Oso apala bada ere, XVIII. mendeko lekukotasun argitaragabea delako ekarri dut blogera gaurko hau.

Ollo

Olloko eliza

Ollo herriko bataiatuen 1. liburuan idatzita dagoen euskarazko esaldia da; ez da batere ohikoa parroki-liburuek horrelakorik ekartzea. Jaiotzak ohiko formula batzuei jarraituz biltzen zituzten erretoreek -gaztelaniaz, jakina- eta oso antzekoak izan ohi ziren sarrera guztiak. Ezer berezirik gertatu ezean nekez aldatzen zen aldez aurreko eskema.

Baina egoera berezi samarra sortu zen 1743ko urtarrilean, eta aipamena merezi izan zuen. Olloko Juan Jose Otxoak eta Juana Bautista Roncalek bikiak izan zituzten: bi neska. Ez ziren nonbait oso sendo munduratu: hiltzeko zorian antzeman zituen aitak. Alabak lehenbailehen bataiatu beharra sentitu zuen; baina ondoan apaizik ez, medikurik ere ez antza, eta laguntzeko-edo inguruan zegoen emakumeak horrelako egitekoetan gizona baino gutxiago zela bota zion aitari. Zer egin orduan? Juan Josek berak bataiatu zituen, ahal bezain ongi, abadearen bila joan baino lehen.

Joan Martin Irisarri zen Olloko abade ordu hartan. Aitari gertatutako guztia galdetzea zen bere betebeharra, haurtxoak ongi bataiatuta ote zeuden ziurtatzeko; halaxe egin zuen. Interes berezia izan zuen Irisarrik aitak erabilitako bataio-hitzak zehatz-mehatz jakiteko. Abadeak hitzez hitz esanarazi zizkion, eta baita parroki-liburuan apuntatu ere. Ezohiko egoera zenez, eta bataioa hain funtsezko sakramendua izanik, ongi lotu behar ziren hari-mutur guztiak. Horri esker ezagutzen dugu Olloko aitak estuasun une hartan errepikatu zuen formula. Hori bakarrik ez: Olloko biztanleek euskarazko formula horiek berezko zituztela ere iradokitzen digu gertatutakoak. Ez da datu hutsala.

Irisarrik bigarren aldiz eta sub conditione bataiatu zituen jaioberriak;  horrela egiten zen lehendabiziko bataioa guztiz zuzena izan ote zen argi ez zegoenean.

Nafarroako hizkuntzen arteko desoreka agerian uzten duen paradoxa da, azken batean, lekukotasun hau, beste hainbat bezala. Euskaraz gertatuko zen dena seguru asko: etxekoen elkarrizketak jaiotza-unean, bataio-hitzak, elizako otoitz-formulen transmisioa, aitaren eta apezaren arteko solasa. Baina gaztelaniaz idazten ziren agiriak, eta abadeak berak esandakoa ez zen zerbaiten zuzentasuna neurtu beharrak bakarrik bihurtu zuen aipagarri euskara bataio-agiri hartan. Guri lekukotasun polita eskainiz, batetik, baina aldi berean herritarren berezko hizkuntza zena dokumentuetan agertzearen ezohikotasuna azpimarratuz.

Lekukotasunaren albistea Olloko apaiz den Enrique Marturet jaunari zor diot. Bertako apez etxean daude egun herriko eliza-liburu zaharrak. Hona ekarri dudana Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboan dagoen kopia da.

Ollo, 1743

Egin klik handitzeko

Hona hemen testuaren zatirik interesgarriena:

‘A veinte y ocho de Henero de mil setecientos quarenta y tres bautize Yo el Abbad infras[cri]to a Juliana Antonia, y Maria Antonia de Ochoa sub condicione hijas de un parto y legitimas de Juan Josseph Ochoa, y Juana Baptista de Roncal dueños dela Cassa llamada de Juanarena deeste lugar siendo Padrino Juan Antonio De Irissarri bezino de este Lugar, quien quedo advertido del parentesco y obligaciones de Padre espiritual, y el motivo de haver hecho Yo el bautizo o hechar la agua debajo de condicion fue porque alle     [= hallé] adichas criaturas avia bautizado su proprio Padre, quien me dijo haviendome llamado ami que creia se morian d[ic]has criaturas, y que aunque avia una muger presente no quiso admitir el bautizarlas diziendo, q[ue] era mas el hombre, que la muger y examinandole al d[ic]ho Padre como dijola forma y palabras, me respondio que fueron estas en idioma Vulgar: Nic bataiacen zaitut, Aitaren, eta Semearen, eta Espiritu Sanduaren izanean (sic) amen.’

El texto que acompaña a estas líneas pertenece al primer libro de bautizados de la parroquial de Santo Tomás, en Ollo. Es poco frecuente que este tipo de libros aporten testimonios del uso de la lengua vasca en su entorno, a pesar de que -como el propio ejemplo ilustra- el euskera era lengua absolutamente usual en el siglo XVIII (en realidad hasta mucho más adelante, como comenté aquí) en todo en valle de Ollo. El hecho de que Juan Josseph Ochoa bautizara él mismo a sus hijas recién nacidas al creerlas en peligro de muerte movió al abad Juan Martín de Irisarri a consignar literalmente la fórmula ‘en lengua vulgar’ de la que se valió el ollotarra, posiblemente la única que conocería para aquella situación.