Unxekoa, Joana infantaren idazkari izan zen 1405etik aurrera, erregearen idazkaria zen 1416rako, eta errege-etxearen diru kontuak eta gastuak kudeatzeaz arduratu zen.

Monteano 1416

Peio Monteano ikertzailea (argazkia: www.noticiasdenavarra.com)

Gastu horiei aurre egiteko San Martinek baliatu zuen zergetako bat Zalba finantza-arduradunaren kontrolpean zegoen, eta arrazoi horrek bideratu zuen lehendabizikoak bigarrenari 1416ko testua idaztea. Ez zen eskutitz ofiziala, baizik eta orri soltean idatzitako oharra, San Martini sortu zitzaion zerga-zalantza tekniko bat arin galdetzeko modukoa, eta orri hartan bertan Zalbakoak erantzundakoa. Garai bertsuko liburu bati josita iraun zuen oharrak XX. mendean iluntasunetik atera arte; betiko galduko zen bestela, ziurrenik.

Zenbait galdera egin dizkio Monteanok bere buruari artikuluan zehar: zergatik izkiriatu zituzten horren goi-mailako bi funtzionariok euskarazko pasarte haiek? Ohikoa izango al zen haien arteko komunikazioan euskaraz aritzea? Horren ezohikoa ote da oharra bera, edo halako gehiago izango ziren, desagertu badira ere?

XV. mendearen hasieratik Nafarroako gortea ‘bertakotu’ egin zela baieztatu du Monteanok, ordura arteko zerbitzari frantsesen proportzioa ahuldu zelarik. Bestalde, XV. mende inguruko erresuma hartan euskarak izango zuen pisua zenbaterainokoa izango zen ere aztertu du, eskura dauden zenbait iturri idatzi arakatuz. Atarrabiakoaren ustez ez da gehiegikeria orduko nafarren % 80 inguru

Unx G01

San Martin Unx (argazkia: www.arquivoltas.com)

euskalduna izango zela pentsatzea. Hau dena ikusirik, Monteanok uste du beharrezkoa dela Erdi Aroa azkentzean Nafarroak bizi izan zuen hizkuntza-egoeraren ohiko irudia aldatzea; euskara ez zela izango, besterik gabe, herri xehe eta alfabetatugabearen behe-mailako hizkuntza hutsa, batere prestigiorik gabea. Ohiko irudi hori egokitzeak errazago ulertaraziko liguke nolatan erabili zuten euskara 1416an Nafarroako Gorteko bi pertsonaia garrantzitsuk; zertarako, eta ekonomiarekin zerikusia zuen zalantza tekniko baten inguruan aritzeko gainera.

Saroi entitate geografikoaren banaketa, esanahia eta etorkia toponimiaren argitan, Luis Mari Zaldua

Sario Zaldua

Azken mendeotako Nafarroa euskaldun osoan zehar hedatu den sario / sarobe hitzaren banaketa FLVeko artikuluan ageri den bezala (iturria: Luis Mari Zaldua)

Merezi du labur antzean sikiera aipatzea Luis Mari Zalduaren artikulu interesgarria, aztergunea Nafarroaz gaindiko eremua bada ere. Aipagai duen saroi hitza, baliokide gaztelaniazko “sel” edo “prado o terreno cercado” dituena eta sare + ohe hitzen batura litzatekeena, ohikoa da Erdi Aroko dokumentazioan, XIII. mendetik aurrera, gaur egun OEHn ‘sarobe’ edo ‘saroi’ bezala jasota dagoelarik.

Luzaide eta Ollaran inguruko 1284ko lehen lekukotasunetatik hitzak egindako bidea aztertu du Zalduak, eta zorroztasunez zedarritu du saroi entitate geografikoak hango eta hemengo lexikoan utzitako arrastoa (ondoko mapan ikus daitekeen bezala). Hitzaren banaketa aski zabala bada ere (Gipuzkoa, Araba, Zuberoa…) Nafarroari dagozkio Zalduak jasotako adibiderik gehienak, eta horri esker ederki zehaztu du saroi horrek Nafarroan zehar utzitako aldaera bakoitzari (sarobe, saroi, sario, saure…) dagokion eremua.

Zaldua

Luis Mari Zaldua (argazkia: www.kronika.eus)

Lau hauekin batera FLV aldizkariaren 119. alea osatzera datorren bosgarren lana Iñaki Camino donostiarrak Oztibarreko mintzoaz eta haren lexikoaz idatzitako artikulua da.


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko martxoa
    A A A A O I I
    « Urt    
     12345
    6789101112
    13141516171819
    20212223242526
    2728293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu