Goñi herrian jaiotako elizgizona, bere jaioterrian abade ez ezik euskarazko predikugile ere izan zena.

Goñi2

Goñi, Markotegi osaba-iloben jaioterria, euskalduna izan zen 1930eko hamarkadara arte.

XVIII. eta XIX. mendeetan zehar guregana heldu diren euskarazko sermoi asko eta asko idatzi ziren Nafarroan zehar; hizkuntza dagoeneko galdu duten hainbat herriren euskalduntasunaren lekuko, edota erabilitako mintzoaren arrasto interesgarri dira haietako hainbat; baina sarritan umezurtz iritsi dira sermoiok guregana, haien sortzaileen izenak betirako galduta edo orain arte behintzat ezin jakinik. Ez da zorionez horrelakorik gertatu 1777. urtean Ollo herrian esandako batekin. Endrike Knörr zenak ezagutarazi zuen aurrenik (1992) Ollaranen erabilitako testua, eta -beste hainbatetan bezala- Aita Franzisko Ondarraren lan arretatsuari esker ezagutu ahal izan dugu hobeto izen bereko Markotegi osaba-iloben nondik norakoa. Bi izan baitziren Goñi herriak emandako Markotegi abizeneko apaiz eta idazleak, nahiz eta ni hemen osabaz baino arituko ez naizen, huraxe izan baitzen euskarazko lekukotasuna utzi ziguna.

Markotegi osaba, iloba bezalatsu, Martin Josef izenaz bataiatu zuten Goñin. 1734ko azaroaren 24an jaio zen, gurasoak Martin Markotegi eta Maria Migel Beraza zituelarik. Goñitarrak ziren guraso biak. Lau egun beranduago hartu zuen bataioa.

Sendotza 18 urterekin-edo harturik, 1755ean tontsuradun bihurtu eta 1762ra bitartean osatu zituen apaizbideari dagozkion urratsak. Gaspar Miranda eta Argaiz gotzain errioxarraren eskutik iritsi zuen apaizgoa Markotegik 1762ko otsailean. Ez dakigu, tamalez, zein izan ziren urte haietan egindako ikasketak.

Zeligueta2

Zeliguetako gaztelua, Ibargoitin. Bertan izan zen Markotegi 1760ko hamarkadan.

Apaiz bihurtzerako zenbait onura jasota zegoen goñitarra. 22 urterekin (1756) Aizpun herriko sakristau izendatu zuten; bost urte beranduago, 1761eko udan, Zeligueta herriko bikariotza eskuratu zuela ematen du. Aizpun sorterri ondo-ondoan zuen; ez, aldiz, Ibargoitiko Zeligueta. Ibargoitira egin bazuen, ordea, ez zen luzarorako izan; 1765ean Goñiko parroko Don Pablo Amezketa hil zelarik, Markotegi zebilen beharbada behin-behineko apaiz, eta edonola ere huraxe aurkeztu zuten herritarrek, eta baita aukeratu ere, ondorengo bikario. 1765eko maiatzean eskuratu zuen goñitarrak ofizialki sorterriko parroki ardura. Handik aurrera, heriotzak harrapatu arteko urte luzeak herrian eman bide zituen.

Goñiko abade zelarik prestatuko zuen beraz 1777an Ollo herrian irakurritako testu bilduma; edo, zehatzago hitz eginez, testu bilduma baino, bost zatitan banatutako hogei bat orrialdetako testu luzea. Aitortzari buruzkoa da Dulantziko komentu batean agertutako  idazkia, eta zati bakoitza Garizumako igande batean irakurtzekoa izango zen, kristau doktrina eliztarrei gogoratzeko-edo, sermolari nagusiaren predikuaren aurretik. Litekeena da Markotegiren zeregina gorde diren doktrinatxo horiek irakurtzea izatea, eta ondoren besteren batek guregana heldu ez diren sermoi nagusiak esatea.

Ollarandik horren hurbil jaiotako Markotegi goñerritarrak ollotarrei hitz egin zienean inguru hartako euskara erabiliko zuela pentsa liteke. Azken batean, ez zen alde handirik izango Goñerritik Ollaranera, eta 1777 aurreko 21 urteetatik 17 Goñerrian emana zen, bai Goñin, bai Aizpunen. Egia da, ordea, Iruñetik Zangozarako bidean dagoen Zeliguetan izan omen zela ia lau urtez; eta Goñerritik Ibargoitira gehixeago aldatuko zen mintzoa. Nolanahi ere, Markotegiren euskaran inguruan jasotako lekukotasun garaikideekin bat datozen ezaugarri asko agertu arren, baditu, halaber, bere jaioterriko mintzoari arrotzak zaizkion hainbat:

Esan erabiltzea, eta ez erran: ‘ta ala dio Marcancio essaten den autorebatec…’

Beste erabiltzea, eta ez berze: ‘bada esta besteric importazen baizic arquizea Jangoicoaren gracia…’

Duzu-rekin batera, gutxienik Ergoiengo kutsua (urrunagokoa ez bada) duen dezu: ‘essan zadazu becatu mortalic eguin duzu dela obras, dela deseos?’ ‘O nere christaua, naidezu ongui examiñatu zure conciencia?’

Azken batean, behinolako nafar hizkerak nahiko genukeen bezain ongi eta zehatz ezagutzen ez ditugun arren, Markotegiren hizkerak ez du Goñerriko euskara garbitzat hartzeko sinesgarritasun osorik eskaintzen. Iñaki Caminoren esanetan, Markotegiren idazkiak ez du dialektologia egiteko balio, arreta handiz hartuta ez bada.

Hil baino askoz lehenagotik gaixorik bizi izan zela ematen du. 1796-97 urteetako sinaduretan bere eskua ongi menderatu ezinik dabilenaren zakartasuna antzeman zuen Ondarrak. Baliteke ordurako bere azken urteetan auzitara ere eramango zuen perlesi gaitzaren menpe egotea. Izan ere, 1807an abadea zegozkion lanak ezin beterik zebilela salatu zuten eliztarrek. Ordurako Markotegi ez omen zen sinatzeko ere gauza. 1808an, auzia erabaki zenean, Goñiko bikario adintsuak jaiegunetan meza esateko laguntzailea behar zuela agindu zen.

Martin Joseph Markotegi 1814ko maiatzaren 26an hil zen, laurogei urteak betetzeko hilabete gutxiren faltan zegoela. Ondoan izango zuen beharbada izen bereko iloba (1766-1843), urte haietan Goñin bertan bizi baitzen. Aralarko San Migeli buruzko erdal liburu baten egilea izan zen iloba, baina gaur arte behintzat ez da aurkitu, nik dakidala, bere eskuak sortutako euskarazko idazkirik.

Amaiera gisa, hona hemen Markotegi osabaren ahotik, duela ia bi mende eta erdiko Garizuma hartan, Ollarango kristauak bide zuzenera eramateko entzun ziren hitzetako batzuk:

Icusi zazie cherri monton bat daudela sarturic loi batean, adizen dute escopetaren tiro bat, eta icusico tuzie nola gustiac alchazen dituste buruac, eta daude ala suspenso dembora labur batean: Baña passazen da quea polvorarena, eta arroito tiroarena, eta bereala biurzen dirade rebolcazera loi artan. Cer da au? Cer izan bear du: azendu ziraden tiratu zuten tiro artas. O catholicoac, cer da au baizic egotea becataria sarturic bere torpezetaco loi artan, adizen du Jangoicoac disparazen duen tiroa zañetan ilzen da norbait de repente, adizen ditu predicadorearen izac, eta izuturic alchazen du burua: essaten duela; ez gueiago becatu eguín, cerengatíc condena naiteque: adízen du jozen direla il ezquillac: galde eguiten du nor ilda: essaten diote fulano: A niri suceditu bazequide, cer contua eman bear nio Jangoicoari: tratazen du orduan apartazea eta vizizea ongui: Baña apenas juan da Predicadorea, apenas passatu de susto difuntoarena, eta apenas passatu da quea entierroco torchaena, bereala biurzen baita lenagoco vicio gaistoen loi ziquin artara: eta orai essan bear didezu, cer eguin ciran, eguin zinduzen proposito fervoroso aiec? Azendu ezquillaren soñuarequi batean: Perijt memoria eorum cum sonitu: Bada cer admirazeco da modu onetan biurzea zure vicio gaistoetara, azenzen bazara proposito eguin duzunas? Nere christaua, proposito ematen duzunac izan bear du zure vici guzico, firmea, eta eguiescoa, eta estelezaric orla irri eguin dezaquezu zure propositoas, cerengatic faltaturic propriedade ebec dirade zure confessio gustiac gaistoac.

Olloko eliza

Olloko eliza. Hemen entzungo zuten kristau adizaleek Martin Josef Markotegiren 1777ko doktrina.

Fueron dos los párrocos de nombre Martin Joseph Marcotegui -tío y sobrino- que vio nacer el pueblo de Goñi, en la merindad de Estella, a lo largo del siglo XVIII. El mayor de los dos, que desempeñó su labor pastoral en Aizpún primero, más tarde en Celigüeta, y finalmente y durante más de cuarenta años en su localidad natal, es el autor de un conjunto de cinco ‘doctrinas’ (es decir, de textos relacionados con el cumplimiento de algún punto de la doctrina cristiana, que antecedían al sermón principal de un misionista) leídos a los feligreses de la vecina localidad de Ollo durante la Cuaresma de 1777.  Así pues, dicha prédica ha pasado a formar parte de la apreciable nómina de textos relacionados de una manera u otra con el valle de Goñi que han llegado hasta nuestros días, si bien, en este caso (como en el de algunos otros escritos), y a la vista de no pocos de sus rasgos lingüísticos, se considere que el euskera empleado por Marcotegui no refleja de manera absolutamente fiel el que se debió de usar en su valle durante el siglo XVIII y hasta bien entrado el  XX.