Irunberri mapa

Irunberri, Iruña eta Agoiztik Zangozarako bidean

Irunberri Zangozako merinaldeko herri garrantzitsua da egun, eta are garrantzitsuagoa izan zen antzina, Agoitz, Elo eta beste zenbaitekin batera: historia luzea du eta bere kokagune estrategikoak badu horretan eraginik. Mugakide izan dituzte irunberriarrek erromantzez oso goiz mintzatzen hasitako hainbat eskualde; izan ere, aspaldi-aspaldikoak dira erdalduntzearen arrastoak Nabaskoze-Domeño aldean, eta Oibar-Zangoza ingurukoei buruz, zer esanik ez. Baina eskualdeko buru ezezik hizkuntzen arteko ukipen eremuko izate hori gorabehera, Irunberri herri zeharo euskalduna izan dela ematen du, XVI. eta XVII. mendeetako lekukotasunei begiratu orduko ikus daitekeenez. Badira, zoritxarrez, oraindik bete gabe dauden hutsuneak. Ez dakigu zehaztasun osoz noiz arte iraun ote zuen euskarak Irunberrin, eta euskara horrek ez du gaur arte inolako testurik utzi; ez da gezurra Nafarroako beste eskualde batzuetakoa baino are isilago hil zela esatea. Bizi izan zen, ordea, eta han-hemenkako agiri zaharretan bere arnasaren arrasto aski argiak utzirik gainera.

Irunberri gaur

Herriak ez ditu gaur 1500 biztanle. Bi mila izanda ere badago.

1575. Urte hartako prozesu batean Juan Blanco lekuko irunberriarraren hitzak jaso zituzten herrian izandako gertakari batzuk aztertzerakoan. Hark zioenez, Irunberriko aguazila matxinatutako herritar batzuk arrazoibidera eramaten saiatu zen, baina Juan Calbo izeneko haietako bat,  agintariari entzungor eginik, deiadarka hasi zen: odolquy, odolquy beardela, que quiere decir, sangre, sangre es menester. Lekukoak kargu hartu zion orduan -alferrik- Calbori: sino tenia berguença un ombre de sus años hablar lo suso dicho y alborotar a los bezinos, el qual torno otra bez a dar mayores vozes y decir, odolquy, odolquy bearda

1587. Gasteizeko apaizgaitegian aurkitutako Nafarroako herrien zerrenda ezagunean, bascongado izenburua duen herrietako bat da Irunberri.

Irunberri SanBartolome

Irunberriko San Bartolome gaur egun

XVI. m. amaiera. Artariain izeneko apaiz batek euskarazko predikua egin zuen herriko San Bartolome ermitan.

XVII.m. hasiera. 1582an jaiotako Pedro de Torres adioztarra Irunberrin bizi zen. Euskaldun hutsa zen nonbait eta, hari buruz esaten zutenez, por no entender ni hablar el romançe, ha hablado siempre con todos los de la villa en lengua vascongada.

1624. Irunberriko biztanleak Leirerantz abiatu ziren prozesioan, euria eskatzeko. Hango fraideekin borrokan hasi omen ziren, eta Trinitateko ermitauak prozesio-gurutzea eskuetan hartuta mehatxu egin zien monjeei, honela esanez: Indac onat maquil ori, nic adituco diat fraide hoc.

1627. Enerizko apaiz euskaldun bat eta Zangozako Lubián lizentziatu erdalduna Irunberriko erretore bihurtzeko lehian zebiltzan. Lubianek zioenez irunberriarrek ulertzen zuten gaztelaniaz, eta ez zen derrigorrezkoa bikarioak euskaraz jakitea, parrokiako kabildoko beste hainbat elizgizon euskaldunak izanik.  Herritar askoren iritzia bestelakoa omen zen: la lengua natural, materna y ordinaria, y la que los antepasados han hablado ordinariamente en esta villa es la vascongada (…) de cuatro partes de vecinos y habitantes, las tres no saben ni entienden la lengua castellana. No hay casa donde no haya dos o tres personas totalmente vascongadas (…) Con el transcurso del tiempo parece que los más vecinos saben ambas lenguas, aunque la más hablada de ordinario es la vasca (…) Nabarmenago mintzatu zen Narduesko abadea Irunberriren izaeraz: Fuera de los pueblos de las montañas, por maravilla en todo el reino se hallará villa grande en que sea más natural y ordinaria la lengua vascongada. Baieztapen horiek bermatzeko oso datu zehatzak gehitu zituzten: Abadia auzoko 100 etxeetan, lautan ere ez ziren gaztelaniaz mintzo; San Juan auzoan ere, hor nonbait. Barrio verde zelakoan, aldiz, son puros vascongados. Dena den, zangozarrak eskuratu zuen kargua.

Irunberri antzina

Irunberri, antzinako irudi batean

1661. Urte amaieran antzeko auzi bat sortu zen. Beste bi elizgizon lehiatu ziren erretore kargua eskuratzeko: Eaurtako euskalduna eta Ustaizeko erdalduna. Azken honen aldekoek ere aitortu zuten ordu hartan Irunberrikoen herenak ez zekiela gaztelaniarik. Euskaldunari eman zioten azkenean erretoretza.

Irunberri Rebolé

Eusebio Rebolé-k 1988an argitara emandako Irunberriko historiari buruzko lan mardula

1696-97. Jaiotzaz kasedarra zen Andres Muruzabal apaiza. Herri erdalduna zen Kaseda, hemen azaldu dudan bezala. Hamalau urtez Irunberriko lekaime beneditarren monastegian aritu ondoren, Agoizko bikario postua eskuratzen saiatu zen. Beste hiru hautagai zeuden, agoiztarrak hirurak, eta euskaldunak. Haietako bik Muruzabal Agoitzen zerbitzatzeko gai ez zela salatu zuten, zeren eta no entiende el ydioma bascongado, nahiz eta orduantxe bertan ikasi nahian omen zebilen. Kasedarrak ez zuen argudioa onartu; lehiakide agoiztarrek esandakoa ez zen egia; berak bazekien euskaraz. Ez Kasedan ikasirik, noski, baizik eta por haber residido muchos años en la villa de Lumbier, donde se habla el dicho ydioma de bascuence. Mendinuetako abadeak berretsi egin zituen Muruzabalen hitzak: Irunberriko egonaldian (donde se habla) ikasi zuen hizkuntza, eta  kasedarra euskaldun hutsak aitortzen ikusia zen Mendinuetakoa, Urrotzen zein Irunberrin bertan. Euskara azterketa egin zioten Muruzabali Iruñean, bikariotza eman zurretik. Gainditu egin zuen.

Irunberri ingurua Bonaparte Paint

Bonapartek adierazitako bertako euskararen muga Irunberri inguruan

1767. Errege-kontseiluko komisari erdaldunek, beren lan-esparrua zabaldu eta deklarazioak leku gehiagotan hartu nahirik, ordura arte euskaldun huts gisa hartutako Nafarroako hainbat herritan biztanle gehienek gaztelania nahikoa ere bazekitela defendatzen zuen zonifikazio-proposamena aurkeztu zuten. Beraien ustez euskaldun huts izateari utzitako herri-zerrenda horretan ez zuten Irunberri aipatu eta horrela, esan gabe, erdalduntzat jo zuten herria. Egia da komisarien ikuspegia interesak bultzatutakoa zela eta bere opilari su ibili zirela seguruenik. Aingeru Irigarairen ustez euskararen eremuaren muga izango zen Irunberri 1778 urte inguruan.

XIX. mende hasiera. Garai hartan pentsatzen du Eusebio Rebolé historialari irunberriarrak itzali zela euskara herrian: probablemente los últimos lumbierinos que se expresaron en su lengua materna llegaron hasta principios del siglo XIX.

1863. Euskara galdutako eremuan irudikatu zuen Irunberri Bonapartek. Kilometro gutxitara zuen hegoaldeko goi-nafarreraren azken muga: Gergitiain, Indurain eta Turrillasen barrena igarotzen zen.

Irunberri mapaLa villa de Lumbier, antesala del Pirineo  y situada en zona de temprano contacto con gentes y tierras de habla romanzada, pasó sin embargo en tiempos por ser una de las villas grandes alejadas de la montaña en que más natural y ordinariamente se conservaba el euskera, según testimonio del siglo XVII recogido en esta entrada del blog. No podemos precisar la fecha en que el idioma hablado largamente por sus gentes se extinguió en la localidad -aunque bien puede pensarse que perduró al menos hasta los albores del siglo XIX, hace no más de dos siglos-, y desgraciadamente, no ha aparecido hasta hoy ningún vestigio documental de alguna extensión que nos permita conocer más de cerca el euskera de la villa. Pero en todo caso no faltan testimonios reveladores de cuál era la lengua en que se expresó hasta el siglo XVIII la generalidad de los habitantes de Lumbier, a tiro de piedra del Romanzado, la Val de Aibar o Sangüesa,