Nafarroako euskal mintzoen egungo hego-mugak zein diren zehazten saiatu eta gero, historian atzeraka joanda beste zenbait unetan egindako ahaleginak ekarriko ditut hona, Nafarroako euskalki eta hizkerek izandako atzerakadaren ikuspegi orokorragoa eman nahirik.

Koldo Artola

K. Artola

Gaur, Arantzadi Elkarteko Etnografia Saileko Josu Tellabidek eta Koldo Artolak 1980ko egoera azalduz jakitera eman zuten lana aipatuko dut. Euskal Herri osoko mugak aztertu zituzten bi ikerlariek, eta aurkitutakoa Euskal Herriko Atlas Etnolinguistikoaren (EAEL) bigarren liburukian eta FLV aldizkariaren 56. alean (1990) eman zuten argitara, nik dakidala behintzat.

EAEL

1990an eman ziren argitara 1980ko datuak EAELan eta FLVen.

2013rako nik erabili nahi izan dudan irizpidea izan zen Tellabidek eta Artolak aintzat hartu zutena. Alegia, beraien hitzak hona ekarriz ‘bertako euskaldun bakarren bat aurkitu dugun lekuan euskalduntzat jo dugu leku hori, zeren egoera hau erreala ez bada ere ezin baitaiteke esan herri hori euskaldun ez denik…harik eta hantxe, bertan sorturiko azken euskaldunaren arnasa guztiz itzaltzen ez den arte’. Hori horrela izanik, beraiek markatutakoa bertako euskararen azken muga dela esan daiteke, eta 2013ko datuekin alderatzeko eta azken hiru hamarkadetako galera zehazteko oso baliagarria dela esango nuke. Bestalde, eta 1980 inguruko informazioa hainbat urte beranduago ezagutarazi zutelako, 80ko hamarkadan zehar bertako euskaldun zaharrik gabe gelditutako herri batzuei buruzko datuak ere gehitu zituzten.

Bizkaitik Zuberoara, mendebaldetik ekialdera beraz, zehaztu zuten muga Arantzadiko ikerleek. Haiek esandakoa atzekoz aurrera azalduko dut nik, Pirinio aldetik Arabako mugarantz eginez, neronek aurrez emandako datuekin errazago konparatze aldera.

ERRONKARI. Ezaguna da erronkarieraz mintzo zen azken hiztuna, Fidela Bernat, 1991n hil zela. Uztarroztarra zen bera, azken hiztun gehienak bezala. 1980rako ez zen euskaldunik gainerako herrietan; Tellabidek eta Artolak haien lanean bertan adierazi zutenez, 1976an hil zen Izabako azken euskaldun zaharra, eta 1975ean Urtzainkikoa. Horrenbestez, Uztarrozen baino ezin zitekeen euskaldunik aurkitu. Bernat andereaz gain, Artolarekin euskarazko eskutitz harremana ere izan zuen Doroteo de Miguel jauna behintzat bizi zen artean.

ZARAITZU. Haranaren iparraldeko herri guztietan aurkitu zuten euskaldunik, Itzaltzun izan ezik. Bertako euskara XXI. mendearen mugan galdutako Otsagin, Eaurtan, Ezkarotzen, Orontzen eta Espartzan ez ezik, Ibiztan ere bazen oraindik euskal hiztun bat: 1899an jaiotako Felipa de Carlos anderea, 1981ean Artolak elkarrizketatutakoa eta handik gutxira hildakoa.

Uztarroze

Uztarroze, 80ko hamarkadako euskara nafarraren ekialde-muga.

AEZKOAN ez zuten adierazi euskaldun zaharrik gabeko herririk topatu zutenik, ezagutzaren beheko muturrean Aribe, Garaioa eta Abaurrepea zeudela argitu zuten arren. Hiruotan bada urte zenbait ez dela bertako euskararen lekukorik. ERROIBAR aldean ere, asko ahaleginduta, herri guztietan aurkitu zuten euskaldun zaharren bat bederen. Gaur ez da haran osoan dozena erdirik ere biltzen ahal.

ARTZIBAR ibarrean egunez egun ari zen euskara desagertzen 80ko hamarkada hartan. Artzibarko euskararen lekukotasuna ez galtzeko Artolak berak sarritan elkarrizketatutako hiztun gutxi batzuk besterik ez ziren bizi. Oroz Betelurekin batera, beste zortzi herrixka euskaldun aipatu zituzten Artolak eta Tellabidek, Saragueta edo Sauta ez haranaren ipar aldeko gainerako beste guztiak: Lusarreta, Hiriberri, Arrieta, Imizkotz, Urdirotz, Uritz, Espotz eta Azparren. Koldo Artolak berak egin zuen hasiera-hasierako grabaketa-saioetako bat 1971n Hiriberrin burututakoa izan zen. Saio hartan topatutako euskaldunik gazteena (51 urteko Soledad Arbonies) da egun Artzibarko mintzoaren azken katebegia. ESTERIBAR egoera bertsuan zegoen 1980an: haranaren erdiak baino gehiagok euskalkia galduta. Zubirin, nonbait, ez zen ordurako euskaldunik; Zubiritik beherako bost herrixka aipatu zituzten Arantzadikoek: Inbuluzketa [azken hiztuna, Apolinaria Egozkue, 1982an hil zelarik], Osteritz, Urdaitz, Ezkirotz eta dexente beherago, Eguesko mugan dagoen Ilurdotz. Aipatua dut dagoeneko blog honetan Koldo Artolak ezustean aurkitutako Joaquin Garrues ilurdoztarra, 1988an hildakoa, bere apalean Esteribarko hegoaldeko hizkerari buruzko informazio-iturri baliotsua izan zena.

ANUEko herri guztiek zuten artean euskaldunik, ‘euskara gehienik iraunarazi duten herrixkak‘ Arizu, Leazkue eta Etulain omen zirelarik. 30 urte beranduago bazen oraindik hondar hiztunen bat hiru horietan (Aritzun batez ere) baina Anueko euskara gainbehera doa, ODIETAkoa bezala. 1980an Ostiz zen guztiz erdaldundutako herri bakarra. Gainerako guztietan bizi zen oraindik euskaldun zaharrik, ‘hau gero eta bakanago gertatuz joan arren‘. 33 urte beranduago, bi hiztun baino  ez ditu Odietako hizkerak.

Olaitz

15 km eskas daude Iruñetik 80ko hamarkadan euskara guztiz galdu ez zuen Olaitzera.

Iruñerriko EZKABARTE eta OLAIBAR haranetan hondar euskal hiztun bana aurkitu ahal izan zituzten, inoiz edo behin -olaibartarraren kasuan doi-doi baino ez, egia esan- mintzarazi ditugunak. Ibarrotako azken hiztun horiek Ezkabarteko Celedonia Zenoz anoztarra (1908an jaioa) eta Olaibarko Jose Maria Makirriain olaiztarra (1888-1986) ziren.

Gaur egun euskarari doi-doi eusten dion ATETZen, Anuen edo Erroibarren bezalatsu, ez zen euskaldun zaharrik gabeko herririk. Erize muga-mugan zegoela iradoki zuten dena den 1980ko lanaren egileek.

Usi

Usi herria. Bertako Urbana Aginagaren ahotik jaso zuen Koldo Artolak Txulapaingo mintzoa.

Atetzen hegoaldean dago TXULAPAIN, gaztelaniaz Juslapeña esaten diogun dermioa. Galbidean zuen euskara: haranaren iparraldeko lau herrietatik hirutan baino ez bide zegoen hango mintzoa gorde zuenik: Otsakarren, Usin eta Beorburun. Otsakarko azken hiztun hori 1902an jaiotako Fermina Goldaratz izan zen. Euskaraz ongiska defendatzen zen, ez guztiz aise; baina hurrengo belaunaldikoek hitz solteak baino ez zituzten ikasi. Usiko Urbana Aginaga, aldiz, euskaldun oso-osoa izan omen zen (euskara gaztelera baino aiseago erabiltzen zuena) eta 1982an hil zen, 91 urteak beteta. Hauxe izan zen seguru asko Beorburun sortu ez zen azken euskaldun oso txulapaindarra. Izan ere, Beorburuk eutsi zion azkenik euskarari; hamarkada hasieran dozena erdi bat euskaldun zahar bizi ziren.

GULIA. Itza zendearekin bat eginda dago egun antzinako Gulia harana. Herri guztietan jaiotako euskaldun gutxi batzuen berri jakin zuten Tellabidek eta Artolak, salbuespen bakarra Sarasate izan zelarik.

ARAKIL. Duela gutxi blog honetan aipatu bezala, 80ko eta 90eko hamarkadan egin zuen bertako hizkerarenak Arakil ibarreko herri askotan. Urritzola da asko jota orduan eta orain (ezin apalago bada ere) euskalduntzat jo genezakeen bakarra. Gainerakoan, 1980ko lanaren egileek Irurtzun, Egiarreta, Ekai, Satrustegi, Ihabar eta XXI. menderako hustu den Murginduetan besterik ezin izan zuten bermatu euskaldun zaharrik gelditzea, nahiz eta ez ziren ausartu beste herrietan inolako hiztunik ez zela ziurtatzen.  Gaur egun jasotako datuen arabera, Etxarrenen behintzat baten bat gelditzen zela ematen du.

SAKANA-BURUNDAN, Irañetatik Urdiainera bitarteko eremuan bat egiten dute 1980an adierazitako mugak eta gaur egungoak, horien hegoaldean dagoen Urbasak aspaldi honetan ezarritako hizkuntza-hesia baliaturik. Baina hesi hori ere ez da betirakoa, ikusi dugunez. Batetik, 1980rako bertako euskarari zegokionean makaltxo zebilen hainbat herritan euskalkia kinka larrian edo galtzear dagoelako orain; eta, bestetik, Arakiletik datorrenarekin batera mendebaldetik ekialderantz ere badabilen galera-haizeak eraman dituelako duela hogeita hamar urte oraindik euskalduntzat jo zitezkeen Ziordia (larri-larri), Olazti edo Altsasu.

Orduko egoera eta gaurkoa ondorengo bi irudietan laburbildu dut. Marra gorria da 1980 inguruko muga irudikatzen duena; urdina 2013koari dagokio.

 2013-1980 Mendebaldekoa

 

 

 

 

2013-1980 Ekialdea

Quiero iniciar hoy una serie de entradas en las que detallar el proceso de retroceso histórico del euskera y desaparición de los dialectos vascos de Navarra, a través de la comparación de la situación actual apuntada recientemente en el blog con los datos extraídos de estudios llevados a cabo anteriormente o fuentes históricas que proporcionan información de etapas más tempranas de dicho proceso. En esta ocasión he resumido los datos que Josu Tellabide y Koldo Artola, miembros de la Sociedad de Ciencias Aranzadi, recogieron en 1980 sobre los límites meridionales de las hablas vascas en Navarra. Los mapas resultantes de la comparación (sobre estas líneas) muestran claramente que durante las tres últimas décadas se ha terminado de extinguir irremediablemente el habla propia de los valles de Roncal, Salazar, Arce, Olaibar, Ezkabarte, Juslapeña, Gulina y Arakil, en tanto que el retroceso en Aezkoa, Erro, Esteribar, Anué, Odieta, Ultzama, Atez o en la Burunda es tan diáfano y evidente como lamentable, en la medida en que supone la pérdida de un bien cultural consustancial al territorio navarro y al conjunto de sus habitantes.