Mapa Barasoain

Barasoain aipatzearekin aurreneko aldiz ekarriko dut Orbaibar blogaren txoko honetara; euskararen historiari begiratuz gero emankorra eta interes handikoa da eskualdea. Artaxoarekin eta Tafallarekin hirukia osatzen duen Barásoain, gaztelaniazko izendapen ofizialean ere saiatu da aldentzen oinarrian latinezko –anus omen duten herriak izendatzerakoan erdaldun zenbaitek darabilen -aín trakets horretatik. Kasu honetan, gaztelaniaz hobetsi den formak hurbil ditu mende askotan zehar euskaraz mintzatu izan ziren barasoaindar haiek. Tafalla horren hurbil zuten barasoaindarrek berandura arte eutsi zioten euskarari. Martin Azpilikueta sonatuaren XVI, mendeak lekukotasun ugari utzi dizkigu, baina bada askoz berankorragorik ere.  Hona hemen adibide sortatxoa, asko eta asko blogean dagoeneko aipatu dudan Fernando Maiora ikerleak iluntasunetik aterata:

Martin_Azpilicueta

Martin Azpilikueta, barasoaindar jakintsua.

1554. Barasoaingo Cathelina Subiza, aitzurra hartuta, bere amaren etxeko pareta bat puskatzen hasi zelarik, ama bertara hurbildu eta euskaraz hasi zitzaion: aquella le dixo en bascuençe a la dicha Catelina, buen peon andas esta mañana, que buena priesa te das…

1558. Berrogei urteko Pedro Beuntza barasoaindarrari euskarara itzuli behar izan zioten hark deklaratutakoa, ados zegoen ala ez esan ahal izateko.

1565. Beatriz Tiebas eta Violante Ximenez andere barasoaindarrak irainka aritu ziren. Lekukoek adierazi zutenez, andurrcarra, que quiere dezir mala vieja, edota andurr probatua bezalakoak esan zizkioten elkarri.

1568. Barasoaingo errementari batzuek euskaraz ari zirelarik egin zioten eraso bezero bati, lana ordaintzerakoan sortutako ika-mika baten ondoren.

1577. 70 urte pasatxoko Catalina Arraiz barasoaindarrari euskaraz azaldu zioten hark adierazitakoa entzun eta gero eskribauak gaztelaniaz idatzi zuena.

1584. Barasoaingo errotara heldu beharreko ura bidean galtzen zela-eta, borrokan hasi ziren abuztuko iluntze batean Joan Armendariz errotaria eta herritar batzuk. Lekuko batek errotariaren euskarazko oihuak entzun zituen gainerakoak kolpeka hasi zitzaizkionean. Armendariz sendatu zuen zirujauaren esanetan, liskarra hasi aurretik batzuek eta besteek izandako hizketaldi garratza ere euskaraz izan zen.

1587. Gasteizko apaizgaitegian aurkitutako Nafarroako herrien zerrendan, bascongado izenburua duen herri multzo barruan ageri da Barasoain ere.

Barasoain Azpilikueta

Azpilikueta sendiaren jauregia, Barasoainen

1593. Lihoa ureztatzeko sortutako ubidetxo baten erruz muturka hasi ziren Barasoaingo zenbait lurjabe. Istilurik handiena Joanes Aldunate ubidegilearen eta Joanes Olkozen artekoa izan omen zen. Hainbat lekukok azaldu zuten ikusitakoa auzian. Aldunatek eroa esan zion Olkozi makilaka erabiltzearekin batera. Bultza ere egin omen zion (dio al dicho Joanes de Olcoz con las manos un bulco) eta esterju çarra goaye arat oihukatu. Esterju hitzak ‘corto de vista‘ esan nahi omen du. Olkozen emazteak bere senarrari ‘esperjuro‘ deitu izana (zitala, deabruak hartua) leporatu zion Aldunateri. Honek ezetz erantzun zion: no he dicho yo tal, mi luçe çarra bayce esterju çarra.

1594. Barasoaingo Sabat Ioldik ez zekien gaztelaniaz. Deklarazioa hartu zion komisariak euskaraz ongi ez zekienez itzultzailea behar izan zuen.

1595. Gauza bera gertatu zitzaion Joana Orzaitz alargunari.

1600. Andurr çarra, que quiere decir mala mujer, esan omen zion Maria Zuarrondok Teresa de Alegria errainari.

1604. Deklarazioa euskaraz ulertarazi behar izan zioten Remiro de Monreal izeneko bati. Barasoainen bizi zen. Halaxe Joana Leozi eta Maria Buzunarizi ere.

1615. Antzeko egoera batean, euskarara itzuli zieten deklarazioaren erdal testua hainbat orbaibartarri. Haien artekoa zen Joanes Sola, natural y havitante en el dicho lugar de Varasoayn.

1629. Barasaoaingo hainbat biztanleri en lengua basconil eman zien aditzera eskribauak eskritura batek zioena.

1660. Joan Dicastillo eta Pedro Santestebanen arteko liskarra izan zen uda partean, San Bartolomeren ohorezko jai egunetan, biak zezenak ikustera joanik. Makila batez jo zuen Santestebanek Dicastillo, eta jipoitutakoa ezpata hartuta itzuli zen beranduago. Istilu hauen ondorioz hil egin zen Dicastillo, eta Barasoainen bizi zen lekuko zerrenda luzea deitu zuten prozesuan. Deklaratutakoa euskaratu behar izan zieten. Haietako bat behintzat Barasoainen jaioa zen: 53 urteko Joan Ancil laboraria.

1694. Barasoaingo alkate Simon Olkoz eta Jaime de la Puente gaitajolearen arteko auzian, herriko lekuko batek ezin izan zituen azaldu alkatearen emazteak musikariari esandako hitzak, por hablarlas en castellano. Bazen beraz gaztelania erabiltzeko gai zen barasoaindarrik ere.

1708. Inor aitonen seme izateari buruzko ikerketa batean, a varias personas notables (herriko apaiza tarteko) gaztelaniaz galdetu ostean, herritar baten laguntzaz galdetu zieten beste lau bizilaguni, viendo que hay muchas personas que no saben ni entienden mas que el idioma Basquence. Gaztelania bazekienik bazen beraz herrian; baina gutxiengo izanik oraindik.

Barasoaingo enparantza

Barasoaingo enparantza

1714. Que los hijos de la Valdorba hablan su lengua, el bascuence, idatzi zuen Francisco Elorza Barasoaingo abadeak bere nobiliarioan.

1744. Barasoaingo Udal Artxiboan bilduta dagoenez, derrigorrez jakin behar zuten euskara herrian parroko lana beteko zutenek para la buena direccion de la feligresia. 

1753. Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboko agiri baten arabera, egoera ez zen aldatu: Barasoaingo abade izan nahi zuenak, eliza-gaietan trebe zela ez ezik, derrigorrezkoa zuen agertzea la suficiencia en el idioma bascongado por ser natibo dicho idioma de los de esta villa.

1749-1764. Urte haietan Lazaro Baigorri barasoaindarra izan zen Agoizko apaiz, herritarrek aukeratuta. Mende osoan zehar euskaldun izatea derrigorrezko baldintza izan zen Agoitzen bikario aritzeko.

1772. Besollako jaunak barasoaindar bat hautatu zuen haren esanetan euskaldun huts zen Bariaingo erretoretzarako.

XIX. mende hasiera. Herri erdalduntzat hartu zuten auzitegietako datu-biltzaileak bidaltzeari zegokionez. Argi dago, ordea, euskaraduna zela oraindik ere Barasoain, eta hainbat urte beranduago emandako lekukotasunei begira, gazte, eta are haur euskaldunak ere bazirela pentsa daiteke.

1828. Urte hartako prozesu baten arabera Leon Echaide txokolategilea, Martin Antonio Navarlaz eta Antonio Berrueta arotza hizketan aritu ziren Barasoainen, herrian izandako gertaera bat hizpide hartuta. Solasa gaztelaniaz izan zen, baina Echaidek esan zuenez Berruetaren erdara ez zen oso ongi ulertzeko modukoa: el dicho Berrueta como es de idioma bascongado abla el castellano en terminos que muchas de sus expresiones no puede comprender  con aquel sentido cual corresponde. Prozesuan ez omen da ageri Berrueta arotza barasoaindarra zen ala ez. Nolanahi ere, Orbaibarren (Leotzen, hain zuzen) bazen Berrueta abizenekorik XIX. mende hasieran.

1831. Josefa San Martin euskaraz hasi zitzaion hizketan Jose Vidaurreri, eta honek bidali egin zuen, ez baitzuen euskararik ulertzen. Zaila da berriro ere albistea zehaztasun erabatekoz interpretatzea, datuak falta direlako. Bistan da nolanahi ere Barasoainen euskaraz entzun egiten zela, eta ez zela herriko guztien hizkuntza. Vidaurre laboraria zen, 32 urtekoa eta aita zein anaia ere herrian bizi ziren. Emaztea, Martina Sarriguren, orbaibartarra zela pentsa daiteke; 1804an Amatriainen bataiatutako Juana Martina Sarriguren bat behintzat bada. Oso litekeen gauza da beraz Jose Vidaurre erdalduna barasoaindarra edo inguru hurbilekoa izatea. Josefa San Martin euskalduna barasoaindarra izango al zen? Ez dakit. Galarren, Eguesen edo Arakilen bada garai hartan izen horrekin jaiotakorik.

1859. Maiatzaren 19an  hilda topatu zuten Puiun 53 urteko Maria Angela Aldaz; kanpotarra zen, eta eskale ibili omen zen inguruan, burua galdu samartuta, hil aurretik. Heriotzak eta hildakoa nongoa ote zen jakiteko ahaleginek xehetasun interesgarriz betetako prozesu luzea eragin zuten; besteak beste, Aldaz Erasoko imoztarra zelako eta euskaraz aritu zelako herrian barrena hil aurretik; jakin ere, ez zekien ongi gaztelaniaz (como no se esplicase bien en castellano, adierazi zuen lekuko batek).

Batetik, hainbat datuk iradokitzen dute euskara ez zela ordurako nagusi inguru hartan. Lekuko batzuek ez zuten ulertu emakumearen hitzik: batzuk ez ziren eskualdekoak izango (Agapito Gainza peoia, esaterako, Iguzkizan jaioa zen seguru asko), baina beste horrenbeste gertatu zitzaion Barasoainen bizi zen 36 urteko Cipriano Navazi ere. Honek euskaldun baten laguntza eskatu behar izan zuen emakumea gaztelaniaz trakets hasi zitzaionean. Ez dakit ordea Navaz jatorriz barasoaindarra ote zen.

Baina bada bestelako arrasto deigarririk ere: Navazi lagundu eta Imozko emakumearekin euskaraz hasi zen pertsona ere Barasoainen bizi zen; 30 urte zituen eta Francisco Ugarte zuen izena. Non jaioko zen? Non ikasiko zuen euskaraz gazte samarra zen Ugarte honek? 1829an Puiun Francisco Ugalde izeneko bat jaio zela jakinda, tentagarria da biak bat izan ote ziren susmatzea. Tentagarria, baina zaila; ezin da halakorik ziurtatu.

1859ko gertakizunak iradokitzen duena honako hau izan daiteke: bazen noski orduko Barasoain hartan euskararik ez zekienik; baina bazekienik ere bai.

1863. Euskara oraindik galdu ez zuen lurraldearen azken muturrean irudikatu zuen Bonapartek Barasoain, ondoko Garinoain herriarekin batera. Apirilaren 9an Etxenikeri idatzitako gutunean bi aldiz adierazi zuen Barasoainen ez zela euskaraz hitz egiten: ‘Vous avez parfaitement raison quand vous dites qu’à Barasoain et à Unzue on ne parle pas basque’ (…) ‘Barasoain et de Unzué où le basque n’est pas parlé’. Ez hitz egiteak ez du esan nahi euskaraz zekien inor ez zegoenik, jakina. Are gehiago printzeak, mapan, Barasoain euskararen eremuaren barrenean utzi zuela ikusirik. Adineko batzuek gordetako hizkuntza baino ez zen izango ordurako.

1884an antzeko aipamena egin zuen Campionek bere Gramática-n. Euskaldunik ere bazuen herrien zerrendan sartu zuen Barasoain, baina Bonaparteren zerrenda kopiatu besterik ez zuen egin. Ezin jakin Barasoaingo euskarak oraindik inoren gogoan iraungo ote zuen. Nolanahi ere, balizko azken hiztun horiek  XIX. mendearekin batera desagertuko ziren noski.

Aipamen zerrenda luze honek ez lituzke baztertu beharko historiak utzi dizkigun Barasoaingo eta inguruko hamaikatxo ezizen euskaldun: Orbaibarko antzinako testuak gaztelania hutsean edo euskararen aipamenik gabe mintzo direnean ere etengabea da testu haietan islatuta dauden gizon-emakumeen euskal gaitzizen jarioa: Urdin, Chipia, Moça, Ezcomberria, Juan Zar, Belcha, Ezquer, Gaztea, Viurria, Mayzterra, Carrica, Arçay… 

Nafarroako udalerriak BarasoainBarásoain, apenas a tiro de piedra de la ciudad de Tafalla, conservó durante largos siglos -como todo el Valle de Orba- el euskera en el que descubrimos comunicándose a sus habitantes desde que los testimonios más antiguos dan noticia. El entorno en el que el futuro ‘Doctor Navarro’, Martín de Azpilicueta, dio sus primeros pasos, fue así vascoparlante como tantos y tantos otros de la Navarra Media. Como en muchísimos lugares del Reino, apenas unas pocas frases exhumadas de diferentes archivos dan reflejo directo, pálido pero insoslayable (a falta hasta hoy día de textos de mayor extensión) del euskera en el que los barasoaindarras vivieron, discutieron y se relacionaron hasta el siglo XIX. Los últimos depositarios del habla vasca de la localidad se extinguieron a buen seguro durante las últimas décadas de dicha centuria.