Archive for martxoa, 2013

‘Euskara Herria Josten’ jaia apirilaren 21ean Bilatortan

Euskararen Legeak eragindako zonifikazioa gainditu eta euskara Nafarroa osoan ofizial bihurtzeko eskatu asmoz ospatu da azken urteotanBilatorta apirilak 21 ‘Euskara Herrian Josten’ jaia  Artaxoan, Mendigorrian eta -iaz- Larragan. Apirileko hirugarren igandean izango da 2013koa Bilatortan. Antolatzaileek eremu ez euskaldunean izanik mistotik oso hurbil dagoen herria aukeratu dute aurten ere, aurreko jaietan bezala, herri horietan sortzen den egoera agerian jarri asmoz. Izan ere, eremu ez-euskaldunean egonik, Gareseraino eraman behar izaten dituzte seme-alabak D ereduko irakaskuntza nahi duten guraso artaxoar, mendigorriar eta larragatarrek, herriko ikastetxeek ez baitiete aukerarik ematen. Beste horrenbeste gertatzen zaie Lizarratik 4 kilometro eskasera dagoen Bilatortako hainbat gurasori, Lizarra ez bezala eremu mistotik at baitago Bilatorta.

Gai honen inguruko xehetasun gehiago lizarbeibar.wordpress.com blogean topatu ahal izango dituzue, besteak beste.


Franzisko Martinez Elizalde (c. 1650-1733)

Estellerrian sortu zen XVII-XVIII. mendeetako jesuita, euskarazko doktrina baten idazlea.

Nafarroako euskara ezagutzera eman zuten aspaldiko idazleetako askotxo, gaur egun hizkuntza galdu duten eskualdeetako semeak izan ziren. Blog honetan bertan aipatu ditudan Amendux, Beriain eta Lizarraga horren lekuko dira. Baita seguru asko aurreko hirurak baino are ezezagunagoa den Franzisko Martinez Elizalde gesalaztar jesulaguna ere. Ez da gehiegi Muzkiko idazle honi buruz jakin ahal izan dena. Eta ezagutzen den horretan handia da beste gesalaztar batenganako zorra: Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboan hainbeste ordu emandako Isidoro Ursuaren bilaketa lanaren emaitza dira nik hemen aipatuko ditudan albiste asko.

Muzki Gesalatz

Muzkiko eliza

Franzisko Martinez Elizalde (Francisco Elizalde hutsa idatzi zuen berak aipatuko dudan obran) XVII. mendearen erditsuan sortu zen Muzkin. Ezin da datarik finkatu, herriko parrokian jaiotakoen 1. liburua betirako galdu baitzen, baina 1646 eta 1654 bitartean izango zen noski. Bataiatuen liburu ezak jaiotza data lausotu duen bezala, gurasoen izenen froga dokumentala ere galarazi du. Itxura guztien arabera, ordea, Muzkiko Joseph Martinez Elizalde eta Arazuriko Ana Maria Iarnotz izan ziren Franziskoren aita-amak. Aita zatekeenaren sendiak erro sakonak zituen herrian: Josephen aurreko bost belaunaldiak behintzat muzkitarrak ziren.

Nolanahi ere, Joseph eta Ana Mariaren ustezko seme Franziskok ez zituen noski urte asko eman sorterrian. 1668 eta 1670 artean sartu bide zen Jesusen Lagundian. Boto-aitorpena 1689an egin ostean, hainbat zeregin bete zituen, eta ez nolanahikoak, gainera: zortzi urtez gramatika-irakasle aritu zen, eta beste bederatzi eman zituen, XVIII. mende hasieran, Carlos II.a zenaren bigarren emazte izandako Mariana Neoburg-ekoaren kapilau eta aitorle, hainbat urte beranduago Manuel Larramendi bera izango zen bezala. Horretaz gain, eskolaburu izan zen Jaengo Segura de la Sierra herrian Lagundiak zuen ikastetxean.

escanear0001

Franzisko Elizalderen liburua. Kredoa eta Salbea.

Ez zen urte haietan guztietan bere sorterriaz eta hizkuntzaz ahaztu. Muzkiko elizaren kontu liburuetako 1705eko ohar batek dioenez, bere dirutik ordaindu zituen parrokiari opari emandako kriseilu bat, meza-liburu bat eta alba bat. Euskara bera ahaztu ez, eta gorde ez ezik aintzat hartu zuela, aldiz, bere doktrinak uzten du agerian. Aita Elizalde hil eta bi urtera (1735) argitaratu zen Iruñean, Alfonso Burgueteren alargunarenean, Apezendaco dotrina christiana uscaras, apecec eta leitcen daquitenec eracusteco, eta explicatceco uscaldun puro leitcen estaquitenei, aiec aitus, eta memorias icasteco izenburudun obratxoa. 96 orrialdetako liburua da, izenburuak adierazi bezala eliztar eskolagabeak kristau doktrinaren oinarrietara hurbildu nahi dituena, galde-erantzunen bidez haiek buruz ikasi beharko dituzten fede-artikulu eta otoitzak dakiten hizkuntzan emanez. Liburu hauei zerien asmo didaktikoa Elizalderen lanaren hasiera-hasieratik antzeman daiteke:

Christio fiela, obligacio daucazu, eta arracio, devocio andia iduquicera ceure viocean gurucera: Christo ilce [=hil zen] gurucean, il biardugu arren fedean; ilce gure salvaceco, becatutic gu atraceco. Eguin veardugu costumbrea beti eguitera gurucea, nondic vearda ceñatu, alaber santiguatu.

Erabili zuen euskarari begira, Iñaki Camino ikerleak ez du muzkitarra bere inguruko euskararen eredu zeharo fidagarritzat; idazle jantziak izanik herriko hizkerara guztiz lerratu ez eta tarteka ekialde kutsuko hizkuntza ezaugarriak txertatzeko joera agertu zuten Nafarroako erdialdeko zenbait egile zaharrek, eta multzo honetan sartu behar da Aita Elizalde ere, Elkanoko Lizarragarekin batera, esaterako. Herrikoiagoa deritze Caminok Muzkin bertan sortutako Martinez de Morentintarren XVIII. mendeko predikuei. Ez da gutxi bertako euskara erabat ahaztuta duen Gesalazko herrixka honek, egun dozena bat biztanle izango ez duenak, behinolako hizkera ikertzeko iturri bat baino gehiago eskaintzea!

Madrilen hil zen Franzisko Elizalde 1733ko martxoaren 27an; 380 urte bete ziren herenegun.

Bere doktrina, ortografia batura moldatua, hemen.

El Valle de Guesalaz, situado en la Merindad de Estella, ha sido cuna de más de un autor de textos en lengua vasca. Recuerdo aquí a uno de ellos, el P. Francisco Martínez de Elizalde S.J., nacido en el lugar de Muzqui alrededor de 1650, que llegó a ser confesor de Mariana de Neoburgo, última reina de la Casa de Habsburgo en España, cuando ya había enviudado de Carlos II. El Padre Elizalde, ausente largos años de su Navarra natal, retuvo sin embargo la lengua que por aquel entonces era la única de gran parte de sus paisanos, y compuso pensando en ellos una doctrina en euskera publicada en Pamplona en 1735 que hoy es posible consultar en internet


Lesakako euskaldunak ikusgai Ni euskalduna proiektuan

Nafarroari buruzko laugarren bideoa igo da martxoan Ni euskalduna proiektuaren webgunera. Lesakako adinekoen esanak bildu dituzte honako honetan. Aurretik Mugiro, Goizueta eta Doneztebekoak ere jasota zituzten. Une honetan Euskal Herri osoko 60 herritako euskara eta euskaldunak entzun eta ikus daitezke dagoeneko.

Ni euskalduna Lesaka


FONTES LINGUAE VASCONUM 115

Egilea: Patxi Salaberri (zuz.)

Argitaratzailea: Nafarroako Gobernua – Gobierno de Navarra

Urtea: 2012ko uztail-abendua

Hizkuntza: euskara eta gaztelania

Euskarria: papera (sarean, hemen)

FLV 115

2012ko bigarren Fontes honek aski alor ezberdinetako sei artikulu bildu ditu. Horietako hiru daude, bete-betean edota zeharka, Nafarroarekin lotuta:

Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (6- Hego-Esteribarko laginak: Ilurdotz-II). Koldo Artola.

2006tik Arantzadi Zientzi Elkarteko ikerleak Artzibar inguruko euskarari eskainiriko lan zabalaren seigarren atala dugu hau. Bosgarren atalaren amaiera da berez, donostiarrak berak aitortzen duenez, bosgarren saiorako bildutako datu kopuruak artikulu bakarrean plazara daitekeenaren muga gainditurik 114. alean ezin sartutakoekin osatu baitu 115.eko hau.

Horrenbestez, orain ere Esteribar haraneko Ilurdotz herria du hizpide Artolak, bertako seme Joaquin Garruesi 1981 eta 1986 bitartean bildutako 25 hizketa-atal eta hainbat esaldi solterekin batera, herri bereko Ignacia Armendariz anderearen ezpainetatik 1986an bertan jasotako kantatxo bat ekarri dituelarik Fonteseko orrialdeetara. 2012ko lehendabiziko FLV aurkeztean adierazi nuen bezala, aski maila apaleko hiztuna iritzi zion Artolak Garruesi, baina balio handiko testigantza eman zuen, ikerlearen galdera guztiei erantzuten ahalegintzeaz gain, ezinezkoa zelako XX. mendearen akabailan Eguesibarren (Elkanoko Lizarragaren sorterrian, beraz) behinola hitz egin zen euskaratik hurbilago zegoen lekukorik topatzea. Hasiera batean Artolaren aurrean bere burua euskaraz saiatzeko ere ezgauza ikusten zuen salestar hari zerbait zor dio Nafarroaren erdiguneko hizkeren ezagutzak.

Hego Esteribar - Artzibar

Biribil gorri batean,1980ko hamarkadan Artzibarko aldaera biltzeko Artolak arakatutako herriak. Berdez azpimarraturik, gaur euskaldun zaharrak dituzten herririk hurbilenak.

Zer esanik ez lan honen egileari. Artzibarko aldaera hau aztertzeko ezinbesteko iturri ditugu Koldo Artolak Fontesen argitara emandako sei artikuluak, 1971 eta 1992 bitarteko ahalegina biltzen dutenak. Epe horretan, Garrues ez ezik, Artzibar iparraldeko Arrieta eta Hiriberri herrietako azken euskaldun zaharrak galdekatu zituen (oraindik bizi den Soledad Arboniés barne). Azken hauen mintzoan oinarritu da ondoren aipatuko dudan bigarren artikulua.

Artzibar iparraldeko hizkeran sakonduz. Orreaga Ibarra.

Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakasleak sakonki aztertu ditu Ultzama inguruko mintzoa, Esteribarkoa eta Erroibarkoa, besteak beste. Azken urteotan (2008) Artzibarkoa ere izan du FLV aldizkarian hizpide. Artolak XX. mende hondarrean Arrieta eta Hiriberrin bildutako datuak baliatuz, azken hiztunen mintzoaren nondik norakoa zehazten eta laburbiltzen ahalegindu da ikerle mezkiriztarra artikulu honetan.

Fonologia, morfologia, sintaxia eta hiztegia (onomatopeiak barne) orrazturik, bat etorri da Ibarra duela urte batzuk Iñaki Caminok hizkera honi buruz agertutako iritziarekin: ikerle donostiarraren ustez Erroibarrek, Hego Esteribarrek, Eguesibarrek eta Artzibarrek osatu bide zuten erdialdeko hego-nafarrera esan zion hura; baina  horren baitan ere estuagoa omen da Artzibar eta Eguesibarren arteko lotura eta nabarmenagoa bi haran horiek, Erroibar eta Esteribarren aldean, haien mintzoetan ageri duten ekialdeko kutsua. Azpiko irudian dago bilduta hego-nafarreraren banaketaz Caminok 2003an egindako proposamena:

Hego Nafarrera eta Artzibar iparraldea

Berdez, mendebaldeko hego-nafarrera dago adierazita Ollaran, Goñerria, Gesalatz eta Oltza). Urdinez, hegoaldekoa (Itzarbeibar). Morez, ekialdekoa (Aezkoa). Elkarren antzeko laranja ilunak (Hego Esteribar, Erroibar) eta gorriak (Eguesibar, Artzibar) osatuko lukete erdialdeko hego-nafarrera. Orreaga Ibarrak, gezi batez markatua ageri den eremua aztertu ostean, berretsi egin du horrenbestez azken horri dagokionez Caminok proposatutakoa.

 

Euskara y nobleza en la Llanada alavesa oriental. Gervasio di Cesare / Kike Fernández de Pinedo.

Izenburuak adierazi bezala, artikulu honen aztergaia ez da Nafarroa; Arabako Lautadaren ekialdean XVI-XVIII. mendeetan hizkuntza egoera zein izan zitekeen argitzen lagun dezaketen zenbait lekukotasun interesgarri dakartza berez, lehendabiziko biek, gainera, arabar nobleen eta euskararen arteko harremana agerian uzten dutelarik. Hala ere, badu lanak Nafarroarekiko loturarik. Egileek gogora ekarri nahi izan dute mende haietan bertan Nafarroako nobleziak ere euskararekin zuen lotura eta hori frogatzen duen zenbait gertaera aurkituko du irakurleak (297-298. orr.). Azken hamarkadetan Florencio Idoate, Jimeno Jurío, Ricardo Urrizola edota Jose Luis Erdoziari esker ezagutzera emandako datu horiek argi uzten dute Burundan edota Itzarbeibarren, besteak beste, goiko gizarte-mailan zeuden nafarrek euskara ere bazerabiltela, eta behin baino gehiagotan beste hizkuntzarik ez zekitela.

 

Gainerako artikuluak:

– Pallas hiztegiaren euskal iturri lexikografikoak. Iván Igartua.

– Juan Arin Dorronsororen Enirio-Aralarko krokisa (1940). Luis Mari Zaldua Etxabe.

– Topónimos alaveses de base antroponímica terminados en -ain, -egi, -eta (-keta), -ika, -iku (-iko), -inu (-ina), -itu (-ita), -ón. Patxi Salaberri Zaratiegi.

 

El número 115 de la revista Fontes Linguae Vasconum aporta información muy valiosa acerca de la ya extinta habla vasca del entorno del Valle de Arce, y lo hace por dos vías: el testimonio del último vascoparlante de Ilurdoz (sur de Esteribar) recogido en los años 80 por Koldo Artola, y la descripción de los rasgos del habla del norte del Valle de Arce (Arrieta y Villanueva) por parte de Orreaga Ibarra, en base a los datos recogidos por el propio Artola entre los años 70 y 90. Hoy en día no vive ya en el valle ninguna persona capaz de expresarse en el idioma de sus mayores, pero la caracterización del euskera de la zona es de gran importancia para comprender mejor la distribución geográfica de las variedades del antiguo dialecto navarro meridional. El lector castellanoparlante puede, por otra parte, acceder a un interesante artículo de Patxi Salaberri sobre toponimia alavesa, que incluye una sugerente interpretación del topónimo Mendo(t)za distinta a la clásica apuntada ya por Mitxelena.

Tags: aldizkariak, argitalpenak, FLV, Fontes Linguae Vasconum


Nafarroako Bertso Txapelketa: Zazpigarrena Silveirarentzat

Berreskuratu egin du gaur Iruñean Xabier Silveirak 2010etik Julio Sotok zuen Nafarroako txapela. Lesakarra hogei puntuko aldeaz nagusitu zaio Gorritikoari eta horrenbestez txapeldun da berriro ere. Eta zazpigarren aldiz, gainera, datozen urteotan gainerako bertsolariek nekez gaindituko duten marka ezarrita; Silveiraren atzetik txapel gehien jantzi dituzten Amets Arzallus eta Manolo Arozena lau aldiz izan ziren irabazle, 2000 eta 2003 bitartean lehendabizikoa eta 1990-93 epean bigarrena. Migel Arozamena (1962-63-66), Joxe Migel Argiñarena (1979-82-86) eta Xalbador II (1980-85-88) hirutan nagusitu ziren. Urruti utzi ditu denak Silveirak.

Silveira 2013

Xabier Silveira, gaur, txapela jantzita

Giro ederra eta jendetza polita elkartu dira arratsaldean Anaitasuna kiroldegian; Nafarroatik kanpoko bertsozalerik ere bai, tartean. Txapela Bittor Elizagoienen eskutik hartu duen Silveiraren eta Julio Sotoren atzetik, Erika Lagoma izan da hirugarren, azken urteotan egindako bide ederrean beste urrats bat emanik. Lesakakoa laugarren izan zen 2007an eta 2008an. Hona hemen gaurko saioaren azken sailkapena:

Silveirak 588

Sotok 568

Lagomak 558

Fernandezek 541,5

Lazkozek 539,5

Barberenak 526

Estangak 506,5

Karrikak 480,5

Lan bikaina egin duen Eneko Fernandez sailkatu da beraz Txapelketa Nagusirako Silveira, Soto eta Lagomarekin batera. Txapelketan esperientziarik gabea izaki, txalotzeko moduko emaitza lortu du. Hiru lesakar, beraz, Euskal Herriko Txapelketan!

 


Nafarroako Bertso Txapelketa: zortzi finalistak

Ordu gutxi barru ezagutuko dugu nork irabaziko duen Nafarroako 41. Bertsolari Txapelketa. Arratsaldeko bostetan dute hitzordua Anaitasuna kiroldegian alde bateko eta besteko bertsozaleek. Hantxe izango da azken bi txapelak eraman dituen Julio Soto beste zazpi lehiakideei aurre hartu nahirik; tartean txapela janztea zer den ondotxo dakienik ere bai. Hona hemen biharko finalisten profil azkarrak:

Barberena Jon

Barberena

JON BARBERENA. Elizondotarra, 1979an jaioa. Antropologia ikasketak egin ostean irakasle dabil gaur egun. Baztandarrak eskarmentu handi samarra du finaletan; 2007 eta 2008koetan bigarren izan zen eta txapela eskuratzea da falta zaion urratsa. Ahozkoan ez ezik bertso-paperetan ere ibilitakoa.

oskar estanga

Estanga

OSKAR ESTANGA. 1978an sortu zen Araizko Gaintza herrian. Magisteritza Musikalean diplomatua da, eta Iruñeko bertso eskolan trebatutakoa. Gazteentzako Xalto Sarian bezala, Nafarroako Txapelketa Nagusian ere finalista izatea zer den badaki (zortzigarren geratu zen 2011n) eta horretaz gain Euskal Herriko Txapelketa Nagusian ere parte hartu du.

Eneko Fernandez

Fernandez

ENEKO FERNANDEZ lesakarra (herri bereko hiru arituko dira finalean) 1977an jaio zen. Beteranoenetakoa da adinari begira, baina estrainekoz dabil Nafarroako Txapelketan eta ezin ibilbide hobea egin du aurreneko honetan. Bortziriak eta Baztango bertso eskoletako kidea da. Bardoak 2012 txapelketa irabazi zuen Iñigo Olaetxea eta Estitxu Fernandezekin batera.

aimar_karrika

Karrika

AIMAR KARRIKA Auritzen jaio zen 1988an. Bera dugu finalistarik gazteena, eta Fernandezekin batera finalik orain arte jokatu ez duen bakarra ere bai. Laugarren aldiz ari da parte hartzen, nolanahi ere, Nafarroako Bertsolari Txapelketan.  Xalto Sariketa irabazi zuen 2011n, eta Izeta Saria iaz. Bertsolaritza irakaslea da.

lagoma_erika

Lagoma

ERIKA LAGOMA. Finaleko emakume bakarra (Lesaka, 1981). Duela bi urte Estitxu Arozenak lortutako hirugarren postua errepikatuko balu bere lanik txukunena onduko luke, Lagoma birritan izan baita laugarren (2007 eta 2008an). 6 aldiz hartu du parte txapelketan 2004tik, eta lau aldiz izan da finalista. Eskolarteko Txapelketa ere bi aldiz irabazi du. Filologia ikasketak ditu.

Lazkoz

Lazkoz

ENEKO LAZKOZ (Etxarri-Aranatz, 1983). 2011ko azken finalean zazpigarren izatetik dator; 2010ekoan ere aritu zen, eta seigarren gelditu. Lehen urratsak Etxarriko bertso eskolan emanda, Eskolarteko Txapelketa irabazi zuen 2001ean. Lekunberriko bertso eskolan dabil gaur egun. Hargin lanetan ere bai.

Silveira

Silveira

XABIER SILVEIRA. Finalistarik beteranoena, bai adinez, bai ibilbidez. 1976an jaiotako lesakar hau hirugarren gelditu zen 1993an Xalto Sariketaren lehendabiziko edizioan. Eskolartekoa irabazi zuen urtebete beranduago eta Nafarroakoa, estrainekoz, 1997an. Harez geroztik beste bost aldiz eraman du txapela; azkena, 2009an. Bigarren izan zen 2011n.

soto

Soto

JULIO SOTO. Egungo txapelduna, duela bi urte Silveiraren aurkako lehia estua irabazita; 2010ean ere bera izan zen nagusi. Gorritin sortu zen 1987an. Hirutan irabazi du Eskolarteko Txapelketa, eta Xalto Saria ere bereganatua du. Erregulartasun handiko lana egin du azken edizioetan: hirugarren izan zen 2008an, eta txapeldunorde 2009an, Silveiraren atzetik. Bion artetik aterako ote biharkoa ere?


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2013(e)ko martxoa
    A A A A O I I
    « Ots   Api »
     123
    45678910
    11121314151617
    18192021222324
    25262728293031
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu