Estellerrian sortu zen XVII-XVIII. mendeetako jesuita, euskarazko doktrina baten idazlea.

Nafarroako euskara ezagutzera eman zuten aspaldiko idazleetako askotxo, gaur egun hizkuntza galdu duten eskualdeetako semeak izan ziren. Blog honetan bertan aipatu ditudan Amendux, Beriain eta Lizarraga horren lekuko dira. Baita seguru asko aurreko hirurak baino are ezezagunagoa den Franzisko Martinez Elizalde gesalaztar jesulaguna ere. Ez da gehiegi Muzkiko idazle honi buruz jakin ahal izan dena. Eta ezagutzen den horretan handia da beste gesalaztar batenganako zorra: Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboan hainbeste ordu emandako Isidoro Ursuaren bilaketa lanaren emaitza dira nik hemen aipatuko ditudan albiste asko.

Muzki Gesalatz

Muzkiko eliza

Franzisko Martinez Elizalde (Francisco Elizalde hutsa idatzi zuen berak aipatuko dudan obran) XVII. mendearen erditsuan sortu zen Muzkin. Ezin da datarik finkatu, herriko parrokian jaiotakoen 1. liburua betirako galdu baitzen, baina 1646 eta 1654 bitartean izango zen noski. Bataiatuen liburu ezak jaiotza data lausotu duen bezala, gurasoen izenen froga dokumentala ere galarazi du. Itxura guztien arabera, ordea, Muzkiko Joseph Martinez Elizalde eta Arazuriko Ana Maria Iarnotz izan ziren Franziskoren aita-amak. Aita zatekeenaren sendiak erro sakonak zituen herrian: Josephen aurreko bost belaunaldiak behintzat muzkitarrak ziren.

Nolanahi ere, Joseph eta Ana Mariaren ustezko seme Franziskok ez zituen noski urte asko eman sorterrian. 1668 eta 1670 artean sartu bide zen Jesusen Lagundian. Boto-aitorpena 1689an egin ostean, hainbat zeregin bete zituen, eta ez nolanahikoak, gainera: zortzi urtez gramatika-irakasle aritu zen, eta beste bederatzi eman zituen, XVIII. mende hasieran, Carlos II.a zenaren bigarren emazte izandako Mariana Neoburg-ekoaren kapilau eta aitorle, hainbat urte beranduago Manuel Larramendi bera izango zen bezala. Horretaz gain, eskolaburu izan zen Jaengo Segura de la Sierra herrian Lagundiak zuen ikastetxean.

escanear0001

Franzisko Elizalderen liburua. Kredoa eta Salbea.

Ez zen urte haietan guztietan bere sorterriaz eta hizkuntzaz ahaztu. Muzkiko elizaren kontu liburuetako 1705eko ohar batek dioenez, bere dirutik ordaindu zituen parrokiari opari emandako kriseilu bat, meza-liburu bat eta alba bat. Euskara bera ahaztu ez, eta gorde ez ezik aintzat hartu zuela, aldiz, bere doktrinak uzten du agerian. Aita Elizalde hil eta bi urtera (1735) argitaratu zen Iruñean, Alfonso Burgueteren alargunarenean, Apezendaco dotrina christiana uscaras, apecec eta leitcen daquitenec eracusteco, eta explicatceco uscaldun puro leitcen estaquitenei, aiec aitus, eta memorias icasteco izenburudun obratxoa. 96 orrialdetako liburua da, izenburuak adierazi bezala eliztar eskolagabeak kristau doktrinaren oinarrietara hurbildu nahi dituena, galde-erantzunen bidez haiek buruz ikasi beharko dituzten fede-artikulu eta otoitzak dakiten hizkuntzan emanez. Liburu hauei zerien asmo didaktikoa Elizalderen lanaren hasiera-hasieratik antzeman daiteke:

Christio fiela, obligacio daucazu, eta arracio, devocio andia iduquicera ceure viocean gurucera: Christo ilce [=hil zen] gurucean, il biardugu arren fedean; ilce gure salvaceco, becatutic gu atraceco. Eguin veardugu costumbrea beti eguitera gurucea, nondic vearda ceñatu, alaber santiguatu.

Erabili zuen euskarari begira, Iñaki Camino ikerleak ez du muzkitarra bere inguruko euskararen eredu zeharo fidagarritzat; idazle jantziak izanik herriko hizkerara guztiz lerratu ez eta tarteka ekialde kutsuko hizkuntza ezaugarriak txertatzeko joera agertu zuten Nafarroako erdialdeko zenbait egile zaharrek, eta multzo honetan sartu behar da Aita Elizalde ere, Elkanoko Lizarragarekin batera, esaterako. Herrikoiagoa deritze Caminok Muzkin bertan sortutako Martinez de Morentintarren XVIII. mendeko predikuei. Ez da gutxi bertako euskara erabat ahaztuta duen Gesalazko herrixka honek, egun dozena bat biztanle izango ez duenak, behinolako hizkera ikertzeko iturri bat baino gehiago eskaintzea!

Madrilen hil zen Franzisko Elizalde 1733ko martxoaren 27an; 380 urte bete ziren herenegun.

Bere doktrina, ortografia batura moldatua, hemen.

El Valle de Guesalaz, situado en la Merindad de Estella, ha sido cuna de más de un autor de textos en lengua vasca. Recuerdo aquí a uno de ellos, el P. Francisco Martínez de Elizalde S.J., nacido en el lugar de Muzqui alrededor de 1650, que llegó a ser confesor de Mariana de Neoburgo, última reina de la Casa de Habsburgo en España, cuando ya había enviudado de Carlos II. El Padre Elizalde, ausente largos años de su Navarra natal, retuvo sin embargo la lengua que por aquel entonces era la única de gran parte de sus paisanos, y compuso pensando en ellos una doctrina en euskera publicada en Pamplona en 1735 que hoy es posible consultar en internet