Izarbeibarko ipuñak

2013tik behin baino gehiagotan ekarri dut hona Garesko Udalaren inguruan Izarbeibarren (eta Izarbeibarko) euskara sustatzeko burutzen ari den lana. Beste hainbat eskualdetan ohiko bihurtu diren Euskararen Egunez, kultur zikloez eta bestelako ekimenez gain, liburu uzta oparoa eragiten ari da lan hori: Izarbeibarko euskarari buruzkoak edota Izarbeibar eta Mañeruibarko etxe-izenen ingurukoak.

Duela zenbait hilabete orain arteko azken fruitua eman du uzta horrek, eta horixe da honako honetan, nahi baino beranduago bada ere, aipatu nahi dudana.

 

Izenburua: Izarbeibarko ipuñak ibarreko euskaraz

‘Izarbeibarko ipuñak’ liburuaren azala.

Egileak: Aitor Arana (testuak), Amaia Aizpun, Kepa Colomo, Karol Colomo, Maribel Tena, Xabi Vélez (irudiak).

Argitaratzaile: Garesko Udala

Urtea: 2016

Hizkuntza: euskara

Laguntzaile: Nafarroako Gobernua

Orrialde kopurua: 117

Salneurria: 8€ 

 

Iturri zaharretik ur berria

Nafarroako eskualde batzuetan gibelka doa gaur betidaniko hizkera eta gero eta gutxiago dira hura baliatzeko gauza direnak; halaxe ari da gertatzen, esate baterako, Aezkoan. Baina ez da oraindik guztiz eten aetzen euskara,  badira oraino eutsi ahal izan dioten gazte apur batzuk ere, eta ekimen txalogarria abiarazi dute: aldian behin hiztun edadetuekin bildu eta solastea, hitz-aspertuz hitz-aspertu ibarreko mintzoa goxo-goxo barneratu edo errotu ahal izateko; adinekoen iturritik edan ahal izateko, alegia. Horrek ez du aezkerak mende luzez ibarrean izan duen estatusaren iraupena bermatuko, baina erraztu dezake etorkizuneko aetzek erabiliko duten euskarak behinolako aezkeraren zenbait ezaugarriri bederen eustea, ezaugarri horiek ibarreko hiztunen euskarari kolorea ematea, eta, azken batean, atzo izan zena bihar izango denarekin nolabaiteko zubi batek lotzea.

Izarbeibar bezalako eremuetan ordea, itzali da behinolakoa, joan ziren azken hiztunak, ez dago atzoko euskararen eitea harrapatzeko balia daitekeen ezpainik. Ezinezkoa da orduan behinolako mintzoaren eta egungo belaunaldi euskaldunen arteko zubiak eraikitzea? Nekezagoa bai; baina ez, ausaz, guztiz ezinezkoa. Gaur hona ekarri dudan liburuaren hitzaurrean irakur daitekeen gisan, Izarbeibarko euskararen ezagutzak, hark utzitako lekukotasunak zabaltzeak, lekukotasun haietan zehar ageri zaizkigun hizkuntza ezaugarriak hedatzeak eta haien araberako testu zahar-berriak ontzeak eragin lezake, neurri batean bada ere, Izarbeibarren eredu batua etxeko zaporea duten ekarpenekin aberastu ahal izatea, eta Garesko, Obanosko, Utergako edota Enerizko biharko euskaldunak, pixkanaka-pixkanaka eta atzokoaren ezagutzatik abiatuz, nortasun handiagoko eredu batua barneratuz joan ahal izatea. Ahoz ezin, ordea, eta idatzian oinarrituz baino ez dago bide hori egitea. Horra hor Izarbeibarko ipuñak honen tankerako lanek eman diezaguketena: liburuan bertan bildutako esaldiari segika, “iturri zaharretik ur berria” sortzea. Erraza ez izan arren, ezin erronka erakargarriagoa.

Irakurri eta ikusi

Liburuaren irudietako bat, Kepa Colomo artistak marraztua

Hamar ipuinek osatua da liburua. Nabari da, testuak aukeratzean, eskualdean errotutako kontagai edo elementuetatik abiatzeko ahalegina. Esate baterako, Izaki misteriotsua Obanosen Urte Zaharretan kontatu ohi zen asmazio batean dago oinarritua; Garesko Txoria, aldiz, izenak adierazi bezala, XIX. mendeko iturrien arabera Puiko Ama Birjinaren irudiari aurpegia garbitu asmoz hurbiltzen zitzaion hegaztiaren kondairan. Liburuaren amaieran bibliografia atala dago, nahi duen irakurleak testu bakoitzaren sorburua ezagutu ahal izateko.

Aipagarria da, horrekin batera, kontakizunekin batera ageri diren irudiak ere Izarbeibarko errealitatearekin lotzeko asmoa, bai Gares aldeko marrazkilarien eskuetan utziz, bai irudi horietako askotan irakurleak erraz asko eskualde inguruarekin lotu ditzakeen erreferentziak txertatuz.

Aise eta gustura irakurtzeko moduko ipuinak dira guztiak, baina funtzio didaktikoa atzendu nahi ez duen lan bati dagokion bezala hiztegi-azalpenak ere badakartza liburuak oin-ohar gisa, hedapen urria izan duten Izarbeibarko hainbat hitz hobeto uler daitezen, eta eskuarki erabiltzen den batuarekin batera zezkida, zinda, dira (=dit) bezalako aditzak edo naure, orordi, glarima, txintxurri edo sulso bezalako hitzak irakurleen artean hedatzearren.

Testuak ondu dituen Aitor Arana idazle legazpiarra (1963) sarritan hurbildu zaio mende honetan zehar Nafarroako euskarari,  Espartzako Antonia Gartzia anderearen ekarpenean oinarrituz 2001ean Zaraitzuko hiztegia kaleratu zuenetik. Dagoeneko galdu diren mintzo nafarrak izan ditu batik bat aztergai, eta lan emankorra burutu du Izarbeibarko euskararen inguruan ere. 2002an, esaterako, Izarbeibarko hiztegia mardula plazaratu zuen Nafarroako Gobernuaren laguntzaz. 2011n, bestalde, Irakurgaiak Izarbeibarko euskaraz. Uterga, Ukar eta Garesko testu zaharrak eta berriak eman zuen argitara Garelako elkartearekin batera. Gares aldeko euskararen inguruko bibliografia aztertu behar duenarentzat ezinbesteko erreferentzia bihurtu da Arana.

Liburu gomendagarri hau eskuratu nahi duena, edo informazio gehiago behar duena, Garesko Udalarekin jar daiteke harremanetan.

 

Izarbeibarko hizkerara hurbildu nahi duenak badu zer irakurria.


Lizarra hegoaldeko euskara dela eta

 

Legaria, gaur egun (argazkia: www.lebrelblanco.com).

Sarrera honen abiapuntua, Joseba Lizeaga Rika irakasleak Legariako toponimia gaitzat hartuta sortu duen webgunea (legaria.eus) ezagutzea izan zen; horrek eragin zuen gaur hona ekarritakoa. Lizeagaren bilaketa lana hedatzearekin batera (mila esker hari egindako ahaleginagatik, hemen aipatzen uzteagatik eta sarrera honen edukia hobetzeko egin dizkidan oharrengatik; akatsak nireak besterik ez dira), Lizarra inguruaz aritzeko aukera egokia iruditu zait. Nolanahi ere, Lizarrerriko euskararen iraupenaz edo balizko muga zaharrez gehiago jakin nahi duenarentzat bada sarean adituen ikerlan aski interesgarririk; esate baterako, Josemari Satrustegiren artikulu hau, Andres Iñigoren hau edota (orokorragoa bada ere) Patxi Salaberrik idatzitako beste hau.

Lizarrerriko herri txikia da Legaria, 100 biztanle ingurukoa; ia lau aldiz gehiago ziren XX. mendearen hasieran. Antzin, Mendilibarri, Oko, Etaiu eta Piedramillera ditu mugakide. Lizarra hiriaren hego-mendebalean dago, hamabost bat kilometrotara, merinalde burua eta Araba lotzen dituen errepidetik hurbil eta Ega ibaiaren bazterrean.

Legariako euskararen galeraz eta iraupenaz

Aspaldi itzali zen legariarren berezko euskara, gaurko biztanleen oroimenak gogora ekar dezakeen edozein albiste baino askoz lehenago. Lekukotasun idatzirik eza erabatekoa da gainera: ez dugu ezagutzen Legariako euskaldunek sortutako antzinako testurik. Baina beste hainbat eskualdetan bezala toki-izenek dakarte, neurri batean sikiera, behinolako hizkuntza-egoeraren isla. Legariako toponimo batzuetan bizirik dago oraindik gorpuztu zituen euskararen oihartzuna; eta toponimo horien gaurko itxura duela hiru mendeko iturrietan zutenarekin erkatzean, egungo oihartzun apalago hori ahots ozen eta argi bihurturik datorkigu:

XX. mendearen amaiera XVIII. mendea
LA ARRARTIA (1993) ARRARTEA (1726)    [Arartea, 1554]
LA ZAMIGELA LAZAGIBELA (1713) [Olaçaguibela, 1581]
MURUKUTURRI MOKURUITURRI (1704)
ZALDUKIA ZALDUKIA (1704)      [Calduquia, 1597]
ZARIGUALDIA JAUREGI ALDEA (1713)

Bistakoa da guregana desitxuratuta iritsi diren leku-izen zenbaiten euskal eitea gardenagoa zela antzina; denboran atzerago eta gardenago.

1587ko zerrendaren araberako banaketa. Sortaldean agiriak Kaseda ingurua ‘bascongado’tzat jo zuen arren, orduko dokumentuei esker badakigu erdalduna zela (mapa: http://nabarlur.blogspot.com.es)

Euskalduntzat jo behar dugu beraz XVIII. mendeko Legaria arestiko Arrartea edota Lazagibela horien ondorioz? Bada, ez dut uste hala denik. Eremu batean euskara galdutakoan —beste edozein hizkuntzarekin gertatu ohi denez— ez da unean berean edo urte gutxitan kamustu toponimoen euskal itxura; denbora-tarte luzeagoa behar da, zenbait belaunaldi, hizkuntza atzendu duen gizataldeak hizkuntza horrek utzitako leku-izenen esanahia ere erabat ahatz dezan. Alegia, itxuraldatuta ez dauden XVIII. mendeko bost toponimo ez dira aski argudio sendoa, bestelako daturik gabe, idatziz jaso zituzten urteetan Legariako euskara bizirik zegoela ondorioztatzeko. Are nabarmenago testuinguru osoa azterturik: garai hartan dokumentatu ziren beste gune askoren izenetan erdara dabil batera eta bestera (Baldecalderon, El Carasol, Las Majadas. Mata Ambre, Piezasnuevas, El Portillo, Los Ribazos…). Gehienez ere, euskararen arrastoak garbiak bai, baina nagusi ez direla ikusirik, balizko hizkuntza-galera berri samarra zela eta XVIII. mendea baino askoz ere lehenago gertatu ez zela susma genezake, datu zehatzagoak izan bitartean.

Informazio-iturriak tentuz erabili behar dira beraz, norabide batean zein bestean. Horren erakusgarri da txoko honetan sarritan aipatu dudan dokumentu bat: Gasteizen topatutako Nafarroako herrien zerrenda (1587), gehienak bascongado izenburupean jasota daudenez orduko hizkuntza-egoeraren azterketarako baliagarri dena. Bascongado atal horretatik kanpo daude idazkian bai Legaria, bai Lizarrerri hegoaldeko herri guztiak, Lizarra bera barne (ikus azpiko irudia). Baina zerrenda horri begira XVI. mendearen hondarreko legariarrek euskararik jakingo ez zutela pentsatu aurretik komeni da kontuan hartzea ordu hartako iturri guztietan bascongado hitzak ez zuela euskal hiztuna izendatzen, euskal hiztun hutsa baizik: euskaraz besterik ez zekiena, alegia. Irudiko marra urdinaren iparraldean euskara hizkuntza nagusi eta ia bakarra zela susmaraz diezaguke horrek; ez nahitaez marraz beheiti euskararik ez zegoela. Lizeagak berak aztertu duen 1597ko dokumentu batek, esaterako, ez du euskararen ezagutzari dagokionean alderik adierazten Lokiz mendilerro inguruko bost eskualdeen artean (Lana ibarra, Allin, Ameskoabarrena, Antzin eta Murieta; azken biak 1587ko mugaz bestaldekoak). Argi dago garai hartako gainerako lekukotasun guztiak aztertu behar direla ikuspegi aberats eta orokorragoaren bila.

Marra urdinak 1587ko dokumentuak ‘euskalduntzat’ jotako herrien muga adierazten du. Berdez azpimarratuta daude ‘bascongado’ atalean aipatu zirenak, eta gorriz atal horretatik kanpo agertutakoak.

Horrenbestez, ausartegia litzateke toponimo multzo ttipi bati interesez begiratu eta horren argitan XVIII. mendeko Legaria euskalduna irudikatzea; eta baita idazki bakar bat testuingurutik kanpo baliatu eta XVI. menderako erdaldundutako herria zela uste izatea ere. Ematen du erdibidean topatu behar dela arrazoia.

Topatzeko, ordea, datu guztiak bistaratu beharra dago, eta ezinbestean arakatu behar dira eskura ditugun agiri zahar guztiak iturrietara jota. Bilaketa-lan horretan ari da Joseba Lizeaga, artxibategiak miatuz, emaitzak aipatu webgunean zintzilikatuz, eta Legariako leku-izenei zenbait une historikotan zerien euskaltasuna denon aurrean jarriz.

Orain arte eginiko ikerketa-lanean oinarrituta, Lizeagak uste du 1587ko iturriak irudikatu mugaren euskal aldean zein erdaldunean bazirela elebidunak ere, edota ‘aurkako elebakarrak’ (esan nahi baita, erdaldun elebakarrak eremu bascongadoan eta alderantzizkoak). Alegia, ez zegoela batere malgutasunik gabeko hizkuntza-muga estankorik; egokiagoa dela egoera linguistikoa azkar aldatzen zeneko zonalde batez hitz egitea. Azkar, baina ez bat-batean eta ezein trantsiziorik gabe. Zentzuzko baieztapena ematen du, sarrera honetan zehar agertuko diren lekukotasunen argitan. Nahiz eta bistakoa izan Nafarroa erdialdeko euskal toponimian badela halako mozketa bortitz bat, eta eten horrek argi bereizi ohi dituela euskarari berandura arte eutsi zioten eremuak, eta oso aspalditik erdaldunduak zirenak —Mikel Belaskok erakutsi duenez, Lizarrerriari dagokionean Lana-Arroitz-Oteitza lerroa litzateke euskarazko leku-izen sarrien azken portua—, logikoa litzateke toponimiari esker antzemandako muga linguistiko hori praktikan erabat zurruna ez izatea, hizkuntza ezberdineko giza talde mugakideek nahitaez komunikatu beharra zutelako, besteak beste.

Lizeagaren webgunean sartzeko, egin klik irudian.

Joseba Lizeagaren ustez Leartza, Etaiu, Oko, Legaria bera eta Antzin izan bide ziren luzaroan eskualde hartan euskararen hondar mugak, eta bizilagun erdaldun(ago)ak Los Arcos, Sorlada, Piedramillera, Mendaza eta Acedo. Bi eremuon arteko orekak XVI. mendera arte edo egonkor iraungo zuelakoan dago.

Aldez aurretik aditua ez dela eta horrek dakarzkion mugak aitortuta, 1500etik aurrerako material ugari bildu du Lizeagak webgunean, emaitzarik zaharrenak 1531koak direlarik. Aurkitutako leku-izenak are antzinatasun handiagoko beste zenbaitekin erkatzen saiatu da, eta baita gaur egungoekin ere; aldi berean, biluztutako toponimoak dagokien erliebearekin lotzeko ahalegina egin du. Interpretazio lanari lotu zaio halaber, baina ezeren aurretik dituen mugak zintzotasunez onartuz, esan bezala. Eskertu beharrekoa iruditzen zait jarrera hori. Lizeagaren iritziak eskura daude, nahi duenak onar nahiz diskuti ditzan; baina, horren trukean, ikusgai dago egin duen ekarpena ere.

Legaria euskaradun XVI. mendean

1587ko zerrendak  bascongadotzat jo ez zuen Legariako 1600era bitarteko toponimoen uztak ez du zalantza handirik eragiten: leku-izen euskaldunen nagusitasuna erabatekoa da. Hona hemen Lizeagak bildutako batzuk (beste hainbat irakur ditzake webgunean hala nahi duenak): Arradoy çabala, Veçabala, Mendiferra, Amar ylcaurra, Leçegorrja, Olateguja, Ochateguivarrena, Mendigalbarr, Ahotegujvarrena, Aranvelça (1532); Yluçea, Apariçaygayna (1538); Yribe, Hudategorria, Arartea, Artebelça, Guibela (1554); Lyçarreta, Herbea, Gobarabidea, Hugaldea, Ayzturquieta (1581); Uçarabiribilla, Ucalaca (< eu(n)tze latza?) (1597)…

Legariako jauretxea herriko jauntxoena izan zen antzina (argazkia: www. navarchivo.com).

Aipatzekoa da batzarre hitzaren agerpena ere: estando los vezinos del dicho lugar de legaria juntados en baçarre (1537).

Legariako lekukotasun zuzenagoak eskura izatea oso eskertzekoa litzatekeen arren, ez da neke, leku-izenen euskaltasuna zenbaterainokoa den ikusita, oraindik ere euskarari eusten ari zitzaion inguru bati dagozkiola imajinatzea.

XVII. mendea hastearekin batera, aurreko gizaldian hain nabarmena izan zen euskal toponimoen nagusitasunaren ordez, jokabide nahasiagoa hasi zen islatzen idazkietan. Ordurako erdalduna(goa?) zatekeen eta askoz lehenagotik toponimia erdalduna zuen Mendaza herriko notarioak 1606an idatzi testu batean ausarki ageri dira erdal itxurako toponimo legariarrak euskarazkoekin batera (olaçaguibela, yribia, yguraymendia, erburua, rodigaña, cobra bidea vs junto al palacio, bal de calderon, piezas nuevas, entre los ribazos); baina Mendazan ez, baizik eta Legarian bertan, kontzejuak eraginda sortutako idazki berankorrago batean (1630) ia erabatekoa da ostera ere euskarazkoen nagusitasuna (arçubitoa, çalduquiagoyena, articomendia, erburu,  yguraymendia, olaçaguibela).

Hortik aurrerako iturrietan etenik gabe bihurtu zen sakonagoa gaztelaniaren arrastoa, eta neurri berean apalagoa euskararena. XVIII. menderako, lehen esan legez, gehiengo ziren erromantzez emaniko leku-izenak. Baina ikusi bezala XVII.aren bigarren laurdenean nagusi ez ezik garden ere lekukotu ziren oraindik euskarazkoak; erdal toponimoak tarteka lagun zituztela, denboraren joanean hizkuntza-aldaketa eragin zuen ukipena sendoa bihurtu zela iragarriz, baina euskararen guztizko desagerpena aditzera eman lezakeen toponimo zaharren desitxuraketarik gabe.

Urbiola (argazkia: www.jorgetutor.com).

Pentsa liteke, laburtuz, XVII. mendeak aurrera egin ahala erdararen arrastoa geroago eta sakontzenago ari zela Ega ugaldearen bazterretan; baina, horrekin batera, 1600 inguruko Legaria ez zela euskara galdutako herria, ezta hurrik eman ere.

Leku-izenetatik idazki ofizialetara: Urbiolako eliz agindua

Ez Legaria bakarrik; hego-ekialdean hurbil dagoen Urbiola ere ez. Bertakoa da Lizarrerri hegoaldeko euskarak urte haietan utzitako lekukotasunik nabarmenena. Ezaguna izan arren ez da gaur arte gehiegi hedatu XVII. mendearen atarian, 1600eko urrian, Iguzkitza udalerriko herriska hartan Antonio Zapata gotzainak eman zuen manua:

Urbiolako agindua (1600): “en romance y bascuence explicitamente…”

“Yten que el Vicario que es y fuere los domingos y fiestas de guardar al tiempo del offertorio enseñe solamente dos palabras dela doctrina xtiana y quatro oraciones dela ygl[es]ia en romance y bascuence y explicitam[en]te para que la entiendan y deprendan como son obligados…” 

(Urbiolako kontu-liburua, 97. folioa V, 1600-X-26, abade Luis Sanz zelarik; mila esker José Javier de Antoniori, agiriaren kopia helarazteagatik).

Felipe de Obregon izan zen 1600eko udazkeneko egun hartan gotzainaren partez Lizarrerriko Urbiolaraino joan eta agindua eman zuena. Obregon ez zen hutsaren hurrengo mandataria:  Gotzaitegiko bisitadore nagusia zen, Nafarroako eskualde ugaritan goiti eta beheiti ibilitakoa, eta badakigu Elizaren aginduak betearazterakoan zorroztasun osoz jokatzen zuela; hona, konparazione, zenbait emaztekik jantzitako buru-zapiak zirela eta otsail hartan bertan Lesakan hartutako erabakia:

“por ser figura indecente y scandalosa se manda a las dichas mujeres so pena de excomunion desde aqui a veinte dias de este mes se le quiten cada una a lo menos no entren con ella en la Iglesia y se pongan otra manera de tocados como las demas”

Obregon bezalako bisitari zorrotzak nekez aginduko zuen Urbiolan euskara ere erabil zedila Elizaren zereginetarako beharrezkoa ez izatera. Zarrakaztelun, esaterako, hilabete eskas lehenago, oso bestelako agindua eman zuen:

“(…) enseñe solamente dos palabras de la doctrina cristiana y cuatro oraciones de la iglesia en romance y explicitamente para que la entiendan…” (1600eko irailak 8).

Antonio Zapata y Cisneros 1596 eta 1600 bitartean izan zen Iruñeko gotzain (argazkia: https://es. wikipedia.org).

Zarrakaztelun euskararik behar ez zela bezain argi salatzen dute lekukotasunok Urbiolako egoera oso bestelakoa zela. Iguzkitzako herriskan ezinbestekoa zen nonbait, kristau doktrina eta otoitzak zenbait eliztarri helarazteko. Urbiola ez zen erdalduna 1600ean. Erdaraduna bai seguru asko, hein batean edo bestean, baina erdalduna ez. Izango zen bertan erromantzez molda zitekeenik, hortik erromantzea ere baliatzeko agindua. Baina euskara erabiltzekoa ere eman zen, hizkuntza hura baizik ulertzen ez zutenak baziren seinale; eta ez gutxi, ziurrenik.

Izango al zuen Urbiola inguruko hizkuntza-egoerak inolako antzik ongi asko dokumentatua dagoen beste batekin, urte haietan bertan Zaraitzuko Uskartze inguruan bizi zutenarekin, alegia? Zaraitzu ibarreko Uskartze euskalduna hizkuntza-muga sakon baten ertzean zegoen 1605ean, eta ondoko Ustaizen (hiru kilometro besterik ez baina mugarri horren beste aldean) erdaldun hutsak ziren; horrenbesteraino, non Uskartzeko hainbat biztanlek ezinbestekoa baitzuten nola-halako gaztelania behintzat ezagutzea, auzo erromantzedunekin harremanik izango bazuten. Urbiolatik gertu ere bazirenez aspaldi eta sakon erromantzatutako herriak, euskara zeharo arrotz zuketenak (Los Arcos ingurua gutxienez) baliteke XVII. mendearen hasieran Urbiolan ezagutzen zuten gaztelania, hein batean behintzat, eremu erdaldun hurbil harekiko harreman beharrak berak eragindakoa izatea. Hizkuntza-etena horrenbesterainokoa ote zen baieztatzeko daturik ez dut ezagutzen, baina 1600eko Urbiola euskalduna zela testu idatziek ziurtatzen dute. Eta ez du iduri Legariakoen egoera oso bestelakoa izan zitekeenik.

Erromantzea eta euskara: Lizarra hegoaldeko hizkuntzen paisaia 1600 urte inguruan

Zufia 2011n (irudia: www.panoramio.com).

Urbiolako eliz manuak agerian jarritakoa Legariako toponimiak iradokitakoa indartzera dator: alegia, 1587ko agiriko herri bascongadoen zerrendak ez digula balio ordu hartan Lizarrerrian euskarak zuen hondar muga finkatzeko; euskara ez zen idazki hark ‘euskalduntzat’ jotako herrietara mugatzen. Lizarra inguruari dagokionean behintzat, bazegoen euskararen eta erromantzearen arteko ukipen-eremua dokumentuak iradokitako mugaren inguruan, eta baita muga hartaz haraindi ere, 1600eko lekukotasunak erakutsi digun legez. Ikus ditzagun beste hainbat.

Bascongado izendatu zuten eremuak Lizarra bere baitan bildu ez, baina ia alderik alde inguratzen duenez, badira hiriburua baino pittin bat hegoalderago egonik ere XVI. mende amaierako zerrenda hark zeharo euskalduntzat hartu zituen herriak. Zufia da horietarik bat: aski lekukotasun ezaguna denez gogora ekarri besterik ez dut egingo 1550ean esandako ezkontitzak agertu zirela bertan (nic Diego de Çufia ematen drauçut neure fedea çuri Maria Miguel ez verce emazteric eguiteco…). Zufian bertan bizi ziren bai Maria Miguel bai Diego, hitz horiek elkarri emaniko bi gazteak. Sortalderago, Arandigoien eta Bilatorta ere bascongado esan zioten zonaldearen barruko ertzean zeuden. Lizarrako hego-ekialdean eta merinalde burutik legoa eskasera dagoen Deierriko herria da Arandigoien. XVI. mendearen bukaerako arandigoiendarren euskaltasuna zalantzan jartzerik ez dago: 1581ean gorabeherak izan zituzten, herrian bizi ez zen abadeak ordezko erdalduna utzi zuelako eta biztanle asko ez omen zirelako hura ulertzeko gauza. Hori gertatu zenean herritar gehienak Bilatortara joan ziren aitortzera; urte haietan bertan Lizarrako San Joan parrokian bikario zebilen Martinez lizentziatu bilatortarra euskalduna zen.

Hemeretzi urte beranduago (1600) ika-mika sortu zen berriro ere Arandigoienen Miguel Urra izeneko elizgizon batek bikario-postua eskuratu nahi izan zuenean, lekuko askoren esanetan ezin zelako euskararik gabe ardura hura hartu eta Urrak ez omen zuelako hizkuntza-eskakizuna behar bezala betetzen.

Gorabehera haietan inork ez zuen auzitan jarri Arandigoiengo biztanleak euskaldunak zirenik. Erdaraz ba ote zekiten (eta zenbatek) izan zen aztergai. 1600eko lekukoetako batek oso datu zehatza eman zuen: sakramentuak har zitzaketen 16 biztanleetatik lau baino ez bide ziren aise moldatzen gaztelaniaz.

Hagitz interesgarria da aztertzea Arandigoiengo euskaldunekin komunikatzeko arazoak zituzten elizgizon erdaldun(ago) haien jatorria. Ez ziren urrutikoak: Lizarrakoa bertakoa zen Urra, eta Arellanokoa 1581eko Mendoza batxiler erdalduna. Arellano ere Lizarraren hegoaldean dago, Jurramendiren hego-magalean.

Pello Etxanizek argitara emandako Lizarrako euskarari buruzko liburua.

Hori kontuan hartuta XVI. mendea azkentzean Arellano zeharo erdalduna zela ziurtatzea, ordea, arinkeria handia litzateke: berriro ere, datu bakar bati helduta ondorio orokorrak ateratzea. Arellanotik, oinez, ordubete pasatxo baino ez dago bai Urbiolara, bai Barbarinera ere. Aipatu hiru herriok hirukia sortzen dute Jurramendiren hego-mendebalean. 1600ean euskalduna zen Urbiola, lehen ikusi dugun gisan. Eta Barbarinen ere 1576an euskaraz mintzo zirela erakusten duen lekukotasuna dago, sorginkeriaren inguruko prozesu bati esker: Juana Lopezi alaba gaixotu eta hil zitzaionean, sorgintzat zuen herri bereko Juana Diaz jo zuen amak erruduntzat. Hildako alabaren aurrean negarrez ari zela Lopezek esandako hitzak ezagutzen ditugu, eskribauak, erdalduna agian, apur bat desitxuratuta jasotakoak: ay hene alaba, erraz galdua. Barren-barrenetik ateratako berba haiek euskaraz bota zituen Barbaringo andereak XVI. mendearen azken laurdenean.

Barbarindik sortalderantz bost kilometrora Deikaztelu dago. Ez da erraza zehazten noiz arte eutsi zioten deikazteluarrek euskarari. Gogoratu beharra dago, alde batetik, handik zetorrela 1990eko hamarkadan Pello Etxaniz irakaslearen eskuetara heldutako euskarazko sermoi bat, ustez 1805ekoa. Baina, berriro ere, testuinguru osoa aztertu beharra dago: nik dakidala ez da sermoiaren egiletasuna argitu, are gutxiago horrenbestez egile ezezagun horren jatorria, eta euskarazko dokumentu bat herri batean agertze hutsa ezin da herri horren euskaltasunaren frogatzat jo. Ongi dakigularik puska bat iparralderago, Allin ibarrean, euskararen atzerakada XVIII. mendean hasi zela (are lehenago Arbeitzan) eta XIX. mendean guztiz gauzatu, gaitza da onartzea 1805ean Deikaztelun euskarazko predikuak beharko zituztenik. Badakigu, bestetik, Manuel Garnica deikazteluarrak Itzagaondoa ibar euskalduneko Lizarragan bikario aritu nahi zuelarik (1793) azterketa pasa behar izan zuela zenbaterainoko euskara maila zuen erakusteko, eta honako hau izan zela erabakia: “…se halla en disp(osici)on de desempeñar su ministerio p(ar)a cuando llegue a celebrar…”. Garnica Itzagaondoan zerbitzatzeko gai ikusi zuten, baina Deikazteluko seme batek herri euskaldunean apaiz izendatzearren euskara-azterketa pasa behar izatea, Deikaztelu euskaldun izatearen froga argia baino gehiago, Garnicaren jatorriak euskarari zegokionean eragindako zalantzaren seinale dateke; eta baliteke ilundutako hitzek une horretan euskara ikasten ari zelarik betebeharrari ekiteko unerako prest egongo zenaren egoera islatzea. Bi lekukotasun horietan, laburbilduz, nik ez dut XVIII. mendearen amaierako Deikaztelu euskaradun jotzeko moduko froga sendorik ikusten; baina ez da zalantza handirik, orain arte erakutsitako testigantzen arabera, Barbarin edo Urbiolan bezalatsu biziko zela euskara han ere bi mende lehenago.

Arintzano, gaur egun. Aberingo baserria zen XIX. mendean eta 20 biztanle zituen.

Fernando Maiora nekaezinak Deikazteluko euskararen bizitasunaren lekuko gisa aipatu zuen labur-labur XVI. mendearen erdialdeko prozesu bat 2015eko Léxico autóctono histórico de Navarra liburuan (50. or.). Deikaztelukoa ez dakit, baina prozesu horretan iparralderago dauden Aberin herriari eta gaur upategi den Arintzano jaurerriari buruzko albiste interesgarria dago, gaur arte xehetasunak emanez hedatu ez dena. 1556an Aberingo Pedro Aldui preso zegoen eta hark eginiko krimenari buruzko ikerketa hasi zuten. Deikaztelun elkarrizketatutako lekukoetako bat Arintzanon zaindari zebilen Johannes Orcaiz (=Orzaitz) izan zen, 35 bat urteko gizasemea. Hona hemen Orzaitzen deklarazioaren pasarte bat (Nafarroako Artxibo Orokorra, 210772 prozesua, 282-283. or.):

“…estaba el dicho Pedro de Alduy acusado arrimado a una pared (…) como escondido y teniendo su lança tendida en la una mano y como le vieron alli entraron (…) y este testigo arremetio del con su lança, y el dicho Alduy se le puso en defension con la suya y hablando algo que este testigo no conprendio en Romançe…”

Horrenbestez Aberingo Alduik bazekien gaztelaniaz behintzat, baina Arintzanoko zaindariak ez. Prozesuan bai Aldui eta bai Orzaitz bezino izendatu zituzten, ez zutelarik adierazi bizi ziren herrietan bertan jaioak ziren ala ez; baina, edonola ere, badirudi Arintzanoko zaindari izateko ez zela erromantzerik behar XVI. mendean.

Urbiolako eta Barbaringo albisteek Jurramendi hegoaldeko euskararen oihartzuna dakarkiguten bezala, Arintzanoko lekukotasuna euskara mendiaren sortaldeko hegian ere duela lau mende eskas indarrean zela ari zaigu iradokitzen.

Oteitzako San Miguel eliza (argazkia: turismotierraestella.com)

Jurramendi ekialdean hau ere, baina Ega ibaiaz haratago, Oteitza dago. Hegoaldean Allo du, are sortalderago Mendigorria eta Larraga, euskarazko toponimiaz den bezainbatean orain arte aipatutako herriak baino oihartzun apalagokoak hirurak; beharbada aipagai dudan garaian euskararen bizitasunaren muga izan zen Oteitza. Euskara sasoiko zebilela dirudi edonola ere, nahiz eta hizkuntza bakarra ez izan. 1539an, ostatuan zerbitzari zebilen Catelina izeneko neska gaztearengana jo zuen Lizarrako Miguel Roldanek eta gizon bat lurrean erorita ikusi zuela jakinarazi zion; biak harengana joan, eta Catelinak —lurrean zena ezaguna izaki nonbait— ‘Joanot’ esan zion eta baita euskaraz galdegin ere ea zer gertatu zitzaion. Hizkuntza berean erantzun bide zion hil aurretik delako Joanot hark. Roldanek gertakaria nola azaldu zuen irakurrita, pentsa liteke lizarrarrak ere ulertu zuela Oteitzako neskatoak eta Joanotek elkarri esan ziotena.

70 urte beranduago (1609) bizirik zirauen euskarak Oteitzan, denek ez zekiten arren, eta herriko batzarretan bai euskara, bai erromantzea zerabiltzatela iduri du. 34 urteko Pedro Garcia de Sardoy herrian bizi zen, eta ez zen euskaraz aise moldatzen. Horregatik, ongi ulertzen ari omen zen batzarraren erdian Miguel Urbiolak hitza hartu eta argudioak euskaraz ematen hasi zenean, por decirlas en vascuence y este no saber la lengua muy bien, haria galtzen hasi zen Garcia de Sardoy. Gauza bera gertatu zitzaion ondoren Berlandino Urbiola izeneko beste herritar batek ere euskara baliatu zuelarik Miguel Urbiolari kontra egiteko. Beste hitz batzuk ulertu zituen ordea, eta hitzez hitz zituen gogoan: Miguelen seme Bertol Urbiolak aita defendatzeko esanikoak. Erromantzez esango zituen nonbait. Ematen du ika-mika hartan hizkuntza bat zein bestea gora eta behera ibili zituztela. Eta zuzena bada interpretatzea Bertol semeak erromantzea baliatu zuela euskaraz aritutako Miguel aitaren alde, ez da ezinezkoa hori belaunaldi gazteetan erdara gero eta gehiago indartzen hasi izanaren seinale izatea.

Labeaga 2004an (argazkia: www.euskomedia.org).

Jurramendiren sortaldeko hegian ez, baizik eta ipar-mendebalean, berriro ere Legariarantz hurbilduz, Iguzkitza udalerriko Labeaga herriska dago. Hantxe, XVI. mendearen hondarrean, beste leku askotan bezalako prozesua eragin zuen liskarra sortu zen, elizako eserleku jakin bat nori egokituko. Maiorak aipatu zuen estrainekoz Léxico autóctono histórico de Navarra liburuan (101. or.) hemen xehetasun gehiago emanez azaltzera noan prozesu hau. 1588ko egun batez Labeagako Martin Charles de Dallo elizan eserita zegoela herri bereko Joan de Dallo hurbildu zitzaion, tiraka eta bultzaka, han esertzeko eskubiderik ez zuela eta ez zuela. Istiluaren erdian Domingo de Oses agertu zen, Labeagako biztanlea hura ere, eta euskaraz hasi zitzaion Martin de Dallori handik altxatzeko esanez. Lekukoetako bat Martin de Lana izan zen; Labeagan bizi zen, aurreko guztiak bezala, eta 35 bat urte zituen. Dena ikusi zuen, baina ez omen zen Osesek esandakoa ulertzeko gauza izan (Nafarroako Artxibo Orokorra, 199462 prozesua, 9. or.):

“…ansi el tercero dia de pascoa de nabidad proximo pasado a lo que quisieran entrar en misa popular llego este testigo a la iglesia y bio que abia alboroto y fue alla y bio que Joan de Dallo acusado trababa del braço a Martin de Dallo quexante y le daba empentones y con mucha colera y alteracion le tiraba del braço y le dezia lebantaos de ay y el quexante le dezia que no se lebantaria quel estaba en su asiento y el otro siempre darle enpentones y con mucha colera le dixo el dicho acusado al quexante que era un villano sacre y que se abia de levantar (…) y este testigo y el vicario del dicho lugar y otro de Amescoa que ay se allo y otros andaban despartiendolos (…) llego Domingo de Oses y ablo ciertas palabras (…) con el dicho quexante y las ablo en bascuence y este testigo no sabe vascuence y no sabe lo que le dixo mas de que lebanto el braço y cerrado el puño…”

Etaiu, 1597: “…por estar hablando en romance y no saberlo este testigo…” (argazkia: www.etayo.es).

Labeagako bikario Diego de Basurtok, aldiz, ongi ulertu zuen dena, Osesen hitzak barne:

“…llego ay Domyngo de Oses y tanbien con mucha colera le dixo al quexante lebantaos de ay que mejor es que bos y lebanto el braço el puño cerrado aziendo muestra de quererle dar al dicho quexante…”

[Bide batez, nago ez ote den letra lodian markatu dudan horretan eskribauaren beraren euskara agertzen ari, erdarazko testuan barrena]

Itxura bereko deklarazioa egin zuen, Osesek esaniko hitzak adieraziz, Eulateko jauregiko jauna zen Joan Albarezek ere. Labeagako Domingo Elizaldek, aldiz, ez zuen Oses aipatu.

Izendatu ditudan zazpi gizasemeen egoera laburbilduz, badirudi Oses, Martin de Dallo, Albarez eta Basurto behintzat euskaldunak zirela; Martin de Lana ez, nonbait. Joan de Dallo eta Elizalderi buruzko datu erabakiorrik ez dut antzeman. Nekez izango zen Lana erdaradun bakarra.

Jurramendiren inguruko itzulia erlojuaren orratzen kontrako norabidean amaituz Etaiura jo dezakegu azkenik. Legariatik Oko herriak bakarrik banantzen du Etaiu. 1597an euskara zerabiltela, honakoan ere Maiorak topatutako datu batek berresten du (Nafarroako Artxibo Orokorra, 12807 prozesua): Etaiuko biztanle Martin Garcia agirika ari zen kalean, erdaraz, Joana Galdiano izeneko emaztekiarekin. Mezatara zihoala 50 bat urteko Nabarra Ollakarizketak ikusi eta entzun zituen biak errietan. Herrian bizi zen hura ere. Dena ikusi eta entzun bai, baina ez zuen ulertu; ez zekien erdararik. Ondoren, ordea, Joana Galdianorekin berarekin aritu zen hizketan. Galdiano, beraz, elebiduna zen; Ollakarizketa, aldiz, euskaldun hutsa. Joanaren senar Martin Gaonak ere bazekien euskaraz. Horrelaxe mintzatu zitzaion ostatuan Joanes de Ciordia izeneko itzain bati. Aipatu ditudan bost pertsonetatik, beraz, bik behintzat bazekiten gaztelaniaz eta lauk bederen bai euskaraz; haietako bat, gainera, elebakarra zen.

Piedramillera, Berrotza (irudia: www.lebrelblanco.com).

Iguzkitzaibar eta Egaibarko herriak ekarri ditut batez ere sarrera honetara. Agian gaurko artxibo-biluzketak emango digu etorkizunean Lizarrerri hegoaldeko XVI. mendeko eremu euskaradun hori zehaztu, finkatu edo Berroza alderantz zabaltzeko moduko datu gehigarririk. Legariatik hurbil asko dagoen Piedramillerari dagokion sorginkeria-prozesu batean (1576), herritar batez una de las buenas hechandras que habia en La Berrueça zela esaten da. Zer ote etxandra hori? Galdutako hizkuntzaren arrastoa? Oraindik bizirik zegoen euskararen isla? Ez da datu erabakiorra; egia da chandra / chandro izena erabili zutela garai bertsuan duda izpirik gabe euskaldunak ziren Eloko (1579) eta Artaxoako (1614) erdal testuetan, beste askoren artean; baina ordurako erdaldundutzat jo beharko genukeen Santacarako batean ere bai (1565). Garai bertsuan, Muesen (1587), bertako biztanle Maria de Sorladak sorguina hitza erabili zuen herri bereko Juana Azedo alargunarekin ari zela, sorgintzat baitzituen Juanaren bi koinata. Horrelako adibideak, euskararen erabilera bermatzeko ahulegiak izanagatik, herri horiek XVI. mendearen hondarrean euskaratik zeharo at behintzat ez zirela bizi ari zaizkigu esaten.

Eta zer esan Lizarraz, amaitzeko? Ez da 1587ko zerrendako herri bascongadoetako bat; hala izendatutakoen hego-muga marraztuz gero, ondo-ondoan baina mugaren azpian ikus dezakegu. Lekukotasun ugarik berresten dute ordea errealitatea konplexuagoa zela, Lizarra ez zela duela 430 urte iparralde euskaldunaren eta hegoalde erromantzatu hutsaren arteko hiri erdalduna. Hiria baino hegoalderago euskara bazela azaldu ondoren, Lizarra bertako zenbait datu ekarriko ditut gogora.

XVII. mendea hastearekin batera eta lehen erdi osoan zehar, elebidun ugariz gain, Lizarrak euskaraz baino ez zekien biztanle franko ere bazuela diote artxiboek. Garaiko ahotsen arabera zerbitzariak ziratekeen haietarik asko, eta zalantza handirik gabe ez ziren gutxi beste eremu euskaldun(ago) batzuetatik bertaratutakoak. Pedro Arraiza maisuak 1627an adierazi zuenez habia muchos montañeses en la Ciudad habitantes, asi de Burunda como de Amescoa y otras partes, que no sabian ni hablaban la lengoa castellana. Urte batzuk lehenago (1622) Lizarran urte eta erdi eman zuen Fray Pedro Pinedo frantziskotarrak euskaldun elebakar haietako askoren lanbideari buruzko oharra utzi zigun: ay muchos bascongados, pastores, criados y criadas que no entienden ni ablan el romance.

San Joan Bataiatzailea, Lizarra. XVII. mendearen hasieran hiru eliztarretik bat baino gehiago euskaradun huts omen zen (argazkia: www.liligo.es).

Lekuko batek baino gehiagok adierazi zuen beraz Lizarrako euskaldun elebakarrak muchos zirela. Zenbat, ordea? 1607ko albiste batek dakarkigu erantzuna. San Joan Bataiatzailearen parrokia bikario faltan gelditu zen urte hartan, eta erdalduna hobetsi zuten hautaketa egiteko eskumena zutenek. Parroki kabildoak auzitara bidali zuen erabakia, eliztarren onerako hartu ez zelakoan: mas de la tercera parte meramente vascongados y no saben romanz. Hogei urte beranduago arestian aipatu Pedro Arraiza igualtsu mintzatu zen arren (ay muchisimos bascongados en todas las parrochias), badirudi San Joanen ez ezik Lizarrako beste parrokia batzuetan ere nahi baino ohikoagoa izan zela fededun euskaldunen beharrak ase zitzakeen elizgizon gutxi edo bat ere ez izatea.

Inguruko ibar euskaldunetatik bertaratuak ote ziren XVII. mendearen hasieran lizarrarren herena edo gehiago osatzen omen zuten euskaldun elebakar haiek guztiak? Hala izanda ere (eta asko esatea da), ez da onartzen erraza gainerako biztanleak erdaldun hutsak izan zitezkeenik; nola txertatuko zen 1/3 euskaldun huts hura balizko 2/3 zeharo erdaldunduan, elkar ulertu ezina haien lanerako oztopo gaitza izan gabe? Nekez egokituko zen erdararik gabeko zerbitzari kopuru handi hura Los Arcosen edota Bianan, esaterako; pentsaezina dirudi. Euskaldun elebakar haien eguneroko bizimodua eta lana ahalbidetzeko moduko gizatalde elebidun hazia behar zuen orduko Lizarrak (demagun, esaterako, beste heren bat) eta bigarren heren euskaradun hura besterik gabe jatorriz Lizarratik kanpokotzat jotzea ez da samurra. Ezagutzen ditugun datuak arinegi interpretatu edota nabarmenegi behartu ezean ez da aise XVII. mendean euskara Lizarran egon bai baina berezkoa ez zela ondorioztatzea.

Sarrera honetan aztertutako eremua biltzen du lauki gorriak. Berdez, euskal toponimia garbiko udalerriak; horiz, euskarazko leku-izen ezagun gutxi dituztenak. Zuriz, (ia) inolako arrastorik gabekoak.

Laburbilduz…

  • 1587ko herri bascongadoen zerrendak euskararen nagusitasun (ia) erabatekoaren eremua antzematen lagundu dezake; eremu horretatik beheiti, ordea, Lizarran zein Lizarra hegoaldeko Egaibar eta Iguzkitzaibarren zehar, bizirik zegoen euskara XVI. mendearen hondarrean eta XVII.aren hasieran, euskara eta erromantzea ukipenean zirelarik.
  • Ukipen eremu horretan barrena agerikoa da XVI-XVII. mendeen arteko bidegurutzean bizilagun euskaldunak eta euskararik ez zekitenak, bietarik bazela. Kontuz ibili beharra dago behin betiko ondorioak ateratzeko tentazioaren aurrean, ez delako beti argitzen erraza harako edo honako euskal hiztuna bizi zen herrian sortua ote zen; baina ez da dudarik Oteitzan edo Labeagan erdaldun elebakarrak baziren bezalaxe, ez zela falta Etaiun edo Arintzanon euskaldun elebakarrik. Eta bazirelarik hiztun elebakarrak bi aldeetara, elebidunik ere izan behar ezinbestean. Orduko hark eguneroko bizitzan bi hizkuntzak entzutera ohitzen ari zen edo harrezkero ohitua zegoen gizartearen antza du.
  • Lizarrarako ere balio du, funtsean, arestian esandakoak. Seguruenera ere erromantzea inguruko herrisketan baino errotuago egonagatik, XVII. mendearen hasieran bizirik zirauen Lizarran euskarak, eta baziren hizkuntza bateko zein besteko elebakarrak, elebidunekin batera. Lizarrerriko hiriburuan asko ziren oraindik 1600-1650 bitartean euskararik baizik ez zekitenak, handik harat, zalantzarik gabe, egoera arin aldatu zen arren.
  • Zenbait herritako lekukotasun zuzenek agerian jarritakoa toponimia alorreko datu orokorragoek berresten dute. XVI. mende osoan zehar leku-izen euskaldunak erruz ageri dituen Legarian, esaterako, hizkuntza-egoera ez zen Labeagan edota Etaiun antzemandakoaren oso bestelakoa izango: euskara oraindik sasoiko, gaztelania ordurako herritar batzuek behintzat ezagutu arren.
  • Azken mapan proposatutako ukipen eremu horretatik at XVI. mendeko lekukotasunek euskararen oihartzun apalagoa baino ez dute agerian jarri. Hizkuntzaren erabileraren froga zuzenik edota euskarazko esaldirik ez; bai ordea hechandra edota sorguina bezalako hitzen erabilera, euskara bizirik egotearen balizko froga ez, baizik eta galdua zatekeen mintzoaren aztarna hutsa izan daitekeena, non eta ez diren horiek euskarak bere erabilera-eremutik kanpo zabaldutako hitzak. Denboran atzerago eginez, sarrera honetara ekarritakoak bezain argiak diren lekukotasun zaharragoak eskuratu ahal bagenitza (ez da erraza, haatik, horrelakorik gugana heltzea), baliteke hainbat urte lehenago Mendaza-Mues aldea eta Allo ingurua ere euskarara bilduta ikusi ahal izatea (azken hori batez ere?); baina eremu horietako euskararen iraupenak eta galerak ilunago diraute hemen azaldutako besteenak baino.
  • Orain arte esandako guztia hurbilketa hutsa baino ez dela aldez aurretik aitortuta, eta datu berriak ezagutu ahala ikuspegia alda litekeela, ematen du Iguzkitzaibar-Berrotza inguru zabalean XVII. mendearen hasierako euskararen azken muga ez zela azpian irudikatuta dagoenaren oso bestelakoa izango.
  • Amaitzeko, ez da ahantzi behar aipatu dudan eremuaren hego-mendebalean, Lizagorria-Mendabia aldean, ukaezina dela euskarazko toponimia zaharraren agerpena; eta Erdi Aroan zehar euskararen sargune hura Ebro ibairaino heldu zela.

1600 urte inguruko euskararen balizko muga Lizarrerri hegoaldean. Egin klik irudian handiturik ikusteko.

Parece incuestionable que durante el siglo XVI el euskera fue la lengua principal y hegemónica, única para buena parte de la población, en toda la extensión de la merindad de Estella situada al norte de su capital (señalada por la divisoria de color azul en el mapa sobre estas líneas). Pero eso no significa que fuera una lengua desconocida, ni mucho menos, en la propia ciudad del Ega ni en lugares situados más al sur. La línea de color marrón delimita la extensión (corroborada documentalmente) de una amplia zona de contacto en la cual,  en la confluencia de los siglos XVI y XVII, coexistieron en proporción probablemente variable —y crecientemente favorable al romance conforme avanzó el XVII— bilingües, monolingües vascos y monolingües castellanos. Menciono en esta entrada testimonios que demuestran sin margen para la duda el conocimiento de la lengua vasca (cuando no el desconocimiento de la castellana) por parte de vecinos de Etayo, Labeaga, Urbiola, Oteiza o Arínzano alrededor de 1600, a la vez que recuerdo algunos de los datos que nos permiten afirmar que en la propia Estella el euskera era lengua de uso hace cuatro siglos, hasta el punto de que en parroquias como la de San Juan Bautista más de la tercera parte de los feligreses desconocía el romance. Los testimonios documentales que dan fe de esta realidad se ven apoyados por la incuestionable vasquidad que destilan la mayoría de los topónimos del entorno de Montejurra durante el siglo XVI; por eso me hago eco de la gran labor de búsqueda realizada por Joseba Lizeaga en diferentes archivos para desenterrar y dar a conocer en su web la toponimia de Legaria, lugar de la comarca de Valdega que, como todos los de la zona de contacto anteriormente mencionada, debió de mantener el euskera hasta el siglo XVII. 

 

 

 


Gesalazko euskararen iraupenaz

Gesalazko herriak (iturria: enciclopedianavarra.com)

Lizarrako merinaldeko Gesalatz ibarrean mintzo zen euskara ez zen XX. mendera arte guztiz itzali, nahiz eta ez den, nik dakidala, azken hiztunei buruzko zehaztasun handirik ezagutzera eman. Iturriren baten isiltasuna gorabehera (1904ko Guía Eclesiásticarako galdetegian ‘No‘ erantzun zioten herri guztiek ‘¿Se habla vasco?’ galderari) bada baieztapen horren aldeko argudiorik.

Batetik, Bonapartek euskalduntzat jo zuen ibar zati handi bat, eta zenbait herri —Argiñano, Bidaurre, Biguria, Genbe, Iturgoien, Izurtzu, Muniain— euskarak indartsu ziraueneko eremuan irudikatu zituen 1863ko mapan. Ez du ematen ikerleak datuak bertatik bertara jaso zituenik, eta Gesalatzez haraindiko haranak (Deierri, Ameskoabarrena) koloreztatu gabe utzi zituenean eremu hartako euskara ahulxko baina artean biziaren egoera zorrotzegi epaitu zuelakoan nago; baina ez da gutxi, non eta hizkuntzaren muga-eremutzat jo zuen Gesalatzen, aipatu zazpi herriak kolore berde ilunean margotu izana; ziur zegoen, nonbait, herri haietako euskara sasoiko samar zebilela 1865 inguruan.

Bestetik, Paul Brocak, hamar bat urte beranduago, haran osoa egokitu zuen euskararen eremuaren baitan, ez euskara mintzo bakartzat zuen hartan, baina bai hizkuntza oraindik ahantzi ez zuenekoan. Ez zait iruditzen ibar horretarako Brocaren albisteak printzearenak baino zalantzazkoagoak direnik.

Gesalatz eta ondoko ibarrak, Bonapartek 1863ko mapan irudikatu zituen gisan. Iruxo-Lerate ingurua euskara gabekotzat jo zuen.

Gesalatzerako fidagarriena, dena den, Joaquin Ochoa de Olzaren 1878ko lekukotasuna dela esango nuke. Zehatza eta arrazoitua izateaz gain, inguru hura bertatik bertara ezagutzen zuen eskualdeko seme eskolatu baten eskutik datorkigu. Ochoa de Olzaren esanetan,

“…tirando una línea (…) en Sorauren y corriéndola por los pueblos de Eusa, Orrio, Maquirriain, Elcarte, Oteiza, Balliriain (sic), Larragueta, Iza y toda esta cendea de Olza, Azanza y Munárriz, en el valle de Goñi, Arguiñano, en el valle de Guesálaz, e Ibiricu, en el de Yerri (…) se forma la divisoria entre el país esencialmente castellano y aquel en que se conserva con bastante generalidad el vascuence. En toda esta zona (…) si bien lo común es hoy hablar castellano, apenas habrá una persona de 25 años para arriba que no hable o entienda el vascuence…”

Badirudi horrenbestez euskararen transmisioak 1850 aldera arte bederen iraun zuela Gesalatz iparraldeko herrietan. Handik aurrera, XIX. mendearen bigarren erdian jaiotako haur gesalaztar batzuek behintzat jasoko zituzten itzaltzen hasia zen euskara horren kondar zenbait; horietarik izan omen zen, antza denez, 1872an Iturgoienen sortutako Gedeona Ibañez, urteen joanean euskal idazle eta euskaltzain urgazle bihurtu zen Frantzisko Torres Ibañez Aita Felipe Murietakoaren ama. Gedeonak euskara pixka bat sikiera ikasi ahal izan zuen umetan, eta hark ikasitako horretatik hitz batzuk eta euskararekiko hurbiltasuna jaso zituen semeak, Jose de Artechek Murietakoa hil ostean Zeruko Argian azaldu eta Iñaki Sarriugartek (2009) Karmel aldizkarian gogora ekarri bezala (aipamena 61-62. orrialdeetan dago):

Aita Felipe Murietakoak (1897-1966) Iturgoiengo amak erakutsitako euskara apurtxoari esker bereganatu zuen hizkuntzarekiko atxikimendua.

“[Aita Felipe Murietakoaren] Ama Iturgoien herriko alaba zen eta ba omen zekien zertxobait euskaraz; izan ere, hitz solteren batzuk esaten omen zizkien seme-alabei, euren artean apakia (“sutondoan hauts azpian gordetako ilintia edo txingarra”). Hona hemen zer zioen Jose de Arteche idazleak Aita Murieta hil berritan:

‘Bere amatzaz askotan itz egiten ziran. Orain Naparruko Murieta´n ez da euskeraz itz egiten, baño bere amak baomen zekien euskeraz zerbait, eta arek erabiltzen zituan itzak esaten zizkidan. Abetan bat apakia, kear azpian gelditzen dan txingarra adieraziaz. Zenbat maite zuan itz au Aita Murieta´k! Baño iztegiak erabilli arren, ez det arkitu. Nik erabillitakuetan beintzat. Ezta Azkue´ren iztegian ere’.”

Hau jakinda, ez da harritzekoa Murietakoak erabilitako ezizen nagusietako bat Apakia izatea. Bila ibili bai, baina ez dut gaur arte Iruñean hildako Gedeona Ibañezen heriotzaren data ezagutzerik lortu. Egongo da oraindik, beharbada, XX. mendean euskararen azken apurrak baliatu zituzten iturgoiendar, genbetar edota muniaindar haien berri dakien adineko gesalaztarrik.

Muzki, Gesalatz (argazkia: lakako.com)

Nolanahi ere den. orain arte esandakoarekin bistakoa da ibarreko euskara bizirik heldu zela, arnasestuka izan arren, XX. mendera. Duela ehun bat urte, ziur asko adin handiko hiztunak besterik gelditu ez eta belaunaldien arteko eten linguistikoa betiko sakondu zen urte haietan, gazteek ezin ikasi eta zeharka baino antzeman ez zuten euskara hura gaztelaniarekin mordoilo batean nahasia erabili zuten Gabon gauetan, diru-eskean ibiltzeko kopla batzuk kantatzen zituztenean. Muzkiko Jesús Moreno Martínez de Morentínen gogorapenei esker webgune honetan jaso denez, honela hasten zen Muzkin bertan 13-14 urteko gaztetxoek etxez etxe abestutakoa:

Los de la Gogona sorture jaunona.

Onore pilare sorture danzare

Adi adie, kote lucié, jaunone.

Esta noche es Nochebuena, la noche de navidad,

Por amor de Jesucristo dadnos una caridad…

Euskarazko zatia hagitz desitxuratua zegoenez gorde da antzeko beste bertsiorik Muzkin bertan, baina elkarren arteko alde handiegirik gabekoak.

Honen harira Deikazteluko Antonio Urra Maezturi zor diodan lekukotasuna ekarri nahi dut hona azken datu gisa. Urra jaunaren aitaginarreba XX. mendearekin jaio zen Argiñanon, eta zahartzarora helduta ere gogoan zuen herrian behinola kantatutako Gabon gaueko koplatxoen oihartzuna, hark berak abestu zituelako gaztetan. Gesalazko gainerako herrietan Muzkin baino apur bat zaharragoak ateratzen baitziren eskean, baina ez 18 urtetik gorakoak, pentsa liteke lekuko argiñanotar honek 1915-20 bitartean erabili behar izan zituela horrela jaso diren eske-hitz hauek:

Gesalatz eta Deierriko paisaia (iturria: casaruralgruposnavarra.com)

Los de la Gogona, sutone jaunona.

El día de la Pascua, la Jainkoa.

Andure pilleri, eglian zeri.

Ergiti Kristi, ene Jauneri.

Duela mende bat baino gutxixeago Argiñano edo Muzkiko kaleetan euskara eta erdara nahasiz botatako esaldi horiek azken euskaldun zahar gesalaztarrek entzun ahal izan zituztelakoan nago. Lehen esan dudan bezala, beranduegi ote haietakoren batzuen oihartzuna desagertu aurretik jaso eta Gesalazko euskararen azken hats haiei izenak eta izanak egokitzeko?

N.B. Bidalketa hau plazaratu ostean Twitter bidez jaso dudan erantzun bati esker (estimatua dago, ) ezagutu dut Rufino Iraola Garmendiaren blogean zintzilikatutako sarrera eder bat, Argiñanon gaur den egunean bertan erabiltzen diren euskal sustraiko hitz eta esapide zenbait biltzen dituena. Konparazio gisa, Argiñanoko zerrendako berba batzuk irakur daitezke, ez forman eta ez esanahian inolako alderik gabe, azken hamarkadetan Iruñe ondoko Berriobeitin jasotakoak biltzen dituen Euskara Berriobeiti zendeako eguneroko hizkeran (2014) liburuan: arrapo (zapo) atxun (asun), birika (lukainka mota), ilarraka (ziza mota), lantxurda (intzigar), mandarra (amantal), muxarra (satitsu), ollaga / otabera (ote), sarde, txinurri (inurri+txiki), txutxo (zahato-mutur), zaborra, zakarro (baldar), zikiñoso, zulo

Iraola Garmendiak sareratutako hitz-zerrenda osoa ikusi nahi duenak, jo beza hona.

Argiñano. Ochoa de Olzaren datuen arabera, XX. mendearen hasieran 50 urtetik gorako euskal hiztunak izango zituela pentsa daiteke (argazkia: euskomedia.org).

En esta entrada centrada en el Valle de Guesálaz recojo algunos de los testimonios que nos permiten dar por seguro que la lengua vasca perduró en dicho valle, si bien debilitada y limitada quizás a algunos de sus lugares (Cuando menos Muniáin, Iturgoyen, Viguria, Vidaurre, Izurzu o Arguiñano) hasta entrado ya el siglo XX. Los datos aportados por el príncipe Bonaparte, Paul Broca o Joaquín Ochoa de Olza entre 1860 y 1880 difieren entre sí en algunos aspectos, pero coinciden a la hora de incluir a Guesálaz en la zona de habla vasca de su tiempo. Ochoa de Olza fue más allá al aseverar que en Arguiñano, al norte del valle, apenas habría en 1878 nadie mayor de 25 años que no hablara o entendiera euskera. Me hago eco asímismo de unas coplas bien conocidas en la zona, mezcla de euskera y castellano, que los jóvenes guesalaztarras acostumbraban a cantar la víspera de Navidad, y aporto gracias a los datos suministrados por Antonio Urra la versión de dichas coplas que su suegro de Arguiñano aprendió a cantar alrededor de 1915 y recordaba muchos años después.


Bidankozeko albisteak: euskararen apurrak sarean ikusgai / Bidankozarte aldizkariaren 22. alea

Bidankozarte aldizkariaren azken alea (egin klik irudian irakurri ahal izateko)

Duela hiru urte ekarri nuen txoko honetara Alejandra Salvoch Jimeno andere bidankoztarra, bere sorterriko euskararen galerari eskaini nizkion bidalketetako batean. Salvoch anderea 1927an jaioa da, Bidankozen artean 55-60 urtetik gorako zenbait euskal hiztun aurki zitekeen tenorean, eta sei bat urteko neskatoa zela 80 inguruko Josefa Alejandra Calderero Sanz amona euskaldunak (1869-1952) erakutsi zizkion kanta-zati batzuk ditu oraindik ere gogoan. Bidankozeko euskararen arrasto interesgarri horiek entzungai egon dira sarean ordutik, eta Erronkari ibarreko herri honetako euskararen azken lekukoez gehiago jakin nahi duenak badu artikulu honetara jotzea ere.

Orain Salvoch anderearen lekukotasuna entzun ez ezik, ikusi ere ikusteko aukera dago. Bideoa 2014an jaso eta egunotan Twitter bidez hedatu duena  Gotzon Perez Artutx bidankoztarra izan da, bere herriarekin lotutako kultura eta historia gaien ikertzaile nekaezina, eta 22. alera iritsi berri den Bidankozarte aldizkariaren bidez gaiok ikertu ez ezik guztion esku jartzeko ere lan ederra egiten ari dena.

Biei zor diegu, horrenbestez, duela ia sei hamarkada iraungitako Bidankozeko uskararen oihartzun baliotsu hau.

Alejandra Salvoch andereari grabatutako bideoa ikusteko, egin klik bertan (irudia: Gotzon Perez Artutx).

En el vídeo que acompaña a esta entrada puede contemplarse a Alejandra Salvoch Jimeno (Vidángoz, 1927) recitando fragmentos de alguna de las canciones religiosas en euskera roncalés que aprendió de boca de su abuela Alejandra Calderero (1869-1952) hace ya ocho décadas. Calderero fue una de las últimas hablantes del euskera de Vidángoz, extinguido a lo largo de la década de 1950, y por ello este testimonio visual recogido por el bidankoztarra Gotzon Pérez  Artutx reviste especial interés.


Miguel Ignacio Armasaren predikuak (eta III)

Udako etena amaiturik bloga berriro abian jartzeko, Miguel Ignacio Armasa domingotarraren testuen bilduma osatzera nator. 1770ean jaio eta 1814an hildako labaiendarrak gaur arte agertu direnak baino euskarazko prediku gehiago ondu bide zituen, iritsi zaizkigunak irakurrita antzeman daitekeenez, baina balizko horiek egunen batean ilunpetik atera bitartean orain arte ezagutzera eman ditudanak (1810eko Aste Santukoa eta San Pedro hizpide hartuta irakurri zuena) eta gaurko hau besterik ez ditugu.

1811

1811ko predikuaren amaiera. Egin klik irudian orrialde guztiak aztertu ahal izateko.

Gaurko hirugarrena 1811n prestatu zuen, Garizumako bigarren igandean hain zuzen ere. Bi gaik merezi izan zuten egun hartan Labaiengo predikariaren arreta: batetik, jai egunetan fededunek izan beharreko jarrerak (bai mezatan, bai lan egiterakoan, ordu hartako moral katolikoak bekatutzat jotzen baitzuen igandeetako denbora-tarte jakin batetik gorako jarduna); eta bestetik, mundu honetan jasandako zorigaitzen ordainetan zintzoek zeruan gozatu ahal izango duten aintzaren deskribapenak.

Finalizo aquí las entradas destinadas a dar a conocer los textos inéditos de Miguel Ignacio Armasa (1770-1814), dominico nacido y fallecido en Labaien tras un periplo vital que lo condujo al menos por Cantabria, Madrid y Álava, y que predicó tanto en castellano como en su lengua materna a principios del siglo XIX. El texto que presento hoy, que puede consultarse haciendo clic sobre la imagen, corresponde al sermón con el que Armasa se dirigió a la concurrencia de la parroquia de San Pedro de Beinza-Labayen el segundo domingo de Cuaresma de 1811. La actitud que sus feligreses debían adoptar en los días de guardar (así durante la misa como con respecto al trabajo) y la descripción de la gloria celestial que aguarda a los creyentes que sigan fielmente los preceptos de la Iglesia en medio de las penalidades de este mundo fueron los dos temas principales de aquella ya lejana prédica, gracias a la cual podemos asomarnos de alguna manera al euskara hablado en la Basaburua Menor hace dos siglos.


Nafarroako euskararen hego-ekialdeko mugez: Murillo el Frutoko lekukotasuna

eslaider-murillo

Murillo el Fruto (argazkia: www.murilloelfruto.es)

Fontes Linguae Vasconum aldizkariak karrikaratutako azken alea (120.a) txoko honetan iruzkindu aurretik, ale horretan argitara emandako artikuluetako bat nahi dut azpimarratu, nire ustez interes berezikoa da eta. FLVeko zuzendari Patxi Salaberri Zaratiegik idatzia da eta ‘Murillo el Fruto: XIV. gizaldiko agiria‘ du izena.

Aurrekariak

Ez da atzo goizekoa Zidakos eta Aragoa ugaldeen ibilbide amaieran euskarak utzitako arrastoaren ikerketa. Urrun dago hala ere aztergai samurra izatetik: tamalez, orain arte ezagutzera eman diren antzinako dokumentuek ez dakarte Pitillas eta Zarrakaztelu bitarteko herrietan behinola mintzo izan zen euskararen aipamenik —badugu, ordea, iparralderagoko Uxue, Galipentzu edota Eslabari buruzkorik— eta ez dugu ez herri batzuetan ez besteetan idatzitako euskarazko testu bakar bat ere. Murillo ingurukorik nekez agertuko dela imajina daiteke, Aragoa barrenean Erdi Aroan desagertu bide zelako euskara. Zein mendetan, ordea? Eta nolakoa zen euskara hura?

Erreferentzia zuzenik ez dagoen eremuetan ezinbesteko lanabes eta lekuko dira toponimoak, leku-izenak; horiei esker aitzinatu da azken hamarkada hauetan Tuterako merinaldearen iparraldean euskarak izandako bizitasunaz dugun ezagutza.

Lana Zuñiga 3

Lana (g) eta Zuñigaren (b) arteko euskal toponimiaren etena. Zuñigan dokumentatuta dauden euskal leku-izen apurrak —Armorandieta, Atazabala…— Lanatik hurbil dagoen eremukoak dira batik bat (iturriak: Belasko, Salaberri Zaratiegi; argazkiak: www.mapio.net eta Bernardo Vega).

Toponimoetan oinarrituta eskaini zituen hain zuzen ere Mikel Belaskok (Toponimia y panorama lingüístico de la ribera de Navarra y zonas circundantes2004) iraganean Nafarroan bizi izan zen hizkuntza-egoerari buruzko hainbat argibide. Gizatalde batek toki bati aspaldi emandako izenak, azken batean, gizatalde horrek zerabilen mintzoaren oihartzuna helarazten digu; eta ikertzaile iruindarrak erakutsi duenez, garbi bereiz daitezke leku-izenei esker euskarari Aro Moderno edo Garaikidera arte eutsi zioten eskualdeak, batetik, eta askoz galera goiztiarragoa izan zutenak, bestetik. Nafarroan bortitza da sarritan lurralde batzuen eta besteen arteko etena, elkarren mugakide diren hainbat udalerriren artean ere antzeman baitaiteke (ik. gaineko irudia): Estellerriko Lana ibarrean, esaterako, egungo leku-izenen % 40 da euskarazkoa; ondoko Zuñigan, aldiz, % 2 baino gutxiago. Desoreka bertsuaren adibide dira Arroitz-Los Arcos edota Oteitza-Lerin (toponimoen % 40 euskaldun bikote bakoitzeko lehenbizikoek, % 0-1 eskas bigarrenek), Artaxoa eta Larraga (% 40 – % 0), Uskartze eta Nabaskoze (% 65 – % 0-2) edota Burgi eta Gazteluberri (% 70 – % 0-1). Garbi dago (ia) euskal toki-izenik gabeko herrietan euskara, izan bazen, aspaldi zaharrean ahantzi zutela.

Emandako adibideei begira ikus daitekeenez Nafarroa osoan zehar da nabarmena, eskuin-ezker, toponimian islatu den hizkuntza-eten hori. Ezin da pentsatu, ordea, Nafarroako eremu euskalduna eta erromantzea elkartrukerik gabeko gune estankoak zirenik, eta horrekin batera aipatu dudan eten hori ez da beti arestiko adibideetan bezain erabatekoa eta inolako trantsiziorik gabea. Tafalla inguruan goiti-beheiti, esaterako, Orbaibar eta Pitillas ditugu. Orbaibarko hamar leku-izenetik 6-7 dira gaur egun euskaratikoak, Burgin edota Zaraitzu hegoaldean bezalatsu; baina Pitillasko euskal toponimia arrastoak (% 5) Larraga, Nabaskoze edo Gazteluberrikoak baino agerikoagoak dira. Antzeko zerbait ikusiko genuke Uxue eta Zarrakaztelu erkatuz gero, azken hau oso hegoaldekoa izan arren. Laburbilduz, behinolako eremu euskaldun eta erromantzeen arteko etenak, argia izanagatik, ez zuen lerro zuzenik osatzen, eta hegoaldeko zenbait eremutan jaso den hondarreko euskal toponimia apur bat ugariagoak, bestalde, eremu horietan euskarak gehixeago iraun zuela salatzen du.

Euskal leku-izenak Nafarroa erdialdean2

Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Izan ere, euskarari berandura arte eutsi dioten Nafarroa erdialdeko zenbait herrik oso hurbileko bizilagun erromantzatuak zituzten arren (Garesek Mendigorria, edo Artaxoak Larraga, besteak beste; horren erakusgarri 1571n Galipentzu eta Kaseda bereizten zituen hizkuntza-muga argia ere), bi eskualdetan bederen euskara Erdi Aroan dezente hegoalderago erabili zela salatzen dute leku-izenek: Arroitz-Elizagorria-Mendabia sargunean Ebro ibaia harrapatu arte (A), eta baita sarrera honetako aztergai den Zidakos eta Aragoa ugaldeen bitarteko arroan ere, Murillo el Fruto eta Zarrakazteluraino (B). Alboko mapan ageri dira, zalantzak zalantza, euskara nafarraz ari garela toponimiak iradokitako mugarik zaharrenak, kolore berdeak euskararen agerpen garbia adierazten duelarik, eta horiak, aldiz, agerpen ahulago edo duda-mudazkoa (neureak besterik ez dira izan ditzakeen akatsak).

Patxi Salaberri

Patxi Salaberri Zaratiegi

Murillo el Frutoko koadernoa: lekukotasun zahar berria

Aipatu dudan azken bailara hori ongi ezagutzen du Patxi Salaberri Zaratiegi euskaltzain uxuetarrak, sorterri inguruko toponimian euskarak utzitako arrastoak izan baitzituen aztergai 1994an argitara emandako doktore-tesi zabalean eta gerora ere gai horri berari buruzko artikulu gehiago karrikaratu dituelako. Ez da harritzekoa, beraz, Nafarroako Artxibo Orokorrean letrakera gotikoa zuen Murillo el Frutoko koaderno zahar bat topatzean artxiboko arduradunek ikertzaile nafarrari helaraztea.

Erromantzez izkiriatutako koaderno hori XIV. mendekotzat jo du Salaberrik; idazkeraz gain, argudio potoloa da bertan jasota dauden pertsona-izen batzuk 1366ko iturri batean ageri diren berberak izatea. Azalean Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto idatzi zuen esku berantiarrago batek. Murilloko nekazari zergadunen zerrenda dakar horrenbestez, eta horrekin batera (eta honako hau da interesgarriena euskararen ikerketarako) baita herriko toki-izen andana ere. Euskaratik kanpokoak ez dira falta (Los Cascallares, Los Linares, Malpuent, La Rueda) baina ugari datoz halaber euskarazkoak, gaurko euskaldunontzat ere ulerterrazak: Ayz ÇurietaAreaççea (=Areatzea), Varace AlcineaBarace VerrietaVarace ÇarretaBuztinaErteco ErreguaEuçea (=Euntzea), Garipençuco ZalduaLegazpietaTranq[u]a ÇarraHuarteco Odia… Izengoitien artean aipagarri da Joh[a]n Biperr izeneko bat zela alkate. Horrekin batera badira M[ari]a Garizu, Seme[n]o GorriSancho Lasterr edota M[ari]a Çalduna fija de G[arçi]a Çalduna, beste batzuen artean.

FLV 120Izen berezi hauek guztiak aurkeztu eta azterturik, zenbait ondorio eskaini ditu artikuluaren amaieran Salaberri Zaratiegik: alde batetik, Murilloko dokumentuan irakur daitezkeen euskarazko toponimoak aski gardenak direlarik, eta idatzi ziren garaian oraindik desitxuratzen hasi gabeak (esate baterako, koadernoko Barace Verrieta sarri askoa, Baricibarretas bihurturik ageri da 1619an, euskara herrian galdua zenean), toponimo garden horiek —toki batetik bestera mugi daitezkeen pertsonen izenak baino gehiago— argi ari direla iradokitzen euskara bizirik zegoela herrian XIV. mendean. Lekukotasun hau ezagutu aurretik, 1990eko hamarkadan, Murilloko euskarak XIII. mendera arte iraun zukeela uste zuen Salaberrik; datu berri hauen argitara beranduxeago iraungi zelakoan dago.

Bestetik, Murillo el Fruton ez ezik Melida, Santacara edo Zarrakaztelun ere orain arte pentsatu izan den baino beranduago nagusituko zen guztiz erromantzea; zoritxarrez, ez da orain arte agertu hipotesi hori berresten lagun dezakeen dokumentaziorik.

Nolakoa ote zen, bestalde, koadernoak islatzen dituen nafar haien euskal mintzoa? Bildutako toponimo goiztiarrek gaur arte eskura genituenek baino garbiago azaleratu dituzte Murillo inguruko lexikoaren gai batzuk: al(t)zin, baratze, berri, bide, eder, erregu, erte (=arte), eutze (iparralderagoko herrietan euntze = pentze, belardi), gorri, (h)odi, laster, mendi, zaldu… Horretaz gain, antzematen diren zenbait hizkuntza ezaugarri deskribatu ditu Salaberrik: bokalaren ondorengo kontsonante sudurkarietan bustidurarik ez zela (Buztina-alzinea) edota aspirazioa, h-ren ahoskatzea alegia, galdua zela ordurako.

Laburbilduz, euskarak Nafarroako hego-ekialdean Aragoa ibairaino izan zuen hedapena berretsi eta euskara haren kolorea pittin bat argitzera datorren lekukotasun ederra eman du ezagutzera uxuetarrak. Izango ahal dira, nork aurkituko zain, orain arte antzemandakoa zabaltzen eta sakontzen lagunduko diguten testu gehiago!

Ingurua2b

Euskararen iraupena Nafarroako ekialdean. Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Me hago eco en esta entrada del interesante artículo publicado en el último número de la revista Fontes Linguae Vasconum por su director, Patxi Salaberri Zaratiegi, miembro de la Real Academia de la Lengua Vasca-Euskaltzaindia. Salaberri desglosa y analiza los datos que ofrece un antiguo cuaderno recientemente localizado en el Archivo General de Navarra, escrito muy probablemente en la segunda mitad del siglo XIV y procedente de Murillo el Fruto, localidad ribera navarra sita en la comarca conocida hoy como Ribera del Arga-Aragón. El cuaderno lleva por título ‘Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto’ y contiene abundante y valiosa información sobre las personas que poblaron Murillo hace más de seis siglos y acerca de la toponimia menor de la villa en aquella época, y es precisamente esa toponimia, cuando no existen referencias más directas, el instrumento más fiable del que disponemos para determinar cuál(es) era(n) la(s) lengua(s) que habló un grupo humano en un momento dado. Pues bien, la abundante presencia en el documento de topónimos euskéricos absolutamente diáfanos incluso en nuestros días, que no habían sufrido aún la inevitable deformación producida en los nombres de lugar cuando la lengua en la que se fijaron ha dejado ya de ser hablada por una comunidad, sugiere claramente que el euskera seguía aún vivo en Murillo el Fruto en la segunda mitad del siglo XIV, coexistiendo con el romance que en época posterior terminó imponiéndose por completo. Salaberri explica razonadamente este hecho, y perfila algunas características del habla vasca de Murillo que pueden entreverse en los topónimos que proporciona la nueva fuente exhumada. El académico de la lengua vasca concluye finalmente que la pervivencia del euskera en la ribera baja del Aragón, cuyo límite probable situó él mismo en su día en el siglo XIII, debe ser revisada a la vista del documento que ha dado a conocer.

Murillo Zarrakaztelu La Oliva

Murillo el Fruto (hurbilena), Zarrakaztelu eta La Oliva (eskuinetara) Uxue aldetik (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com.es).


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko abendua
    A A A A O I I
    « maiatza    
     123
    45678910
    11121314151617
    18192021222324
    25262728293031
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu