XVIII. mende erdialdeko elizgizon nafarra, Oltzan abade ibili zen denboran euskarazko prediku sorta handixkoa idatzi zuena.

Azken bi hamarkadetako albiste pozgarria da Juan Martin Iberoren ezagutza, ordura arte egile ezagunik gabekoak baitziren berak prestatu eta sinadurarik gabe utzitako prediku guztiak. Frantzisko Ondarra zenaren lan arretatsu eta sakonaren fruitu izan zen XVIII. mendeko hainbat testuren egilea apaiz hau izan zela jakitea.

Munarriz Goñerria

Munarritz, Juan Martin Iberoren sorterria, gaur egun.

Munarritzen jaio zen, Goñerrian, 1729ko otsailean; hilaren 5ean bataiatu zuten. Fermin de Ibero eta Juana Maria Albeniz ziren jaioberriaren gurasoak. Amaren sendia Iruñelakoa edo Arizalakoa zen, iturriaren arabera; Deierrikoa, edonola ere. Munarrizko Aramaio etxean munduratu zen Juan Martin. Hura baino bost bat urte lehenago jaioa zen Ana Sebastiana, ezagutzen dugun arreba bakarra, gazte ezkondu zena oso, eta gazte hil ere bai.

1744an hasi zuen Iberok apaizgorako ibilbidea, tontsuradun bihurtzearekin; sei urte luze igaro ziren 1750ean ordena txikiak hartu arte. Baina 1754an Fernando de Beaumont jaunak Izuko abade izateko proposatu zuen munarriztar gaztea eta eliz agintariek izendapena onartu zutenetik azkar bete zituen azken urratsak. Hiru hilabete eskasetan (1754ko abendutik 1755eko martxora bitartean), Iruñeko apezpiku Gaspar Miranda eta Argaizen eskutik, subdiakonotza eta diakonotza hartu eta apaiz bihurtu zen. Izura apaiz joandakoan familia eraman zuen bertara: guraso biak, eta baita ilobak ere, Fermina (1743-) eta Juan Bautista (1746-), Ana Sebastiana arreba ez ezik Remiro Oderiz koinatua ere gazte hil zen-eta. Aurreneko hilabeteetan ezin izan zuten Izura iritsi berriek parroki etxea bizilekutzat hartu; orduantxe ari ziren eraikitzen; lanak 1755eko irailean amaitu ziren.

Izuratu eta lehendabiziko urteetan (1761era arte) Juan Bautista ilobaren heziketaz arduratu zen Juan Martin. Ondoren Iruñeko Pablo Arraiza merkatariarenean jarri zuen lanean. Merkatari izan zen Juan Bautista Lizarran ezkondu ostean, eta ezkontza gastuak osabak berak ordaindu zizkion. Ez du ematen bere arreba zenaren semeaz gaizki arduratu zenik. Fermina, bestalde, neskame izan zuen osabak hogei urtez (1753-1773) ezkondu zen arte. Horren goiz hildako gurasoek egin ez zutenez, osabak erabaki behar izan zuen, ohi bezala, bere ilobetako zein bihurtuko zen aita-amen oinordeko: gazteagoa izan arren Juan Bautistaren alde egin zuen.

izuko eliza

Izuko elizan ibili zen Ibero ia hogeita hamar urtez.

Parroko lanari eman zizkion urteetan Iberok Izuko elizaren alde izandako hainbat auziren lekukotasuna utzi dute artxiboek. Esate baterako, 200 urte lehenago elizako aldareetako lanak egin zituztenei behar baino 86 bat dukat gehiago ordaindu omen zizkietela-eta, oinordekoak diru hura itzultzera behartu zituen epaia lortu zuen Izuko abadeak. 

1766an testamentua egin zuen Juan Martin de Iberok. Bere arima izendatu zuen oinordeko, ez besterik, eta heriotza ondoan (1783ko azaroak 28) auzia sortu zen Aizpungo parroko Pedro Fermin Azkarate testamentu betetzailearen eta Juan Bautista ilobaren artean. Honen ustez hainbat zor utzi zizkion osabak behar bezala ordaindu gabe: 10.126 erreal guztira, zioen berak. Azkaratek, aldiz, ilobak aurkeztu kontuak ez zirela egiazkoak, eta huraxe zela benetako zordun, ez hildako osaba.

Kontu horiek guztiak bizirik zirautenentzat utzita, bere parrokia elizan bertan hobiratu zuten Juan Martin Ibero.

Asko idatzi zuen Iberok Oltza zendean apaiz emandako hiru hamarkada luzeetan. Euskarazko hogeita hiru testu aipatu zituen guztira Ondarrak; horietako hamasei Munarritzen agertu ziren, abadearen jaioterrian, Aita Damaso Intzak izan, eta kaputxino bakaikuarrengana heldu ziren azkenik. Beste zazpiak Muruzabalen azaldu eta J.M. Satrustegik eskuratu zituen. 1755 eta 1774 bitartean idatzi bide zituen gorde diren hauek. Horrelako beste zenbat galduko ote ziren?

Ezin esan daiteke Juan Martin Iberok herri bateko euskara biribil-biribila, dela Izukoa, dela Munarrizkoa, erabili zuenik. Badirudi Goñerrikoa duela nagusi, baina, Ondarraren esanetan, Izu aldekoa ere (Oltzakoa, beraz) baliatu zuen, eta horiekin batera ez batekoak eta ez bestekoak ez diren zenbait aditz forma ere baditu, testua jasoagoa bihurtu nahian-edo sartutakoak beharbada. XVIII. mendeko abade baten euskarazko lanen iturriak zehaztea lan gaitza da, ezinezkoa sarritan. Munarriztarrak behin baino gehiagotan aipatu zituen bere prediku bazter edo hondarretan erabilitako hainbat egile (Pedro de Calatayud, Nieremberg…) baina gaztelaniazko iturriak izan ziren horiek denak. Larramendiren arrastorik ez zuen Ondarrak Iberorengan topatu. Edonola ere, Izuko abadearen testuek XVIII. mendean hego-nafarreraren mendebaldean egiten zen euskarara hurbiltzen gaituzte. Eta hori gutxi balitz, Ondarraren lanari esker orain izen, abizen eta bizitza ezaguna darie lehen eskuizkribu anonimo zirenei:

Bi obliguecio andi, proponiçen dizquigu, Christio fielac, Christo gure erredentoreac, gure arimen arçai Divinoac, egungo Evangelioan. Bata, arimen cargue dauquegun sacerdoteogui, eta berçea feligresegui: Zuegui, manaçen dice iquesi, eta ssaquinçacela ongui doctrine christiana, eta Jaun Divino arren amaçeco, serbiçeçeco, Mandamentu sanduen goardaçeco, eta sacramentu sanduec disposicio onarequi errecibiçeco, bearden gucie; eta guri, zuen arimen arçeioqui, zuetas contu eman beardugun becela, explique çacegule Evangelio sandue cuidedorequi; Christo gure Erredentore, gure arimen arçaierequi, Cerure joan bearrean, ezcoacen zuec, eta gu, infernuco otso gueistoarequi, seculeco pena aietara. 

JM Ibero text

Iberoren 1768ko testu zati bat (Iturria: Fontes Linguae Vasconum)

Juan Martín de Ibero pasó a formar parte en la década de los 90 de la lista de sacerdotes navarros de nombre conocido que contribuyeron a lo largo de los siglos XVIII y XIX a dignificar variedades de la lengua que nadie, aparte de ellos, tuvo especial interés en cultivar por escrito. Ibero, hijo de Munárriz, localidad del Valle de Goñi, desempeñó su ministerio sacerdotal en la aldea de Izu, en la cercana Cendea de Olza. A lo largo de casi treinta años escribió no menos de dos docenas de pláticas en euskera que eran conocidas ya desde hacía varias décadas, pero a las que no cabía atribuir autor alguno ante la ausencia de datos que compensaran la falta de indicación expresa en los textos. Las pesquisas del capuchino P. Francisco Ondarra (1925-2005), miembro de la Academia de la Lengua Vasca, dieron finalmente fruto, y permitieron conocer el nombre de este autor navarro, anterior a Joaquín Lizarraga, cuyo testimonio contribuye a un mejor conocimiento del euskera que se habló hasta el siglo XX entre la Sierra de Andía y la Comarca de Pamplona.