Archive for apirila, 2013

Nafarroako Gobernuari D ereduko ikasleen gastuak bere gain hartzeko eskatu dio Parlamentuak

Gaur goizean onartutako mozio baten bidez gauzatu dute eskaera PSNk, Bilduk, Aralar-NaBaik, Geroa Baik eta Ezkerrak. Eremu ez-euskalduneko D ereduko ikasleen garraio eta jantoki-gastuen ardura har dezala eskatu diote alderdiok Nafarroako Gobernuari. UPNk eta PPk ez dute mozioaren alde egin baina gainerakoen bozei esker aurrera egin du eskaerak.

Azken hilabeteotan, Hizkuntz Eskubideen Behatokiak eremu ez-euskalduneko mila haurrek baino gehiagok D ereduan ikasteko egin beharreko bidaiak eta bidaia horiek eragindako gastuak azaldu ditu, eta Nafarroako hezkuntza sare publikoak herrialde osoan D eredua eskain dezala aldarrikatzen duen Maite ditugulako dokumentala aurkeztu ere bai.

Hona hemen albistea sarean:

Berria

Diario de Noticias

Diario de Navarra


Bruno Etxenike izango du mintzagai Rosa Miren Pagolak

Dorrea Elkarteak, Baztandarren Biltzarrak eta Baztango Kultura Batzordeak antolatutako Lore Jokoen eskutik aspaldiko euskaltzale nafar bat ezagutzeko aukera eskainiko du gaur Rosa Miren Pagola ikerleak: Bruno Etxenike urdazubiarra, XIX. mendean Bonaparte printzeak Nafarroako euskara ezagutzerakoan izan zuen lankiderik garrantzitsuena. Etxenikeri buruzko hitzaldia arratsaldeko zazpietan hasiko da Iruritako Jauregia dorretxean.

Pagola Etxenike


Euskararen lekukoak: DEIERRI

Aurreikusi aldaketak

Zirauki, Lizarra eta Gesalaz arteko hirukian sartutako haran zabal eta historiaz betea da Deierri. Antzina Abartzuza eta Lezaun herriak ere bildu zituen; Estellerriko iparraldean egonda, eta hainbat herri beste magalean gaur ere euskalduna den Urbasara begira dituelarik, askok uste baino beranduagora arte eutsi zion aspaldiko hizkuntzari ibar honek. Ez da ezinezkoa azken euskaldun zahar deierritarrek XX. mendea ezagutu izana. Edonola ere, Deierriko euskarari buruzko albisteak ugariak dira oso. Ahalik eta egokien bildu nahi izan ditut jarraian horietako hainbat, ezagutu nahi dituenarentzat.

Eraul

Eraul, Deierri, Lizarratik 6 kmtara.

1556. ERAUL. Zuhaitz mozketari buruzko auzi batean, notariak bertako lekukoren bati egin zion galde, eta jarraian bere adierazpenak hari irakurri ere bai, declarandosela en bascuence que es su propio lengoaje.
1564. RIEZU. Iratxeko ordezkari batzuek agindu bat eman zieten bertako herritar batzuei, en bascuençe y romançe para que bien la pudiesen entender. Beste horrenbeste gertatu zen urte berean MURUGARREN eta ZABAL herrietan.
1564. ERAUL. Urte hartan bertako euskaraz idatziriko ezkontza gonbidapen baten zirriborroa dago gordeta herri honetako Lander sendiaren etxean.
1567. AZKONA. Liskar batean, mehatxu egin zioten herriko Barbara de Azcona andere gazteari. Mehatxatzaileak eskua kopetan jarri eta honela esan zion: vada aseguin arreçan eçen ni bengatuco nayçan, que quiere decir en romançe, pues toma placer, que yo te me bengare.
1581. ARANDIGOIEN. Bizilagunak kexu ziren erretoreak euskaraz ez zekien Arellanoko seme bat izendatu zuelako apaiz lagunkide (que no entiende a los feligreses por ser bascongados y no sauer romançe). Apaiz lagunkidearen esanetan denek ulertzen zuten gaztelania; herritarrek ziotenez, askok herritik kanpora jo behar zuten aitortzeko eta lau bizilagunek bakarrik zekiten gazteleraz, kanpotik helduak beraiek (son adbenedizos al lugar…permanecerán en el lugar poco tiempo)
1587. Gasteizeko apaizgaitegian aurkitutako Nafarroako herrien zerrendan, bascongado izenburua duen herri multzo barruan ageri da haran osoa.

Nafarroako udalerriak - Deierri

1600. ARANDIGOIEN. Elizgizon batek adierazi zuen herritarrak euskaraz baizik ezin zirela aitortu, de su natural vascongados izanik. Urte hartan erretoretzarako hautagai erdaldun eta euskaldun bana suertatu zitzaizkienean, bigarrena hobetsi zuten herritarrek zeren eta hainbat etxetan no saben ni hablan romance. Herritar gehienek ez zekiten gaztelaniarik batere, edota oso gutxi.
1683. Aurrekoaren antzeko egoera izan zen berriro ere herri hartan bertan.
XVIII. m. BEARIN, EGIARTE, RIEZU. Auzietan datu hartzaile aritzen ziren komisarien izenak, ibilitako tokiak eta datak biltzen zituen Libro de repartimientos izeneko liburuan, euskaraz mintzatzen ziren herrien zerrendan ageri dira.
XVIII. m. ERAUL. Ba omen zeuden euskaraz baino ez zekiten herritarrak.
1722. ERAUL. Lizarrako apaiz hautagai bat baztertu zuten Eraulgo herritarrek, gaztelaniaz besterik ez zekielako. Honek zinpean aitortu zuenez mucha parte de ella [euskara] la entiende y comprende, aunque no puede hablar ni colocar las palabras corrientes, por el poco uso y ejercicio que ha tenido en hablar dicha lengua. Auzi hartan erabaki zenez, aurrerantzean aukeratuko zen edozein erretorek hábil en el idioma vascongado behar zuen izan.
XVIII. m. amaiera. RIEZU. Latorre komisariak zioenez, ia riezutar guztiek ezagutzen zuten gaztelania, baina entienden igualmente el ydioma bascongado al modo que en todo el valle de Yerri.
XVIII.m. amaiera. RIEZU. Kanpoko elizgizon euskaldun batek Riezuko eliztiarrak aitortzan entzun zituenean, la mayor parte de ellos lo acían en ydioma bascongado, errazagoa gertatzen zitzaielako. Era berean herritar gehienek, agurretan, euskararik ez zekitenekin besterik ez omen zuten gaztelania erabiltzen. Muezeko apaizak adierazi zuenez, Riezun apaiz izateko no solo es precisa la inteligencia sino también el uso de la lengua vascongada.
XVIII. m. amaiera. RIEZU. Ramón Muzkiz sendagile erdaldunarentzat arazo zen bere hizkuntza-egoera: algunas veces se ha visto bastante apurado para darles a entender lo que ordenaba cuando hacía las visitas.

Riezu

Riezu, Deierri eta Gesalaz arteko mugan.

1797. RIEZU. Erretoretzarako zazpi hautagai aurkezturik, lau onartu zituzten por ser el País vascongado y tener la debida inteligencia en ese idioma. Gainontzekoak baztertu egin zituzten tan sólo romanzados que ignoran absolutamente el bascuence izateagatik.

Ibiricu Deierri

Ibirikuko eliza. Asociación Éuskarak bildutako datuak zuzenak izatera, litekeena da herriak XIX. mende amaieran euskaldun zaharrak izatea.

1799. Haraneko eskoletako irakasleek erabilitzen zuten metodoaz honako hau idatzi zen: la primera probidencia que toman es el de prohibirles el uso del bascuence para poderles ynstruircon más facilidad en las primeras letras, castigandolos de lo contrario en proporción de la edad.
1858. ERAUL. Herri honetako ikazkinak euskaraz egiten zuen Abartzuzakoarekin.
1863. Bonapartek ez zuen bere maparen euskal eremuan Deierriko herririk sartu, eremu euskaldun horren muga haranetik oso hurbil egonagatik ere. Printzeak euskalduntzat jo zuen lekurik gertuena Gesalazko Iturgoien izan zen, kolore ilunez margotu zuelarik gainera, bertako herritarren gehiengoa euskal hiztuna zela adieraziz; eta Iturgoienek hurbilen duen herria Deierriko Riezu da. Kontuan hartu behar da, bestalde, aipatu 1858ko lekukotasuna Erauli dagokiola eta Eraul haranaren mendebaldean dagoela, Gesalaztik urrun. Badakigu, bestalde, Bonapartek ez zituela mapan adineko euskaldunak baino ez zituzten zenbait eskualde kontuan hartzen, baldin eta adineko haiek euskararik ez bazerabilten. Ameskoan hori bera egin zuela ezaguna da. Ez du ematen batere zaila, beraz, Deierriko herri batzuetan behintzat zenbait pertsonak euskara jakitea 1860ko hamarkadan, ez erabili arren. Ondorengo datuak indartuko luke hemen esandakoa.

1878. Goñerri aipatu nuenean adierazi bezala, Asociación Éuskara delakoa,  hainbat bazkidek betetako galdetegi batez baliatuz, euskararen orduko egoera zehazten ahalegindu zen. Oltzako bizilagun batek bildu zituen eskualdeko datuak; helburua la divisoria entre el país esencialmente castellano y en el que se conserva con bastante generalidad el vascuence finkatzea zen. Deierriko Ibiriku herria euskara oraindik con bastante generalidad gordetzen zuen lurralde horren barnean zegoen bere esanetan; Gesalatzi buruz eman zituen datuak eta haran horretan aipatu zuen muga zein zen kontuan hartuz, litekeena da Arizaleta eta Riezu ere, gutxienez, lurralde horren barruan hartu behar izatea (1878ko maiatzak 22).

El Valle de Yerri, extenso municipio situado al noreste de Estella y compuesto por casi una veintena de pequeños lugares, es otro de tantos parajes de la Navarra Media donde el euskera se mantuvo vivo hasta hace pocas generaciones. Los testimonios de los siglos XVI-XVIII son abundantes y, aunque sea muy difícil precisar el momento en que los últimos vascoparlantes nativos desaparecieron, queda fuera de toda duda que aún en el siglo XIX el euskera perduraba en el valle -no se puede descartar que algunos de esos últimos hablantes llegaran hasta el siglo XX- tanto como que la influencia de la escuela a partir de finales del siglo XVIII fue decisiva en el proceso de erosión de la lengua vasca.


Iruñeko gazteendako XXIII. Literatur Lehiaketa

Iruñeko Gazteendako XXIII. Literatur Lehiaketa

Udalak antolatutako lehiaketa honetarako lanak maiatzaren 6ra arte aurkeztu ahal izango dituzte 14 eta 18 urte bitarteko gazte iruindarrek. Bi eratako lanak onartuko dituzte: poesia, eta narrazio laburra.

Gehiago jakin nahi izanez gero, jo hona.


Nafarroako ipar-mendebaldeko hizkerei buruzko liburua aurkeztuko du Amaia Apalauzak

Amaia Apalauzak (Iruñea, 1979) azken urteotako lanaren fruitu den tesi-liburua aurkeztuko du bihar eguerdian Euskarabidearen nafarroako-ipar-mendebaldeko-hizkeren-egitura-geol-9788423533305Iruñeko egoitzan (Donibane institutua; Biurdana kalea, 1).

Nafarroako ipar-mendebaleko hizkeren egitura-geolinguistikoa” du izena liburuak eta Imotz, Basaburua, Larraun eta Araitz-Betelu inguruak ditu aztergai; euskara nafarraren eta erdialdekoaren arteko dantzan dabiltzan eskualdeak, euskararen transmisioari dagokionean egoera aniztasun nabarmena bizi dutenak eta orain arte euskal dialektologiak sakonki aztertu gabeak. Bilketa zabala eta sakona egin du Iñaki Caminok zuzendu eta 2011n aurkeztutako tesi honen bidez, Edu Zelaietak 2009an aurkeztutako Baztan-Bidasoako hizkerei buruzkoarekin batera Nafarroako iparraldeko euskararen ezagupenean aurrerapide sendoa ekarriko duena.

Lehendik ere eremu honetako eta inguruko euskarari buruzko hainbat lan argitaratu ditu iruindarrak: 2005ean Malerreka solasean: ahozko tradizioaren bilduma prestatu zuen, Maite Lakarrekin batera. 2007an, aldiz, Araitz-Beteluko ahotsak. Ahozko tradizioaren bilduma aurkeztu zuen Kontxi Arraztiorekin elkarlanean. Bihar aurkeztuko duen lanerako bidean ari zela, aldiz, Imozko euskara izeneko lana eman zuen argitara; ondoren tesian sakondu duen Imotz haraneko euskararen ikuspegia eskaini zuen bertan.

imozko_euskaraaApalauzak bihar aurkeztuko duen liburua Nafarroako Gobernuak eta Euskaltzaindiak sustatutako ‘Mendaur’ bildumaren baitako 10. argitalpena izango da. Bilduma horretan bertan agertu dira azken zazpi urte hauetan Edu Zelaietaren aipatu tesia, Sakana eta Burundari buruz Koldo Zuazok idatzitako liburua, Erronkari eta Ansoko toponimiaz Juan Karlos Lopez-Mugartzak eginiko lana edota Erroibar-Esteribar eta Luzaideko hiztegiak, besteak beste.

Liburua aurkeztearekin batera, Nafarroako Gobernuak eta Euskaltzaindiak aurtengo lankidetza akordioa sinatuko dute.

Erantzunak desaktibatuta daude Nafarroako ipar-mendebaldeko hizkerei buruzko liburua aurkeztuko du Amaia Apalauzak sarreran more...

Undiano, Juan (c.1552-1633)

XVI. mendeko nafarra, Izarbeibarren ermitau ibilia eta galdutako zenbait euskal testuren sortzailea.

Blog honetan aipagai izandako Santxo Eltso ez da, zoritxarrez, XVI. mendeko Nafarroak utzi digun idazlanik gabeko idazle bakarra. Odietarra bezala, aipatzea merezi du euskaraz idatzi zuela jakin bai, baina gaur arte behintzat irakurtzerik izan ez dugun Juan Undiano ere. Lehenik José Goñi Gaztanbidek, eta ondoren Estornes Lasatarrek ezagutarazi zuten elizgizon hau duela berrogei bat urte, eta Antonio Unzueta karmeldar arabarrari zor dizkiogu gerora jakindako hainbat albiste; baina nafar honek idatzitakoak ezkutuan dirau itxuraz, galdu ez bada.

Undiano herria

Undianon bertan sortua ote?

Nongoa zen ere ezin zehaztu. Batetik, Undiano izeneko herria Iruñea hegoaldeko Zizurren dago; bestetik, Etxaurin eta Garesen behintzat dokumentatuta dago ‘Undiano’ abizena XVI. mendean zehar. Baina gaur arte bederen ez da jatorria argitu. Jaiotza data ere (1552an-edo) ezezaguna izango litzateke, XVIII. mende amaieran Cordoban argitara emandako Memorias sagradas de el Yermo de Córdoba liburuagatik ez balitz. Liburu horrek kapitulu oso bat eskaini zion XVI. mendean Cordobako ermitauek zuten ospeari, eta obratxo honi esker dakigu 24 urteko Juan Undiano apaiz gazte nafarra Cordobaraino joan zela 1576ko martxoan, sona horrek erakarririk, Andaluzia aldeko ermitauekin bizi eta haiengandik ikastera. Iturri honek berak aitortzen du inolako zalantzarik gabe Undianoren nafartasuna: era navarro por su nacimiento, hombre de letras e instrucción; pero desengañado y lleno del espíritu de Dios. Bi urte luze eman zituen Andaluzian oso modu apalean biziz, otoitzari emanik, eskean ibili gabe eta bizibidea eskulan xume batzuk saltzetik aterata. Martin de Cristo izeneko eremutar bertutetsu bat izan zuen eredu egonaldi hartan, eta 1577 hondarrean hura hil ondoren, La vida del exemplo de Solitarios el Ermitaño Martin de Cristo izeneko lanean bildu zituen Undianok harekin ikasitakoak.

1578an gazte nafarra sorterrira itzuli zela ematen du. Ez zuen, nonbait, etxean hegoalde urrunean adinako bertuterik aurkitu. Nafarroako baseliza inguruetan zebiltzan ermitau askok ez zuten espero zen apaltasun eta soiltasun eredurik ematen; aldiz, herriz herri ibili ohi ziren haietako askotxo, eskean, haien ongizate hutsari begira, ermitak zaindu gabe, eta behin baino gehiagotan emakumerik ere  ondoan izanik.

Undiano, kultura eta moral-hezkuntza handiko gizon jantzia, ez zen horrelakoa; eta egoera hura eraldatu nahirik, bizitza eremutarraren araudia eraberritu eta hobetzeko ahaleginetan hasi zen. Filipe II.ari berari idatzi zion neurriak hartzeko eskatuz, eta hasiera bateko erantzun ezak ez zuen gogogabetu. Azkenean (1584) erregeak auzia aztertzeko agindu zien Nafarroako agintariei eta erregeorde zen Almazango markesak ikerketa hasi zuen. Agerian utzi zuen ikerketa hark eremutar nafarrak, behar bezain eredugarri ez izateaz gain, gehiegi ere bazirela. Undianoren ekimenak eragindako 1585eko araudi berriak ermitau kopurua murriztu eta hainganako kontrola zorroztu egin zuen. Ez zen aski izan ordea, zenbaiten jokabide okerra ezin gelditurik, ermita guztiak ixteko agindu baitzuen Erregek 1596an. Ikusiko dugun bezala, izan zuen horrek eraginik Undianorengan.

Arnotegi 2

Arnotegi, eraberrituta, gaur egun

Araudi berria jakinarazi zenerako Iruñea ondoko Arletan bizi zen Undiano, gaur egun desagertua den San Martin ermitan. Baina Obanos ondoko Arnotegiko baselizara jo zuen urtebete beranduago: Juan de San Martin izeneko elizgizon batek kapilautza sortua zuen ermita hartan, kapilautzaren zaindari herriko eliz-agintariak eta sekularrak izendatuz, eta elizgizona hil zenean Undiano hautatu zuten ermitaz ardura zedin, erregeordeak berak gomendatuta (1586ko iraila). Ez zuen hala ere bake handirik izan. Obanosko herria izanik kapilautzaren zaindari, 1587an herriko seme bat izendatu zuten obanostarrek kapilau. San Martinek ezarritako araudia  alde omen zeukan Undianok: bera Arnotegin egonik ez zegoen beste kapilaurik izendatzerik. Hala adierazi zuten birritan Eliz Auzitegiek. Baina ordurako herriko agintariek Arnotegitik kanpo nahi zuten nola edo hala Undiano, eta berriro ekin zioten Filipe II.ak eremutarren jarduna bertan behera uzteko agindu zuenean: ‘eremutar izendatu zintugun, baina debekatuta daude aurrerantzean eremutarrak; horrenbestez, soberan zaude hemen’, zen mezua. Zeri heldu topatu zuen orduan ere Arnotegiko bizilagunak. Izan ere, 1596ko araudi hark zirrikitu bat utzi zien bizitza eremutarra seriotasunez bizitzen jarraitu nahi zutenei: beharrezkoa zen horretarako hautagaiaren egokitasuna eta bokazioa pisuzko sei elizgizonek aztertu eta bermatzea. Undianok azterketa eskatu zuen eta eremutar izateari utzita ere kapilau gisa Arnotegin jarraitzeko eskubidea aldarrikatu zuen; batzuen eta bestearen arteko ika-mika ikaragarri luzatu zen, harik eta, 1600eko urtarrilean, Iruñeko apezpikuak ermita itxi, ermitaua kale gorrian utzi eta zituen jabetzak zerrendatzeko agindua eman arte.

Undianok zeuzkan liburuen zerrenda idatzi zen horrenbestez; horregatik dakigu beste askoren artean ‘un libro Cancionero, de mano, en vascuence’ zuela. Hark berak egina, ala beste norbaitek sortutako eskuizkribua? Arnotegikoak euskaraz idatzi zuela susmatzeko moduko datua bada, gutxienez. Baina bere bizitzaren amaieran susmo guztiak uxatzeko moduko albistea eman zigun Undianok berak.

Undianoren testamentua 2

Undianoren testamentuaren kopia (iturria:www.euskomedia.org)

Obanoskoak eta Arnotegikoa XVII. mendean liskarrez beteta sartu ziren arren, ez zuen askoz ere gehiago iraun haien arteko gatazkak. Undianok Erromara ere jo zuen zuzenbidez zor ziotena eskatuz -alferrik- eta baita Iruñeko katedraleko priorearengana ere, ondoren. Hark bere alde egiteak (1601) baretu zituen obanostarrak eta ekarri zion bakea ermitau ohiari. Ordutik aurrera Arnotegin lasai bizi ahal izan zela ematen du, eta hil ere han hil zen, 1633an. Urte berean egindako testamentuaren XVIII. mendeko kopia bat gorde zen Obanosko elizan eta hantxe aurkitu zuten Estornes Lasa anaiek. Lehen iragarri dudan albistea testamentuaren bosgarren puntuan topatu zuten:

‘Item dijo [Undianok] que ha compuesto muchos versos en bascuenz y algunos en romance en materia moral y espiritual y ha sacado de algunos libros espirituales algunas Sumas y Capítulos y ha compuesto y hecho imprimir la Vida del Hermano Martín y ha sacado en su nombre impreso un libro titulado manual de principiantes, y disciplina de oración…’

Pasarte honi esker ziurta daiteke duda izpirik gabe Undiano XVI. mendeko euskarazko idazlea izan zela.

Betirako galdu al da, ordea, idatzi zuena? Madrilgo Liburutegi Nazionalean dagoen Miserere salmoaren XVI. mende inguruko euskal itzulpen bat elizgizon nafarrarena izan ote zitekeen proposatu zen 1980ko hamarkadan. Itzulpen osoa hemen irakur daiteke. Hau du hasiera:

Jauna misericordia eduqui nicaz
Asco deçunesquero, misericordiaz
Borra eçaçu Jauna maldade enea
Cerren piedadez ceran betea.

Jauna garbiago eguin naçaçu
becatu mutastoa quendu eguidaçu
badaçagut Jauna nere culpea
ene contra dago becatu enea

Itxuraz, ez da gauza erraza testu hori Undianorekin lotzea. Bera nongoa zen ez jakin arren (navarro horretaz gain) ditugun erreferentzia geografiko apurrek Iruñerriarekin eta Izarbeibarrekin lotzen dute; denborazkoek, aldiz, Juan Beriainekin. Eta Utergako erretoreak urte haietan bertan erabilitako duçu, çarade, nuen edo drauzquiçut gisako adizkiak, esaterako, urrun daude itzulpenean zehar ageri diren deçu, çera, neban edo diraust formetatik. Mendebalekoegiak dirudite Undianori buruz dakigun horretan txertatzeko.

Patuak hala erabakita, urte berean zendu ziren Undiano eta Beriain, 1633an. Euskarazko idazleak hain gutxi ziren XVII. mende hasiera hartan elkarrengandik hurbil baino hurbilago bizi izan ziren (eta hil) haietako bi, Izarbeibarkoen mende luzetako euskalduntasunaren adierazgarri.

 

Juan de Undiano, como Sancho de Elso, forma parte de la siempre excesivamente larga pero a la vez apasionante lista de autores en euskera cuyos textos nos son, a día de hoy, desconocidos. Undiano, hombre al parecer de gran cultura, sacerdote, eremita y reformador del eremitismo navarro en el último tramo del siglo XVI, vivió largos años en la ermita de Arnotegi, al sur de Obanos, con cuyos vecinos mantuvo interminables pleitos acerca de su derecho a permanecer en la misma. Aquellos litigios nos dejaron la noticia de que Undiano poseía al menos un cancionero manuscrito ‘en bascuenz’, del mismo modo que su propio testamento ratifica que produjo abundantes versos en lengua vasca. Lamentablemente, dichos versos, que junto con la noticia exacta del origen de su autor arrojarían nueva luz sobre el euskera navarro de su tiempo, no parecen haber sido encontrados aún.

 


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2013(e)ko apirila
    A A A A O I I
    « Mar   maiatza »
    1234567
    891011121314
    15161718192021
    22232425262728
    2930  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu