Yrizar

Pedro de Yrizar

Duela berrogei bat urte bi ikerlari ezberdinek, zeinek bere aldetik, Nafarroako euskal mintzoen mugei eta egoerari buruz emandako xehetasunak laburbiltzen ahaleginduko naiz sarrera honetan.

1970 inguruan eguneratu ahal izan ziren Nafarroako euskararen atzerakadari buruzko albisteak, aspaldiko urte haietan sakontasunez ikertu gabe zeudenak. Oso eite desberdineko ahalegin handi bana burutu zuten horretarako Jose María Sánchez Carrión Txepetxek eta Pedro de Yrizarrek.

TXEPETX 1970

Txepetxen 1972ko liburua

Txepetx gazteak, unibertsitate ikasketak Granadan hasi berriak zituela (18 urte eskas!), Nafarroa euskaraduna orraztu zuen 1970eko udan zehar, alderik alde, hizkuntza zein egoeratan zen ikusteko asmoz. Euskararen mugek ez ezik, bereziki kezkatu zuten Cartagenan jaiotako ikerle gaztea euskara eta erdararen arteko harreman desorekatuak eta hizkuntzaren atzerakada eragiten zuten arrazoiek. Herri askotan ibili eta makina bat berriemaileri galdetu ostean, Sánchez Carrionek ordura arteko euskal ikerketetan parekorik ez zuen liburu batean bildu zuen bere lana: 1972an Nafarroako Diputazioak argitara emandako El estado actual del vascuence en la provincia de Navarra (1970) delakoan. Ez da Nafarroako euskararen estatistika bilduma (datu ugari ere badituen arren); askoz ere gehiago du Nafarroan une hartan euskarak zuen arnasaren, edo arnasestuaren, kronikatik. Hurrengo hamarkadetan haien mintzoa galtzera zihoazen zenbait ibarretako agoniaren irudi goibela ere bada, tarteka. Txepetxentzat hizkuntzaren egoera zehatza ezagutzea, hura salbatzen hasteko lehendabiziko urratsa zen.

RSVAP

BRSVAP aldizkariaren ale bat

Ia aldi berean, euskararen alorrean ordurako hogei urte baino gehiagoko bidea egina zuen  beste ikerle handi batek, Pedro de Yrizar azkoitiarrak (1910-2004), asmoz eta izaeraz ere oso bestelakoa zen lan bat prestatu eta ezagutzera eman zuen: BRSVAPek 1973an argitaratutako Los dialectos y variedades de la Lengua Vasca. Estudio lingüístico-demográfico. Yrizarren xedea, oraindik ere erroldan oinarritutako datuak eta inkesta soziolinguistikoak pentsaezinak ziren urte haietan, euskal mintzoek beren orduko eremu barrenean zenbat hiztun zituzten zehazten ahalegintzea izan zen, oinarri gisa Bonaparteren sailkapena harturik. XX. mendean zehar ez zen ordura arte inor saiatu hutsune hura betetzen.

Ez ziren lan errazak, ez bata eta ez bestea, eta ez da harritzekoa zenbaitetan Txepetxen eta Yrizarren datuak guztiz bat ez etortzea. Txepetxek, bestalde, ez zituen euskararen hego-mugan euskara galtzear zuten zenbait eremu aztertu (Artzibar edo Txulapain, esaterako). Baina azken batean bi proiektuek osatu eta, blog honen gaiari dagokionez, Nafarroan euskarak bizi zuen egoeraren ikuspegi oparoa eskaini zuten bien artean.

Ikuspegi horren eta 1980rako Tellabidek eta Artolak emandakoaren arteko alderaketa eginda, 70eko hamarkada hartan Nafarroako euskararen hedadurak izandako galera ezagutzera hurbil gaitezke:

Erronkariko Uztarroze, Izaba eta Urtzainkin topatu zuen hiztun bakanen bat Txepetxek (azken bi herrietan, bana baino ez). Erronkari herrian azken euskaldun zaharra 1969an hila zen, 70eko hamarkadan zehar Urtzainki eta Izaban bertan gertatzera zihoan bezala.

Urtzainki

Urtzainki, Erronkariko euskararen hego-muga 1970ean. 1974an hil zen azken hiztuna

Zaraitzuri dagokionez Espartzan ezarri zuten bi ikerleek beren bilaketen muga. 60 urtetik gorakoak ziren zaraitzueradun guztiak, onenean ere. Bazen hegoalderago, Ibiztan, hiztunen bat behintzat (Koldo Artolak hainbat urte beranduago jakinarazi zuenez) baina 1970eko lan hauek ez zuten horrelakorik jaso.

Bat etorri ziren Sánchez Carrión eta Yrizar Aezkoako Ariben, Abaurrepean, Garaioan eta Orbaizetan euskara gainbehera zihoala esaterakoan -ez, ordea, Orbarako egoeran- eta herririk euskaldunenak Aria eta Abaurregaina zirela atera daiteke bien lanetatik. Abaurregainaz arduratu zen batez ere Txepetx, ‘prueba del extraordinario interés que nos despertó la situación lingüística de este pueblo, al que cabe calificarlo como uno de los últimos reductos del vasco en el Pirineo’. Herrikoen %50 jo zuen Txepetxek euskalduntzat. Yrizarrek, aldiz, %75. Euskaldunagoa bide zen Aria, dena den, haur euskaldunik ere topa baitzitekeen oraindik, nahiz eta ordurako zerabilten hizkuntza gaztelania omen zen.

Aezkoa hegoaldean den Urraulgoitin hiztunik ba ote zen jakiten ahalegindu zen Yrizar, alferrik. Ez askogatik: hogei urte eskas lehenago hildako urraulgoitiar euskaldun zenbaiten berri eman zuen 80ko hamarkadan Juan San Martinek. Hala ere, euskara haranean zuela 100 urte galdu zela eta azken hiztunak ere de los Municipios limítrofes izan omen zirela esan zion Urraulgo apaiz batek Yrizarri. Leku askotan euskara galdu eta handik gutxira aspaldiko gauzatzat hartu izanaren adierazgarri.

Txepetxek ez zuen ez Artzibar ez Orotz-Beteluko daturik bildu (Erroibarkorik ere, apenas), baina Yrizarrenak balia daitezke. 16 euskaldun zahar gelditzen omen ziren Artzibar haranean, Azparren-Uritz-Espotz lerrotik iparralderakoak denak. Orotz-Betelun, aldiz, 11. 70 urtetik gorakoak, nonbait, batzuk zein besteak.

Azparren

Artzibarko Azparren, Oroz-Betelutik Urraulgoitirako bidean.  Euskaldun zahar bakarra omen zuen 1970ean

Artzibartik hego-mendebalderantz dagoen Arriasgoiti ibartxoan alferrik ibili ziren Tellabide eta Artola (1980) bertako euskaraz mintzo zen norbait topatu nahirik. 1970ean ere kale egina zen Yrizar: Erroibarrera begira den Urrizelki herrian saiatu zen, baina fruiturik lortu gabe. Erroibarri buruz azkoitiarrak eman zituen albisteak, ordea, ez datoz bat 1980koekin. Yrizarrek ez zuen bertako hiztunik aurkitu ez Ardaitzen, ez Bizkarretan. Hamar urte beranduago, kostata izan arren, herri guztietan aurkitu zuten hiztunen bat.

Esteribarrerako, Ana Etxaide hizkuntzalari donostiarrak 1967an emandako albisteak zeuden, eta horiexek aipatu zituen Sánchez Carrionek, ekarpen berririk egin gabe. Yrizarrek berritu egin zituen herri gehienetako datuak, baina euskararen hego-mugako sei herrixkatan berak ere 67koak hartu zituen kontuan. Datu horien arabera, Larrasoañatik gorako herri guztietan gelditzen zen sikiera euskaldun zaharren bat, Zubirin izan ezik. Artzibarrera begira dagoen Errean ere hiru hiztun bizi ziren 60ko hamarkada hondarrean; ez, ordea, handik behera. Alferrikakoa iruditu zitzaion horregatik Yrizarri Egues haranean galdeketarik egitea eta galdutzat jo zuen hango mintzoa. Gogora ekarri behar da hala ere 80ko hamarkadan euskara oraindik guztiz ahaztu ez zuen Ilurdozko seme bat ezagutu zuela Koldo Artolak, eta Hego Esteribarko Ilurdotz Eguesko Egulbati baserritik kilometro pare batera baino ez dagoela.

Ollakarizketa

Txulapaingo Ollakarizketa herria, gaur egun.

Iruñerriko euskara hilzorian topatu zuen Yrizarrek. Olaibarko albiste lauso samar batzuk bildu zituen, gehiago zehaztu gabeko ‘alguno sabe hablar, 2 ó 3 a lo más en cada pueblo‘ edo. Herri horiek haranaren iparraldekoak izango zirela suposatu zuen: Beroitz, Zandio eta Osakain. Ezkabarten, bestalde, ez zuen euskaldunik aurkitu, eta Txepetxek berak Anotzen bakar bat ere ez zegoela idatzi zuen [duela gutxi aipatu nuen urte batzuk geroago Ezkabarte eta Olaibarko azken bi hiztunak izan bide zirenak eriden zituela Artolak Anotz eta Olaitzen; baina ez da dudarik 1970erako itolarrian zegoela bertako euskara ibar batean zein bestean]. Odietako Ostitz herrian ez omen zen euskaldunik gelditzen; bai ordea beste guztietan, euskara gero eta gibelerago zihoan arren. Eta Anueko Burutainen eta Etsainen hiztun oso bakar bat ere ez zen, Yrizarri adierazi ziotenaren arabera. Guztira, eta beti ere Azkoitikoari segika, 74 euskaldun zahar gelditzen ziren Anuen; beste 37 Odietan; 10 baino gutxiago Olaibarren. Eskuetako hatzekin konta daitezke berrogei urte beranduago bizi direnak.

Txulapain ere euskararen hegoaldeko azken muga zen 1970ean eta Txepetxek ez zuen bere bilketa lanean sartu. Bai ordea Yrizarrek, bertako euskararen gainbeheraren irudi argia emanez: los oriundos de Juslapeña de 80 años en adelante hablan correctamente el vascuence, adierazi zioten ikerle gipuzkoarrari. Haranean jaiotako hamazazpi aurkitu ahal izan zituen, Beltzuntze, Beorburu, Gartziriain, Markalain, Ollakarizketa, Osakar eta Usi herrietan. Nabazeko azkena 1967an zendu zela jakinarazi zion bertako apaizak. Arnas pittin bat gehiago bazuen artean iparralderago dagoen Atetz haraneko euskarak, nahiz eta ordurako pattalduta egon. Beuntza-Larrea eta Amalain guztiz erdaldunak ziren; oso makal zegoen euskara Eritze, Ziganda, Egillor eta Arostegin, nahiz eta azken horretan familia guztiz euskaldun bat gelditu; eta Beuntzan eta Berasainen besterik ez zekiten gehienek euskaraz. Baina bi hauetan ere galdua zuten haurrek eta gazte askok, eta  nabaria izan zen atzerakada 60ko hamarkadan zehar.

Euskaldunago zirauen Imotz ibarraren hegoaldeko Gulian Aginaga eta Zia ziren ordura arte euskarari nola edo hala eutsi zioten bakarrak. 60 urtetik gorakoek zekiten euskaraz Aginagan; Zian bazegoen gazteagoren bat ere. Desagertua da gaur egun bi herriotako mintzoa.

Arakil, duela berrogei urte gaur egun bezala, aspaldi erdalduntzen hasitako eremua zen. Ez Txepetxek, ez Pedro Yrizarrek ez zuten  Irurtzun hiriburua euskalduntzat jo. Ceutan hazitako hizkuntzalariak Etxarren, Etxeberri, Egiarreta, Ihabar eta Satrustegin aurkitu zituen Arakilgo euskara ezagutzen zuten gutxi batzuk. Yrizarren zerrendan Zuhatzu ere badago. Herri bakar batean ez omen zeuden zazpi hiztun baino gehiago. Gaur badakigu bazela oraindik euskaldun zaharrik Urritzola eta Ekai herrietan ere, bederen.

Olazti

Olaztin herritarren %5-7 jo zuten euskalduntzat Txepetxek eta Yrizarrek 1970ean

Handik ezker, Arabako mugaraino, bat dator ezinbestean Sánchez Carrionek eta Yrizarrek ezarritako muga hamar urte beranduago Tellabidek eta Artolak adierazitakoarekin: denek aurkitu zituzten hiztunak Irañetatik Ziordiara bitarteko leku guztietan. Aipatzekoa da nolanahi ere higatuta zegoela ordurako euskararen transmisioa Sakana eta Burundako herri askotxotan, gaur egungo egoera heterogeneoa eragin zuten hainbat dinamika abiatuta baitzeuden duela 40 urte. Hauek ezagutzeko ezin interesgarriagoa da Txepetxek eskualdeari eskaini zizkion orrialdeetako hausnarketak irakurtzea. Nik hemen laburzurrean baino ez ditut emango berak adierazitako zenbait datu, eta horretarako, gehiegi sinplifikatuz seguru asko, eskualdeko herriak lau multzo handitara eramango ditut:

1) Multzo batean, euskara egun galdua duten Altsasu, Olazti eta Ziordia daude. 1970erako oso atzeraka zihoan hiruretan; Ziordia doi-doi sartu zuen Txepetxek (Yrizarrek legez) euskararen eremuan.

2) Beste multzo batean, oraindik euskaldun kopuru handi(xko)a izan arren era batean edo bestean hizkuntzaren transmisio-eten garbia ageri zuten herriak sar daitezke. Aspaldikoak ziren eten batzuk: Uhartekoa, 1930 ingurukoa; Irañeta eta Iturmendikoa 1940an-edo hasia; 1945ekoa hor nonbait Bakaikukoa. 1970erako erdaldundutako herriak ziren hauek guztiak, gutxiago ala gehiago. Gaur egun itzaltzeko zorian dago herriotako euskara.

3) Gaztelania eta euskara lehian zireneko herriak, nor nagusituko. Lakuntza, Arruatzu eta Etxarri zeuden egoera horretan, baina ezin ziren hiru hauek ere zaku berean sartu. Lehendabiziko bietan kinka larrian zegoen euskararen transmisioa, eta haur nahiz gaztetxoak ziren erdaldunenak. Etxarrin egoera bitxiagoa antzeman zuen Sánchez Carrionek: el vascuence ha pervivido […] como lengua de lo tradicional, frente al castellano que ha representado la lengua de lo moderno. Etxarriko ikastola hasiberriak herriko euskararen iraupena begi baikorragoz ikustera eraman zuen Txepetx.

Txepetx

Sánchez Carrión

4) Azken multzoa herri euskaldunek osatu zutela esan daiteke: Arbizu, Urdiain eta Ergoien. Baina ikusi zuen alderik -eta ez txikirik- hauen artean ere: Urdiainen, adibidez, euskararen indarraren oinarrian kontzientzia linguistikoa antzeman zuen (lo único a nuestro juicio capaz de preservar la vida del vascuence), kontzientzia hura sendotzeko garrantzi handikoa izan zelarik apaizaren lana (Joxemari Satrustegi, 1964tik aurrera); Ergoienen, ostera, isolamendua eta bakardadea iruditu zitzaizkion euskararen sendotasunaren oinarriak, baina oinarri ahultzat zituen haiek urdiaindarrenen aldean. Zorionez, isolamendu hori ezinbestean apaltzeak ez du oraino Ergoiengo euskararen etorkizuna arriskuan jarri.

Laburbilduz, azpiko irudietan ageri da Yrizarren eta Sánchez Carrionen ahaleginak elkartuz 1970erako proposa daitekeen Nafarroako euskal mintzoen hego-muga, aurreko sarreretan agertatutako beste muga berriagoekin batera. Bi ikerleen lanak aintzat hartuz, eta hutsuneak hutsune, honako hau litzateke hamarkada hartan euskara zeharo galdu zuten herrien zerrenda: Urtzainki eta Izaba (Erronkari), Saragueta (Artzibar), Illarratz eta Setoain (Esteribar), Beltzuntze, Markalain, Gartziriain eta Ollakarizketa (Txulapain), Etxeberri, Zuhatzu eta Etxarren Arakil), eta Olaibarko Beroitz, Zandio eta Osakain -azken hiru hauek dudazkoagoak, Yrizarrek jasotako datuak guztiz zehatzak izan ez zirenez-.

Las valiosas aportaciones de Jose María Sánchez Carrión (1972) y Pedro de Yrizar (1973) nos permiten tener un conocimiento más que aproximado de la situación de las hablas vascas de Navarra a principios de la década de los 70 y del punto en que se encontraba su retroceso. En esta entrada he procurado resumir dicha situación, comparándola con los datos de la década de los 80 y los límites actuales ya mencionados en este blog. De los dos estudios comentados sobre estas líneas se desprende que hacia 1970 el euskera autóctono agonizaba en los valles de Roncal, Arce, Olaibar, Ezkabarte, Juslapeña, Gulina y Arakil, así como en el extremo occidental de la Burunda entre Alsasua y Ciordia; retrocedía a gran velocidad en Salazar, Aezkoa, Erro, Esteribar, Anué, Odieta, Atez, Irañeta, Huarte-Arakil, Bakaiku o Iturmendi; y se podía dar por desaparecido en Urraul Alto, Arriasgoiti o Egüés. Todo ello se recoge en los mapas que acompañan a estas líneas.

Nafarroa 2013-1970 a

 

 

 

 

 

Nafarroa 2013-1970 b

 

 

 

 

 

Arakil 2013-1970

Arakil ingurua. 2013: urdinez. 1980: gorriz. 1970: berdez.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Txulapain 2013-1970

Txulapain-Olaibar lerroa. 2013: urdinez. 1980: gorriz. 1970: berdez.