Estella

Lizarra

Lizarrako merinaldearen ipar-ekialdeko herrietan euskarak XIX. eta are XX. mendera arte iraun zuen. Lehenago itzali zen antza Lizarran bertan, baina han ere XVIII. mendera arte behintzat hizkuntza bizia izan zela erakusten duen daturik ez da falta. XIV.ean bertan honelako abizenak zituzten, besteak beste, Lizarrako biztanleek: Regue, Mendico, Esquaracocha, Apezgaiz, Çalduondo, Luquiayn, Laborari, Gorriza, Oyquina, Oquerro.

Nahiz eta Gasteizko apaizgaitegian aurkitu zen 1587ko Nafarroako herrien zerrendan Lizarra ez dagoen bascongado izenburua duen herri multzo barruan, asko dira handik aurrera ere hiria eta euskara lotu zituzten albisteak. Hona hemen horietako batzuk:

  • 1592. Felipe II.a Nafarroan zehar bidaiatzen ari zela, bidaiaren kronikariak Lizarrara iritsi izana bildu zuen idatziz; biztanlerik apalenek bitxi askoa iruditu zitzaien hizkuntza zerabilten, que ellos llaman vascongada, la cual nos pareció muy extraña, no entendiendo de la misma ni una sola palabra.
  • XVII. m. hasiera. Lizarrako Urra lizentziatuak saue, entiende y abla muy bien y distinta e inteligiblemente la lengoa bascongada. Beste apaiz batzuek ziotenez ay mucha gente en la parroquia [San Juanekoan] que sólo sauen bascuence eta San Miguelekoan ere apaiz euskalduna behar zuten por auer muchas personas bascongadas que no entienden el romance. HerrikoLizarra1 biztanle bat kexu zen kanpotar batzuek gaztelaniaz hitz egiten ziotelako sin embargo que sabían ellos que es bascongado.
  • 1607. San Juan parrokiko bikariotzarako norbait behar izan zenean, parrokiako kabildoak euskararik ez zekien pertsona bat izendatu izana salatu zuen, no mirando a la necesidad de la parrochia, zeren eta parrokia hartan más de la tercera parte [son] meramente vascongados y no saben romanz, y el dicho cura no sabe vascuenz.
  • 1627. Lizarran destinatutako Francisco de Leoz y Aznar domingotarrak adierazi zuenez muchos bascongados que biuian en la Ciudad acudian a los conventos a buscar confesores bascongados.
  • 1630 aldera. San Miguel, Santa María, el Sepulcro, San Pedro eta San Juan elizetan bikario euskaldun bakar bat ere ez zegoen, nahiz eta, garai hartako beste lekukotasun baten arabera, ay muchísimos bascongados en todas las parrochias.
  • XVII. m. Lizarran irakasle zen Pedro de Arraizak hiriari buruz ari zela zioenez, había muchos montañeses habitantes, así de Burunda como de Amescoas y otras partes, que no sabian ni ablaban la lengoa castellana.
  • 1713. Lizarrako José San Román zuten erretore Berriozarren. Herritarrek gaztelaniaz jakin ez, eta San Román-i ulertzen ez ziotelako kexu ziren. Lizarratarrak ba omen zekien euskaraz, baina erdipurdi baino ez. Iruñean azterketa egin zion domingotarrak oniritzia eman zion, nahiz eta honako hau ere onartu behar izan: le falta la expedición para poder hablar corriente el dicho vascuenz.
  • 1722. Lizarrako apaiz hautagai bat baztertu zuten Eraulgo herritarrek, euskaraz ez zekielako. Ordurako gauza arrunta zen nonbait Lizarrako seme-alabek euskaraz ez jakitea. Baina ez zen beti horrela gertatzen.
  • 1723. Notari erdaldun batzuek ziotenez ez zen harritzeko gauza Lizarrako batek euskaraz jakitea: sabe por nazimiento la lengua bazcongada, a menos que por accidente la aprenda en otra parte.  Jimeno Juríoren ustez XVIII. m. erdialdera arte iraungo zuen euskarak bizirik Lizarran.
  • 1799. Vicente de Latorre komisario erdaldunak gogoratzen omen zuen hainbat urte lehenago Lizarran hitz egiten zela comunmente entre la gente labradora y artesana el idioma bascongado.
  • 1842. De Barres militarrak zioenez, en Estella los jóvenes no hablan en vasco; sólo los viejos de los pueblos cercanos conocen ya ese idioma. Ezaguna da ordu hartan Deierrin edota Gesalatzen bizirik zegoela oraindik euskara; zer esanik ez Goñerrian.

 

Hoy ya no quedan hablantes nativos del euskera que se habló en Estella-Lizarra durante siglos, pero abundan los testimonios -como los ofrecidos en esta entrada-  que confirman que, desde la Edad Media hasta el siglo XVIII,  fue la lengua de buena parte de la población. Incluso una vez perdida en la ciudad, la lengua vasca continuó hablandose hasta el siglo XIX y aún el XX en el extremo nororiental de la Merindad.