Archive for maiatza, 2013

Baliabideak: Sakana, euskara bidean (Labrit Multimedia, DVDa)

Behin baino gehiagotan hitz egin dut blog honetan Nafarroako ondare ez-materiala bildu eta ezagutarazteko lanean ari den Labrit Multimedia enpresaz. Berezko euskara galtzeko bidean edo zorian diren Aezkoa, Erroibar, Esteribar edota Odietan ekoitzitako produktuez idatzi dut aurretik. Oraingo honetan, blogean Sakana eta Burundako euskal mintzoen egoeraz aritu berri naizenez, Labritekoek duela zenbait hilabete Sakanari buruz argitara eman zuten DVDa aipatu nahi dut.

Labrit SakanaIzenburua: Sakana, euskara bidean

Argitaratzailea: Labrit Multimedia

Zuzendaria: Gaizka Aranguren

Urtea: 2012

Euskarria: DVDa 

Hizkuntza:  euskara 

Iraupena: 33 minutu.

Salneurria: 10 euro.

2011n eta 2012an Altsasutik Irañetara bitarteko eremuan egindako elkarrizketen laburbilduma mamitsua da DVD honetan bildu dena. Hamabost herri ezberdinetako 20 lekuko guztira, 30 urtetik beherakoak zein 90 urtetik gorakoak, bertako euskara bizitasun handiz gorde duten inguruetakoak (Lizarraga edota Urdiain, esate baterako) nahiz gaur arte euskalkiari doi-doia eutsi diotenetakoak (Irañeta, Iturmendi edo Altsasu). Laginaren aniztasunak aberastu egin du euskarari dagokionez horren heterogeneoa den eskualdeari buruzko ikus-entzunezkoa.

Hiru atal nagusik osatuta dator (Etxea eta familia, Gazte garaiak eta Euskara), bakoitzak hamar bat minutuko iraupena duelarik. Trinkotuta bada ere, hainbat mintzagai astindu dituzte hiztunek DVDan zehar: XX. mendean zeharreko bizimodua, aspaldiko ohiturak, salerosketa, elikadura, garai bateko jolasak, euskararen galera eta hura berreskuratzeko ahaleginak, hizkuntzaren egoerari begira herri batzuetatik besteetara dagoen aldea…

Sakana mapa

Mapan adierazitako herri gehienetako hiztunak daude ikusgai DVDan.

Zenbait kasutan interes gehigarria dute aurkeztutako lekukotasunek, dagoeneko euskaldun zahar gutxi-gutxi batzuk baino ez dituzten herrietako lekukoak mintzatu baitira tarteka DVDan: Iturmendiko Fermin Gabilondo, esaterako, edota Irañetako Pedro Ganboa, horren adibide dira. Are nabarmenago Altsasuko euskararen azken hari-muturra eman dezakeen Saturnino Zelaia jauna.

Herriz herri eta haranez haran, euskaraz zein gazteleraz, Nafarroako biztanleen ondare ez-materiala bildu asmoz Labritekoak egiten ari diren lanera hurbiltzeko era ederra iruditu zait ikus-entzunezko hau, aurretik ikusi ahal izan ditudan gainerakoak bezala.

DVDaren aurrerapena (vimeo.com)


Sarean: Nafarroako Iparraldeko Euskara Mankomunitatearen webgune berritua

Iparmank

Nafarroako Iparraldeko Euskara Mankomunitateak (IPARMANK) webgune berritua abiarazi du duela gutxi. Oro har, Nafarroako ipar-mendebaldea da mankomunitate honen lan-eremua: Arano, Goizueta, Areso, Leitza, Araitz-Betelu, Larraun-Lekunberri, Basaburua, Imotz, Odieta eta Ultzama-Anue.

Webgunean barrena albisteak, gogoetarako gaiak, eskualdeko agenda, euskararekin loturiko baliabide ugari eta beste hainbat informazio interesgarri eskuratu ditzake bisitariak.


Zangozako Euskararen Eguna, asteburu honetan

Zangozako Euskararen Eguna

Iturria: gerindabai.blogspot.com (egin klik irudian)

Zangozak hartuko du etzi azken aste hauetan Euskararen Eguna ospatu duten herrien lekukoa. Goizeko hamaika eta erdiak aldera Arkupetan hasi eta gaueko ordu txikiak arte iraungo duen ekitaldia antolatzeaz Bi Haizetara elkartea arduratu da, ohi bezala; 2002tik ari da elkarte hau Zangozan euskara sustatu eta bultzatzeko lanean.

Larunbateko Euskararen Eguna bisitatzen dutenek egitarau zabala dastatu ahal izango dute: irrintzilariak, trikitilariak, dantzariak, karaokea, herri kirolak, haurrentzako tailerrak…ez dira faltako ohiko herri-bazkari eta gau parteko musika emanaldiak ere.

Gogora, bestalde, Faltzesen ere larunbatean bertan izango dutela Euskararen Eguna.

Zangozakoaren egitaraua, Udalaren ekaineko kultur agendaren euskarazko bertsioan.

 


Euskararen lekukoak: UTERGA

Izarbeibar eskualdeko herria da Uterga, Iruñetik Gareserako bidean dagoena. 200 biztanle baino ez dituen arren, Juan Beriain abadearen jaioterri izate hutsagatik merezi luke aipatzea Nafarroari eta euskarari buruzko txoko honetan. Baina ez zen XVII. mendeko idazle hura utergarren euskalduntasunaren froga bakarra izan; ez berankorrena ere. Inguruko herrietan bezala, XX. mendean sarturik ere ez zuten Utergan guztiz ahaztu herria herri zenetik mintzatutako euskara. Hizkuntzak historian zehar utziriko arrasto batzuk aipatuko ditut ondoren.

Uterga 2

Uterga,

1545. Sarriako jaunaren ezkontza dela idatzitako agirietan adierazi zutenez, Utergan, Adiozen bezala, euskara baizik ez zekiten.

1547. Juana izeneko Utergako neska gazte batek eta Adiozko Martin Azterainek elkarri emandako ezkontzako fedea gorde da, mutikoa ondoren elizaz beste emakume batekin esposatuta, auzitara eraman zuelako neska gazteak. Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboan dago agiria. Honako hau izan zen, antza,  Martinek esandako ezkontitzei Juanak eman zien erantzuna: nic Joanna y Martin arçenaut /neure sposoçat / eta hic arnaçac eure sposaçat / eta prometaçen diat / ez verçe senarric eguiteco / viçinayçen artean / eta guardaçeco lealtadea / ala fedee, ala fedee, ala fedee.

1587. Gasteizeko apaizgaitegiko nafar herrien zerrendan, bascongado izenburua duen herri multzo barruan dago Uterga

1600. Urte hartako bisitaldian honako agindua eman zion gotzainak Uterga Olandaingo bikarioari: que  al tiempo del ofertorio enseñe solamente dos palabras de la doctrina cristiana y cuatro oraciones de la Iglesia en bascuence y explicitamente. Juan Beriainen osaba zen bikario hura.

1602. Jaietako musika zela-eta istilua sortu omen zen herriko bi talderen artean. Liskarrean ari zirela honela esan zion Martin de Uterga izeneko batek beste taldeko kide bati: badiqueat orraa bofeton bat aurrari bezalaque vuelto en castellano -irakur omen daiteke eskuizkribuan bertan, Idoatek adierazi zuenez- quieren decir, bien te dará hacia ay un bofeton, como a un niño.

Uterga Beriain

Beriainen XVII. mendeko lanetako baten hasiera

1621-1626. Arestian aipatutako Juan Beriainek (1566-1633), Tratado de cómo se ha de oyr missa eta Doctrina Christiana liburu elebidunak argitaratu zituen. Baita gogoratu ere, haietan, Iruñerriko berezko hizkuntza izateagatik erabili zuela euskara bietan, gaztelaniarekin batera.

XVII. mendean zehar, ikustariaren aginduak herritarrei euskaraz jakinarazi zizkietela dago adierazita parroki artxiboetan.

Uterga_iglesia_Asunción_de_María

XVIII. mendean euskara erabili zuten doktrina irakasteko Jasokunde parrokian.

1759. Doktrina euskaraz irakasten zutela jakinarazi zuten orduko agirietan.

1791. Juan Miguel Mendia Utergan jaiotako 26 urteko elizgizona zen, ordurako ordena txikiak hartutako gaztea. Beste bi hautagairekin ari zen lehian, herrian bertan benefiziodun nor bihurtuko; eta bere iduriko alde zeuzkan arrazoiak idatziz jarri zituen, gotzainari jakinarazteko asmoz. Hautagairik onena zelakoan zegoen Mendia… pues es también dueño del idioma bascongado cuio lenguaje es el dominante en dicho lugar.

XVIII. mende amaiera. Garai hartakoa ematen du 1954an Utergan Aita Anselmo Legarda zenak topatutako 69 orrialdetako katiximak. Ez dago oso-osorik,  eta sinadurarik ere ez du, baina testua aztertzerakoan Izarbeibarkotzat jo zuen Aita Ondarrak 80ko hamarkadan.

1863. Bonaparte printzeak euskalduntzat jo zuen Uterga bere mapan. Hala eta guztiz ere, bi berde mota, ilunagoa eta argiagoa, erabili zituen hegoaldeko goi-nafarrera irudikatzeko, toki batzuetan eta besteetan euskarak zuen indarraren arabera, eta berderik ahulena egokitu zien Uterga eta inguruko ia herri guztiei. Ordurako euskara ez zen, nonbait, gehiengoaren hizkuntza.

Captura

1923an Utergako azken euskaldunari buruz Larrekok idatzitako artikulua

1923. Fermin Irigarai ‘Larreko‘ idazle auriztarra euskaraz aritu zen herriko agure batekin, urriaren 15ean La Voz de Navarran idatzitako artikuluan adierazi zuenez. 82 urte zituen gizonak, herrian bizi izan zen beti soldadutza denboran izan ezik, eta gurasoak euskaldunak izanik bera zen -gazteena izanik ere- anaia-arreba guztien artean euskara ikasi zuen bakarra. Bazekien euskaraz nola edo hala, baina ez zen seguru asko euskaldun osoa izango, zenbait galderari erantzuteko gauza izan bai, baina Larrekoren beste batzuei gaztelaniaz erantzun baitzien. Euskalduntzat jo zuen hala ere Irigaraik: a mi juicio es suficiente que conserve algunas frases y palabras para concederle a él el mérito y el honor de ver [sic] el último euskeldun de Uterga,  y nosotros de lamentar en él la desaparición completa del euskera en dicho pueblo.

1925. Euskaldun bat geratzen omen zen Utergan Amado Alonsoren filologo lerindarraren esanetan; Larrekok aipaturiko huraxe bera izango zen noski: Hoy mismo vive aún el último euskalduna de Uterga, a 6 kilómetros de Puente la Reina, más de 15 kilómetros al sur de Pamplona. 1928an azken euskaldun honen heriotza iragarri zuen Alonsok berak.

1927. Fernando Pérez de Laborda ikerleak bere blogean adierazitakoaren arabera, Larrekoren eta Alonsoren datuekin bat etor daitekeen utergar bakarra 1841ean jaiotako Celedonio Azcárate Arregui litzateke. 1927an hil zen Utergako seme hau, eta berarekin batera, ziurrenik, baita bere herriko euskal mintzoa ere.

Utergako udalerria

Situada en la ruta que une Pamplona con Puente la Reina y Estella, la pequeña localidad de Uterga merecería de por sí un espacio en la historia del euskera en Navarra debido a que fue lugar de nacimiento de Juan de Beriain, escritor del siglo XVII anteriormente mencionado en este blog. Pero lejos de limitarse a ese hecho, una serie de interesantes testimonios jalonan el devenir de la lengua vasca en esta villa en la que perduró, como en todo Valdizarbe, hasta el mismo siglo XX, de tal manera que hace tan solo cien años nos habría sido posible aún recoger el euskera propio de Uterga de boca de sus mayores.

 

 

 


Faltzesko Euskararen Eguna, abian bihartik aurrera

Faltzes

Ekainaren 1ean izango dute berez Faltzesen azken urteotan ohiko bihurtu den euskararen festa. Hala eta guztiz ere, aurtengoa hamargarren Euskararen Eguna izango delarik, zifra biribil hori aurrerapenez ospatu nahi izan dute eta bihar, maiatzak 25, ikuskizun berezia izango da Pedro Iturralde aretoan arratsaldeko 8etatik aurrera. Herriko zenbait kultur taldek hartuko dute parte biharkoan: herriko abesbatza arituko da, eta dantzariak, txalapartariak edota antzerkia ere izango dira bertaratzen direnentzat.

Heldu den larunbateko festari dagokionean, aldiz, Tafallako Baigorri abesbatza eta Tafallako Joaldunak izango dira ikus eta entzungai Faltzesen, eta horiekin batera kontzertuak, herri-bazkaria, irrintzi lehiaketa edota haur-jolasak ere iragarri dituzte, besteak beste.


Etxenike, Bruno (1819-1893)

Luis Luziano Bonaparteren lankide urdazubiarra,  printzearen ikerketa lanetarako euskarazko hainbat itzulpen prestatu zituena.

Brunoetxenike

Bruno Etxenike

Axularren sorterriko Karakoetxean jaio zen Bruno Eugenio Maria Etxenike Garmendia 1819ko uztailaren 9an. Bertakoak zituen aita Juan Bautista eta haren arbasoak ere; Maria Lorenza ama, aldiz, Urdazubira ezkonduko beratarra zen.

Herritik atera gabe ikasiko zuen irakurtzen-eta; baina osatu, Iparraldean osatu zuen bere heziketa. Larresoroko apaizgaitegia ikastetxe zibil bihurtu berria zuen Frantziako Gobernuak 1830eko hamarkadan, erlijiosoen ikastetxeak bertan behera utzirik, eta hara bidali zuen Juan Bautista Etxenikek seme gaztea. Dudarik gabe ongi baliatu zuen Bruno Etxenikek Larresoroko ikasketa giroa bere idazkietan antzeman daitekeen heziketa maila erdiesteko.

Bi emazte izan zituen; arabarra lehendabizikoa, nafarra bigarrena. Alaba bat eta lau seme eman zizkioten. Hainbat lekutan bizi izan zela ez da dudarik: Urdazubin eta Larresoron ez ezik, Elizondon, Gasteizen eta Iruñean bederen. Elizondon, esaterako, Datuegaraia izeneko jauregiaren jabe zen; Bonaparte printzearen pausaleku izan zen Datuegaraia behin baino gehiagotan. Beharbada ehungintzarekin loturiko lanbide edo negoziorik izango zuen. Dena den, ez da xehetasun handirik bere bizitzako hainbat gorabeherari buruz, Bonaparte printzea ezagutzeak eta harekiko harremanak eragindako albiste eta lanen aldean. Horiexek bihurtu zuten sona handiko Bruno Etxenike.

Urdazubi - Karakoetxea

Urdazubiko Karakoetxea, gaur egun

Luis Luziano Bonaparte printzea 1856ko udan etorri zen estraineko aldiz gurera. Filologiak eta hizkuntzek ordurako liluraturik eta euskaraz arduratzeko erabakia hartuta, Antoine d’Abbadie adiskidearen eskutik hasi zen euskara aztertzerakoan hainbat urtez lankide fin izango zituen asko ezagutzen. Antza denez, Antoineren anaietako batek ezagutzen zuen Etxenike, eta printzearen ikerketa asmoetarako Urdazubikoa laguntzaile ona izan zitekeela iritzita, aurkeztu egin zioten abuztuan, Baigorrin. Ez zen erabaki ustela izan; berehala onetsi zuen Bonapartek Etxenike -orduan bertan eman zion lehendabiziko enkargua, hots, San Mateoren Ebanjelioa euskaratu zezala- eta egun hartatik aurrera ahal bezain txukun bete zuen beti Etxenikek adiskide berriak eskatutakoa. Estraineko eskari hari erantzuteko ere ez zen luzamendutan ibili; hurrengo urtean argitaratu ahal izan zuen Bonapartek San Mateoin Evangelioa.

Bonapartek Etxenikeri

Bonapartek Etxenikeri idatzitako eskuitz baten hasiera (Iturria: Bidegileak bilduma)

Lan gaitza litzateke, ezinezkoa ia-ia, Luis Luziano Bonapartek euskararen ezagutzari egindako ekarpena Bruno Etxenike aipatu gabe laburbiltzea. Nafarroako euskarari zegokionez oso kontuan hartzen zituen printzeak urdazubiarraren ohar eta zuzenketak, eta Nafarroan egin beharreko dialektologia lanak koordinatzeko ardura eman zion; horrek Duvoisin, Intxauspe edota Otaegi bezalako funtsezko lankideen parean jarriko luke gutxienez; baina haratago joan zen Bonapartek Urdazubiko adiskideari agertutako estimua. 1861eko eskutitz batean honela idatzi zion printzeak: uste osoa dut, zu zeu zarela nahi dudana bete-betean ulertu duen pertsona bakarra. Antzeko besterik ere adierazi zuen behin baino gehiagotan. Ez dira nolanahiko hitzak. Ikerketa guztietan erabateko zorroztasuna besterik onartzen ez omen zuen Bonaparterentzat oinarri-oinarrizko gertatu zen Etxenikek eskatutakoari beti zorroztasun berberaz erantzuteko agertu zuen joera. 1860ko hamarkadan, printzea euskalkien mapa eratzen buru-belarri aritu zen garaian, hamaika herritan zehar ibili zen sarritan Etxenike (hainbat aldiz Elizondotik Gasteiza oinez joandako ibiltari porrokatua baitzen) tokian tokiko hizkuntza xehetasunak bilduz, Bonaparteri jakinarazteko. Printzeak oso enkargu zehatzak helarazi zizkion maiz: esate baterako (1864) ea aurkituko al zuen norbait, Etxenikek berak gidatua Irurtzundik Nabaskozerainoko bidea egin eta ibilbidean zeharreko herrietan euskararen egoera zein zen esango ziona. 1866ko bidaian Bonaparte 17 egunez Aezkoa, Zaraitzu eta Erronkarin barrena ibili zenean, Etxenike bera eta Otaegi izan zituen bidelagun.

Dialektologo atzerritarraren asmoek eta lankide nafarraren laguntza arretatsuak adiskidetasun sendo eta luzea ehundu zuten. Gutxien-gutxienik 1869ra arte iraun zuen harremanaren lekuko, Bonapartek Etxenikeri idatzitako 41 gutun berreskuratu ahal izan dira. Ugarienak, 1861ean eta 1862an idatzitakoak. Galdu dira, zoritxarrez, eskutitz asko; Etxenikek berak idatzitako guztiak, besteak beste. Euskalari atzerritarra lankideen ekarpena eskuzabal ordaintzen ohituta zegoelarik, trabagarri ere gertatu zitzaion Etxenikek  emandako laguntzaren truke sekula ezer eskatu ez izana, baina Bonapartek nola edo hala saritu nahi izan zuen behin baino gehiagotan urdazubiarraren ahalegin oparoa: horren lekuko, esaterako, oparitu zizkion bi pìstola eta urrezko erloju bat. Gainerakoan, ordea, bistakoa da Etxenike ez zela gizon handinahia eta nekez argudia daiteke printzeari zerbait lortzearen truke lagunduko zionik. Gizon atsegina eta umoretsua zela adierazi zuten ezagutu zutenek; ausarta ere bazen, nonbait. Behin batez, mendiko bidexka batean barrena abiaturik, lapur batek eraso zien Etxenike eta Bonaparteri. Mehatxu egin ere bai: biziari eustekotan, poltsa eman beharra zuten. Urdazubikoak pistola bailitzan astindu zuen arropa azpian zeraman pipa bat eta izututa uxatu zuen lapurra. Harrituta utzi omen zuen jokabide horrek bere bidelagun sonatua.

Etxenike - Jonasen profezia

Jonasen profezia izan zen Bonapartek argitaratutako Etxenikeren itzulpenetako bat

Baztango euskarara itzuli zituen Etxenikek Bibliaren hainbat zati, Bonapartek eskaturik. Arestian aipatutako San Mateoren Ebanjelioa (1857) eta Jonasen profezia (1862) printzeak berak argitaratu zituen. Ordu hartan argitara eman gabe gelditu eta azken urteotan paratu diren beste hainbat ere prestatu zituen dena den; Kanten Kanta, Ruthen liburua, Apokalipsia, edota Elizondoko euskaraz emandako kristau doktrina. Horrekin batera, bestek idatzitako hainbat lan gainbegiratu, Bonapartek eskatutako grafia arauetara moldatu eta printzeari helarazteaz arduratu omen zen Urdazubikoa: Pedro Tornariak Ultzamako hizkeraz idatzitako doktrina, Urdiaingoa, Berakoa, Etxarrikoa… Guztira, Etxenikek Bonaparteri 40 katixima nafar baino gehiago helarazi zizkiola uste zuen Jorge Riezuk. Primeran ezagutzen zuen Nafarroako euskara; baina ingurukoak ere bai. Euskal Herrira egindako bost bidaietatik lautan izan zuen printzeak Etxenike ondoan.

Iraun duten eskutitzei begira ezin ziurta daiteke Bonaparte eta Etxenikeren arteko harremana 1869az haratagokoa izan zen ala ez; edonola ere, nabaria izango zen ordutik aurrera Karakoetxeako semearen sona euskararen azterlari eta sustatzaileen artean. 1877an Asociación Euskara de Navarrak ohorezko bazkide izendatu zuen, itzal handiko beste lagun batzuekin batera: Bonaparte bera, D’Abbadie edota Navarro Villoslada, besteak beste. 1882an Iruñeko Udalak antolatutako literatura lehiaketan edota Lore-Jokoetan ere, epaimahaikide izan zen Bruno Etxenike.

1893ko martxoaren 14an hil zen, Gasteizen, garun-isuri batek eramanik.

 

Bruno Echenique, nacido en la localidad de Urdax, a un paso del País Vasco continental, fue uno de los colaboradores más destacados (si no el principal) de Luis Luciano Bonaparte, a quien debe la dialectología vasca el primer gran impulso que sentó sus bases. Durante no menos de trece años (1856-1869), Echenique consagró buena parte de sus esfuerzos a recabar todo tipo de datos sobre el euskera navarro para el príncipe, ya fuera mediante la observación in situ de los rasgos lingüísticos de diferentes localidades, a través de la traducción de textos religiosos al euskera baztanés que él hablaba o mediante la corrección, edición  y adecuación de traducciones ajenas que se encargaba de hacer llegar al ilustre dialectólogo. Su labor constante y tenaz y el indisimulado aprecio que el propio Bonaparte le profesó debido a su espléndida colaboración hacen de Echenique una figura imprescindible a la hora de referirnos a la labor del vascólogo de Worcestershire y, por ende, a la contribución de Navarra a la lengua vasca durante el siglo XIX.


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2013(e)ko maiatza
    A A A A O I I
    « Api   Eka »
     12345
    6789101112
    13141516171819
    20212223242526
    2728293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu