Lesakako eliza

Tourseko San Martin eliza, Lesakan.

XVIII. mendeko apaiz, predikari eta idazle nafarra, euskarazko erlijio liburutto baten idazlea.

Orain arte aipatu ditudan behinolako idazle nafar asko ez bezala, gaur ere euskaraz mintzo den eskualde batekoa zen Jose Antonio Mikelestorena: Lesakan jaio zen, Bortzirietan, 1710eko azaroan. Nicolas Alzolak bildu zituen XX. mendean elizgizon honi buruzko hainbat albiste; baita Joxemiel Bidador zenak ere, duela zenbait urte.

Bortziriarrak zituen gurasoak ere Mikelestorenak: aita, Pedro, etxalartarra zen. Maria Josefa Endara ama, aldiz, Lesakan bertan sortua. Iruñean apaiz ikasten hasi eta 1729an bihurtu zen tontsuradun. Ordena nagusietan lehena 1733ko irailean haru zuen Iruñean eta urtebete beranduago apaiztu zen; Irun aldera joa zen, kapilau, azken botoak hartu baino lehen, 1733ko subdiakono izendapenerako hantxe baitzen: D. Joseph Ant[oni]o Miquelestorena, Cap[ella]n de Irun. Beste hainbat egiteko bete zituen: Lesakako erretore izan zen urte luzez, eta Irunen ez ezik, Donostian ere izan zen kapilau: lekaime oinutsena, hain zuzen ere.  Horrekin batera, Lesakako San Agustin lekaimetxeko zuzendaria izan zen 1768tik aurrera. Zeregin horretan ziharduela, gaztelaniazko lantxo bat idatzi zuen: Hernaniko lekaime agustindarrek beren bizimodua arautu eta zuzentzeko asmoz argitara emandako Erregela-liburuaren sarrera, hain zuzen. Manuel Larramendi bera izan omen zen Hernaniko mojei Erregela berritzeko proposamena egin ziena; andoaindarrak eta lesakarrak elkar ezagutuko zutela ez da dudarik. Baina bada froga argiagorik.

Zubigaineko dantza

Lesakako dantzariak. Dantzak arrisku iturri nabarmena ziren Mikelestorenarentzat.

Sermolari bikainaren sona izan omen zuen Mikelestorenak Gipuzkoan. Horren lekuko, Larramendi beraren lehengusina Manuelak 1747 eta 1748an Aita Francisco Islari, Joaquin Lizarraga ezagutu zuen jesulagun eta nobelagileari, eskutitz bidez adierazitakoak:  ‘Nos predica un señor sacerdote angelical (…) Se llama Miquelestorena (…) Aseguro a vd. que en cualquier parte hubiera lucido. Y el vascuence claro, hermoso, sin mezcla ninguna’. Manuela Larramendiren esanetan, aitortza asko eta asko eragin zuten lesakarraren sermoiek.

Mikelestorena liburua1

Mikelestorenaren liburua (iturria: www.liburuklik.euskadi.net)

Lekaimeen arau berritzeak eta predikazioak, beraz, elkarrengana bilduko zituzten Larramendi eta Mikelestorena; ez ordea dantzek. Mendiburu bezain haien kontrako izan zen Lesakako erretorea. Dantzen inguruan oiartzuarra eta Larramendi bat etorri ezinak eragin zuen andoaindarrak Mendibururen Christau dotrin edo catecismo lucea lanaren aldeko iritzirik ez ematea. Probintzialari idatzi zion orduan Mendiburuk bere burua zuritzeko, eta dantzen aurkako bere jarrera beste apaiz askok ere bazutela frogatzeko. Mikelestorena -‘bien conocido del censor‘- erabili zuen adibide gisa. Sebastian Mendibururen eskutitzari esker dakigu ez zela Lesakan dantzarik izan 1737 eta 1765 bitartean eta horren eragile Mikelestorena izan zela:  ‘Aunque hay tamboril que convide todos los días de fiesta en Lesaca, se puede decir que no ha habido allí danzas estos 28 años por la oposición que les hace don Joseph Antonio Miquelestorena, siendo así que Lesaca es pueblo desparramado, y de cosa de dos mil almas de comunión, y al mismo tiempo es pueblo, donde hay tanta piedad, devoción y frecuencia de sacramentos, como en el lugar mejor arreglado de todo el vascuence’

Urte haietan zehar eman zuen argitara bere euskarazko obratxoa: Cerura nai duenac ar dezaquean vide erraza, D. Joseph Miquelestorenac eracutsia bear bezala, Iruñeco Martinez libruguillearen ondorengoen echean. 1749koa da lehendabiziko edizioa, izenburuan bertan esan bezala Txapitelako Martineztarren inprimategian atondua. Erdi Arotik datorren eta euskarazko literaturan aurretik ere ezaguna zen Ars moriendi delakoaren tradizioan txertatu beharreko testua da; kristauari ongi hiltzen laguntzeko gidaliburua da, beraz. Jaunartu zein aitortu aurretik edo bitartean, edota meza entzuterakoan pentsatu, egin eta esan beharrekoa biltzen duen liburuska, prosaz batez ere, nahiz eta badituen hasierako zatian lauko gutxi batzuk. Bertsoetan, prosan bezala, ideia bat da nagusi: hobe du bizi denak heriotzako unerako zuzen prestatu. Hura etor dadinean kondenatu egingo gaituzte gure ordura arteko gaizki eginek:

Captura Mikelestorena

Hainbat argitaraldi izan zituen Mikelestorenaren lanak; bost behintzat bai, XVIII. mendea bukatu baino lehen. Ez zen beraz hedapen eskaseko liburua izango. 1970ean hildako Francisco Lekaroz apaiz lesakarrak gogoan zuen XX. mende hasieran bazela oraindik Mikelestorenaren Cerura-ren ale bat Lesakako elizan. Gurutze biderako zerabilten.

1785eko urtarrilean hilburukoa egin zuen; ez zuen aberastasun handirik pilatu. Harekin bizi ziren etxekoandreaz eta neskameaz ez ezik, bi ilobaz oroitu zen bere azken egunetan. Ordurako Lesakan bertan apaiz zebilen haietako bati utzi zizkion zeuzkan liburu guztiak. Ez zuen adierazi, zoritxarrez, zein, zenbat eta nolakoak ziren.

 Urte hartan bertan, urriaren 27an, hil zen Jose Antonio Mikelestorena bere jaioterrian.

 

Mikelestorenaren lana faksimilean ikusgai

Mikelestorena, klasikoen gordailuan

 

Joseph Antonio Miquelestorena, sacerdote y predicador lesakarra del siglo XVIII, y coetáneo de figuras de prestigio como Manuel de Larramendi o Sebastián Mendiburu, a quienes conoció, es sin embargo -como demasiado frecuentemente sucede cuando hablamos de autores navarros en euskera- mucho menos conocido que aquellos e incluso bien poco entre sus propios paisanos. Aun sin alcanzar las cotas reconocidas a la oratoria del propio Mendiburu (con quien compartió una inflexible animadversión a las danzas) fue conocido y destacado por sus dotes para la predicación. Nos legó una única obrita en lengua vasca, cuyo título equivaldría a Fácil camino a emprender por quien desea el cielo, compendio muy al gusto de la época de los hábitos, gestos y oraciones que habían de caracterizar al cristiano para evitar el pecado y la condenación eterna, y que fue impreso repetidas veces a lo largo de su siglo.