Gesalatz

Lerate

Lerate, Gesalatz

 

 

 

Lizarrako merinaldearen ipar-ekialdean dago Gesalatz. Dozenatxo luze herriskak osatua, Iturgoien da jendetsuena. XX. mendera arte ez zen haranean euskararen oihartzuna itzali, bidean hainbat eta hainbat lekukotasun utzita. Haietako batzuk bildu ditut jarraian.

1474. ARZOZ. Notari-lan baterako bertako herritar bati testamendu bat irakurri zion notariak, lo en romanz contenido declarandoles en bascuenz. Beste horrenbeste gertatu zen 1486an BIGURIAn eta 1494an ITURGOIENen.

1582. IZURTZU. Apaizak en la lengua bascongada y en bascuenz (sic) eman zien herritarrei aditzera apezpikuaren ordezkariak agindutakoa.

1587. Gasteizeko apaizgaitegian aurkitutako Nafarroako herrien zerrendan, bascongado izenburua duen herri multzo barruan ageri da haran osoa.

1597. MUZKI. Joanes Lizasoain, Fernando Gollao, Fernando Irurre, Joanes Elizalde eta Irurre herriko eskribaua  elkartu ziren Muzkin. Gollaoren emazteak ondoren adierazitakoaren arabera, badakigu euskaraz aritu zirela gizon haiek. Bearrean egonen ays bada  (‘que en necesidad estaria’) eta corragatiz (‘por deuda’) bildu dituzte orduko agiriek. 

XVII. mendea. ITURGOIEN, MUZKI. Ikuskariaren aginduak herritarrei euskaraz jakinarazi zizkietela dago adierazita parroki artxiboetan.

1601. IZURTZU. Herriko agintariengana jo zuen okinak, kexaka, zenbait izurtzuarrek bere kalterako ogia saltzen zutela salatuz. Salatuetako baten etxera joan zirenek hitz gordinak esan omen zizkioten hantxe topatutako arrebari: bellaca, borracha, ardançasquia.

1604. ARZOZ. Elizgizon erdalduna izendatu zutenean, kexu agertu ziren herritarrak, zeren eta no sabe ni abla ni entiende la lengoa bascongada que a sido la lengoa materna y la que se habla en el lugar de Arzoz. Herritarren biltzarreko ordezkariak eta apaiza azken honen etxean elkartu zirenean, estudiante bat aritu zen itzultzaile.

1643. ITURGOIEN. Inor aitonen seme izateari buruzko ikerketa batean, bertako hainbat biztanlek itzultzaile bidez deklaratu behar izan zuen, ez baitzekiten gaztelaniarik.

1672. BIGURIA. Antzeko beste prozesu batean, apaizak (herrian gazteleraz zekien bakarrak) bertako bospasei biztanleren esanak itzuli zituen.
1672. ARZOZ. Apaiz berak herri honetako hiru lagunen esanak itzili zituen.

1690. MUZKI. Juan de Echauri muzkiarrak prozesu batean lekuko gisa adierazi zuenez, bi gizasemeren arteko liskar batean arrastro gaystoa esan zion batek besteari, que quiere decir en romançe, mala casta.

1718. MUNIAIN. Biguriako 1672koa bezalako ikerketa batean, Muniaingo hamaika biztanlek itzultzaile bidez deklaratu behar izan zuen, herrian todos bascongados zirelako.

1735. MUZKI. Francisco Elizalde muzkiarrak idatzi zuen Apezendaco dotrina christiana uscaras, apecec eta leitzen daquitenec eracusteco, eta explicatceco uscaldun puro leitcen estaquitenei; aiec aitus eta memorias icasteco. Iruñan argitaratu zen, eta Lizarrako Larreina liburudendan saltzen zen.

XVIII. MENDEA. ARZOZ, ESTENOZ, IRURRE. Auzietan datu hartzaile aritzen ziren komisarien izenak, ibilitako tokiak eta datak biltzen zituen ‘Libro de repartimientos’ izeneko liburuan, euskaraz mintzatzen ziren herrien zerrendan ageri dira.

1783. ITURGOIEN. Urte hartan onartutako arau batek derrigorrezko jotzen zuen hango erretoreak euskaldunak izatea, respecto de ser esta la lengua bulgar que se estila en este lugar.

1878. Asociación Éuskara delakoaren ekimenez, galdetegi bat luzatu zieten hainbat eskualdetako bazkideei euskararen orduko egoera zehaztu asmoz. Oltzako bizilagun batek ‘la divisoria entre el país esencialmente castellano y en el que se conserva con bastante generalidad el vascuence‘ delakoa finkatu zuen. Gesalazko iparralde osoa gutxienez (Argiñano aipatzen duenez, Genbe, Bidaurre eta Iturgoien ere bai behintzat) euskara oraindik con bastante generalidad gordetzen zuen lurralde horren barnean zegoen bere esanetan (1878ko maiatzak 22)

XX. MENDEA. J.M. Satrustegik adierazten duenez, El Padre Felipe de Murieta, Francisco Torres Ibañez (1897- 1966), capuchino, decía que su madre Gedeona Ibañez, nacida en Iturgoien, sabía euskera. Gedeona Ibáñez Arrechea, Aita Felipe Murietakoaren ama, 1872an jaio zen. Zoritxarrez, Gedeonaren izenik ez da agertzen ez Iturgoien ez Murietako eliz artxiboetan eta ezezaguna da oraingoz agian Gesalazko azken euskaldun zaharretako bat izan zen emakume honen heriotzaren data.