Luis Luziano Bonaparteren lankide urdazubiarra,  printzearen ikerketa lanetarako euskarazko hainbat itzulpen prestatu zituena.

Brunoetxenike

Bruno Etxenike

Axularren sorterriko Karakoetxean jaio zen Bruno Eugenio Maria Etxenike Garmendia 1819ko uztailaren 9an. Bertakoak zituen aita Juan Bautista eta haren arbasoak ere; Maria Lorenza ama, aldiz, Urdazubira ezkonduko beratarra zen.

Herritik atera gabe ikasiko zuen irakurtzen-eta; baina osatu, Iparraldean osatu zuen bere heziketa. Larresoroko apaizgaitegia ikastetxe zibil bihurtu berria zuen Frantziako Gobernuak 1830eko hamarkadan, erlijiosoen ikastetxeak bertan behera utzirik, eta hara bidali zuen Juan Bautista Etxenikek seme gaztea. Dudarik gabe ongi baliatu zuen Bruno Etxenikek Larresoroko ikasketa giroa bere idazkietan antzeman daitekeen heziketa maila erdiesteko.

Bi emazte izan zituen; arabarra lehendabizikoa, nafarra bigarrena. Alaba bat eta lau seme eman zizkioten. Hainbat lekutan bizi izan zela ez da dudarik: Urdazubin eta Larresoron ez ezik, Elizondon, Gasteizen eta Iruñean bederen. Elizondon, esaterako, Datuegaraia izeneko jauregiaren jabe zen; Bonaparte printzearen pausaleku izan zen Datuegaraia behin baino gehiagotan. Beharbada ehungintzarekin loturiko lanbide edo negoziorik izango zuen. Dena den, ez da xehetasun handirik bere bizitzako hainbat gorabeherari buruz, Bonaparte printzea ezagutzeak eta harekiko harremanak eragindako albiste eta lanen aldean. Horiexek bihurtu zuten sona handiko Bruno Etxenike.

Urdazubi - Karakoetxea

Urdazubiko Karakoetxea, gaur egun

Luis Luziano Bonaparte printzea 1856ko udan etorri zen estraineko aldiz gurera. Filologiak eta hizkuntzek ordurako liluraturik eta euskaraz arduratzeko erabakia hartuta, Antoine d’Abbadie adiskidearen eskutik hasi zen euskara aztertzerakoan hainbat urtez lankide fin izango zituen asko ezagutzen. Antza denez, Antoineren anaietako batek ezagutzen zuen Etxenike, eta printzearen ikerketa asmoetarako Urdazubikoa laguntzaile ona izan zitekeela iritzita, aurkeztu egin zioten abuztuan, Baigorrin. Ez zen erabaki ustela izan; berehala onetsi zuen Bonapartek Etxenike -orduan bertan eman zion lehendabiziko enkargua, hots, San Mateoren Ebanjelioa euskaratu zezala- eta egun hartatik aurrera ahal bezain txukun bete zuen beti Etxenikek adiskide berriak eskatutakoa. Estraineko eskari hari erantzuteko ere ez zen luzamendutan ibili; hurrengo urtean argitaratu ahal izan zuen Bonapartek San Mateoin Evangelioa.

Bonapartek Etxenikeri

Bonapartek Etxenikeri idatzitako eskuitz baten hasiera (Iturria: Bidegileak bilduma)

Lan gaitza litzateke, ezinezkoa ia-ia, Luis Luziano Bonapartek euskararen ezagutzari egindako ekarpena Bruno Etxenike aipatu gabe laburbiltzea. Nafarroako euskarari zegokionez oso kontuan hartzen zituen printzeak urdazubiarraren ohar eta zuzenketak, eta Nafarroan egin beharreko dialektologia lanak koordinatzeko ardura eman zion; horrek Duvoisin, Intxauspe edota Otaegi bezalako funtsezko lankideen parean jarriko luke gutxienez; baina haratago joan zen Bonapartek Urdazubiko adiskideari agertutako estimua. 1861eko eskutitz batean honela idatzi zion printzeak: uste osoa dut, zu zeu zarela nahi dudana bete-betean ulertu duen pertsona bakarra. Antzeko besterik ere adierazi zuen behin baino gehiagotan. Ez dira nolanahiko hitzak. Ikerketa guztietan erabateko zorroztasuna besterik onartzen ez omen zuen Bonaparterentzat oinarri-oinarrizko gertatu zen Etxenikek eskatutakoari beti zorroztasun berberaz erantzuteko agertu zuen joera. 1860ko hamarkadan, printzea euskalkien mapa eratzen buru-belarri aritu zen garaian, hamaika herritan zehar ibili zen sarritan Etxenike (hainbat aldiz Elizondotik Gasteiza oinez joandako ibiltari porrokatua baitzen) tokian tokiko hizkuntza xehetasunak bilduz, Bonaparteri jakinarazteko. Printzeak oso enkargu zehatzak helarazi zizkion maiz: esate baterako (1864) ea aurkituko al zuen norbait, Etxenikek berak gidatua Irurtzundik Nabaskozerainoko bidea egin eta ibilbidean zeharreko herrietan euskararen egoera zein zen esango ziona. 1866ko bidaian Bonaparte 17 egunez Aezkoa, Zaraitzu eta Erronkarin barrena ibili zenean, Etxenike bera eta Otaegi izan zituen bidelagun.

Dialektologo atzerritarraren asmoek eta lankide nafarraren laguntza arretatsuak adiskidetasun sendo eta luzea ehundu zuten. Gutxien-gutxienik 1869ra arte iraun zuen harremanaren lekuko, Bonapartek Etxenikeri idatzitako 41 gutun berreskuratu ahal izan dira. Ugarienak, 1861ean eta 1862an idatzitakoak. Galdu dira, zoritxarrez, eskutitz asko; Etxenikek berak idatzitako guztiak, besteak beste. Euskalari atzerritarra lankideen ekarpena eskuzabal ordaintzen ohituta zegoelarik, trabagarri ere gertatu zitzaion Etxenikek  emandako laguntzaren truke sekula ezer eskatu ez izana, baina Bonapartek nola edo hala saritu nahi izan zuen behin baino gehiagotan urdazubiarraren ahalegin oparoa: horren lekuko, esaterako, oparitu zizkion bi pìstola eta urrezko erloju bat. Gainerakoan, ordea, bistakoa da Etxenike ez zela gizon handinahia eta nekez argudia daiteke printzeari zerbait lortzearen truke lagunduko zionik. Gizon atsegina eta umoretsua zela adierazi zuten ezagutu zutenek; ausarta ere bazen, nonbait. Behin batez, mendiko bidexka batean barrena abiaturik, lapur batek eraso zien Etxenike eta Bonaparteri. Mehatxu egin ere bai: biziari eustekotan, poltsa eman beharra zuten. Urdazubikoak pistola bailitzan astindu zuen arropa azpian zeraman pipa bat eta izututa uxatu zuen lapurra. Harrituta utzi omen zuen jokabide horrek bere bidelagun sonatua.

Etxenike - Jonasen profezia

Jonasen profezia izan zen Bonapartek argitaratutako Etxenikeren itzulpenetako bat

Baztango euskarara itzuli zituen Etxenikek Bibliaren hainbat zati, Bonapartek eskaturik. Arestian aipatutako San Mateoren Ebanjelioa (1857) eta Jonasen profezia (1862) printzeak berak argitaratu zituen. Ordu hartan argitara eman gabe gelditu eta azken urteotan paratu diren beste hainbat ere prestatu zituen dena den; Kanten Kanta, Ruthen liburua, Apokalipsia, edota Elizondoko euskaraz emandako kristau doktrina. Horrekin batera, bestek idatzitako hainbat lan gainbegiratu, Bonapartek eskatutako grafia arauetara moldatu eta printzeari helarazteaz arduratu omen zen Urdazubikoa: Pedro Tornariak Ultzamako hizkeraz idatzitako doktrina, Urdiaingoa, Berakoa, Etxarrikoa… Guztira, Etxenikek Bonaparteri 40 katixima nafar baino gehiago helarazi zizkiola uste zuen Jorge Riezuk. Primeran ezagutzen zuen Nafarroako euskara; baina ingurukoak ere bai. Euskal Herrira egindako bost bidaietatik lautan izan zuen printzeak Etxenike ondoan.

Iraun duten eskutitzei begira ezin ziurta daiteke Bonaparte eta Etxenikeren arteko harremana 1869az haratagokoa izan zen ala ez; edonola ere, nabaria izango zen ordutik aurrera Karakoetxeako semearen sona euskararen azterlari eta sustatzaileen artean. 1877an Asociación Euskara de Navarrak ohorezko bazkide izendatu zuen, itzal handiko beste lagun batzuekin batera: Bonaparte bera, D’Abbadie edota Navarro Villoslada, besteak beste. 1882an Iruñeko Udalak antolatutako literatura lehiaketan edota Lore-Jokoetan ere, epaimahaikide izan zen Bruno Etxenike.

1893ko martxoaren 14an hil zen, Gasteizen, garun-isuri batek eramanik.

 

Bruno Echenique, nacido en la localidad de Urdax, a un paso del País Vasco continental, fue uno de los colaboradores más destacados (si no el principal) de Luis Luciano Bonaparte, a quien debe la dialectología vasca el primer gran impulso que sentó sus bases. Durante no menos de trece años (1856-1869), Echenique consagró buena parte de sus esfuerzos a recabar todo tipo de datos sobre el euskera navarro para el príncipe, ya fuera mediante la observación in situ de los rasgos lingüísticos de diferentes localidades, a través de la traducción de textos religiosos al euskera baztanés que él hablaba o mediante la corrección, edición  y adecuación de traducciones ajenas que se encargaba de hacer llegar al ilustre dialectólogo. Su labor constante y tenaz y el indisimulado aprecio que el propio Bonaparte le profesó debido a su espléndida colaboración hacen de Echenique una figura imprescindible a la hora de referirnos a la labor del vascólogo de Worcestershire y, por ende, a la contribución de Navarra a la lengua vasca durante el siglo XIX.