Archive for urria, 2013

Ni Euskalduna proiektua: azken eguneratzeak

Ekain hasieran azkeneko aldiz aipatu nuenetik, Nafarroako euskal hiztun gehiago elkarrizketatu, grabatu eta sareratu ditu Ni Euskalduna proiektuak. Batetik, bertako mintzoa dagoeneko galduta duten herri batzuetan izan dira arduradunak (Alesbes, Gares eta Lizarran, hain zuzen) haietara bizitzera joandako euskaldun zaharren hitzak jasotzeko; baina tokian tokikoa ere bildu dute bestetik, euskalkia bizirik duten hiru herritan izan baitira uda hasi zenetik: Beran Josu Goia izan dute lekuko; Etxarri Aranatzen, aldiz, Jose Luis Jaka eta Jesus Razkin elkarrizketatu dituzte. Arantzan, azkenik, Kontxi Arzuri, Anttoni Makirriain eta Maria Josefa Biurrarenaren mintzoa jaso dute.

NiEuskalduna Bera

Berako Josu Goia (egin klik edozein iruditan bideoa ikusteko)

NiEuskalduna Etxarri

Jose Luis Laka eta Jesus Razkin etxarriarrak

NiEuskalduna Arantza

Arantzako lekukoak

Nafarroako 14 herri daude gaur egun ikusgai nieuskalduna.metroo.es webgunean; azken urtebete honetan egin duten lanaren emaitza dira grabaketak. Gaur aipatutako herri euskaldunez gain, Doneztebe, Goizueta, Mugiro, Lesaka eta Zugarramurdi dira bisitatu dituzten gainerakoak.


Mendigatxa, Mariano (1832-1918)

Blogean duela gutxi idatzitako sarrera hau aberasteko orain arte ezagutzen ez nituen Mendigatxa sendiaren inguruko hainbat datu ekarri ditut hona. Ez dut uste jendaurrean idatziz sekula eman direnik. Bidankozarte aldizkariaren sustatzaile eta arduradun den Gotzon Pérez Artutx bidankoztarrari esker ezagutu ditut, jaioterriko parroki liburuak informatizatzen ari baita. Mendigatxaren inguruko xehetasun gehigarri hauek bere ahaleginaren eta pazientziaren fruitu dira. Sarrera hau bezalaxe, letra ilunean emanda dago eguneratzea ere.

Luis Luziano Bonaparteren eta Resurrección Maria Azkueren berriemaile bidankoztarra, hainbat testuren bitartez Erronkariko euskararen iturri ere bihurtu zena.

Mariano Mendigacha

Mariano Mendigatxa, Erronkariko eran jantzia

Erronkari haran osoan zehar XIX. mendeak jarri zuen -non lehenago, non berantago- bertako mintzoa galbidean. Bidankozen ere bai, jakina; baina herri hartan, horrekin batera, mintzo horren beraren bi lekuko bikain utzi zituen gizaldiak: Bonaparterentzat itzultzaile ibilitako Pedro Prudentzio Hualde, eta gaur hona ekarri dudan Mendigatxa, Erronkariko euskararen ikur eta -zoritxarrez- euskara horren beraren gainbeheraren sinbolo mingarri.

Mariano Saturnino Mendigatxa Bidankozen munduratu zen 1832ko otsailaren 12an. Guraso biak herrikoak zituen: Martin eta Melchora Ornat. Aitonak, burgiarra bata eta Erronkarikoa bestea. Mariano seme bakarra izan zen. Aita Mendigatxa etxekoa zuen eta ama, aldiz, Ornat etxekoa; 1829an ezkondu ziren eta beste seme bat jaio zitzaien ezkondu eta berehala -Pascual Isidoro-, baina urte eta erdi bete gabe hil zen. Ondoren Mariano jaio zen, eta 1833an hasitako gerra karlistaren ondorioz etxean ez zen beste seme-alabarik jaio. Karlistada giro latzak aita ondotik erauzi  zion Mariano Mendigatxari, eta umezurtz utzi.

Hiru urte zituela hil zioten aita. Kristinatar zenbaitek inguratu zuten 1835eko abenduan jaiotetxean bertan, eta ihes egiten saiaturik, balkoitik jauzi eginda, harrapatu eta herrian bertan akabatu zuten. Ama ez zen berriz ezkondu.

Bidankozeko eskola besterik ezagutu ez zuen laboraria izan zen Mariano Mendigatxa, baina berezko dohain handia izaki nonbait, nekazari batengandik espero ez zen mailaraino iritsi zen. Idazteko eta are itzultzeko erraztasuna agertu, eta mende erdi luzez izan zen kontuan hartzeko moduko erreferentzia Pirinio aldeko euskara hobeki ezagutu nahian zebiltzanentzat. Zenbatek esan ote dezakete horrenbeste?

Mendigatxa gaztea, amarekin bakarrik hazirik, ahal bezain pronto ezkondu zen, etxearen geroa ziurtatzeko. Gizonak ezkontzeko batez besteko adina 27 urtekoa zen garai hartan, hogei urte eskasekin espostu zuten mutikoa, aurretik hala erabakirik, Uztarrotzeko María Josefa Pérez Marcorekin. Bidankozeko aita eta Uztarrotzeko ama zituen emazteak. 

Bikoteak 5 seme-alaba izan zituen. Lehenengoa 1855ean Bidankoze astindu zuen kolera izurriteak eraman zuen, urtea baino ez zuelarik, aitaren anaiari berari gertatu bezala. Beste seme bat ere, bi urte bete gabe hil zitzaien. Beraz, hiru seme-alaba atera ziren aurrera: bi neska eta mutiko bat. Eusebia Felicia Otsagabiako batekin ezkondu zen, eta gainerako biek, (Francisco Simeon eta Ramona Ines), aitak bezala, aurrez prestatutako ezkontza izan zuten Bidankozeko etxerik aberatseneko bi anai-arrebarekin lotzeko: Santxena etxeko Juan eta María Cruz Mainz Salvochekin (1883). Ramona geratu zen Mendigatxa etxean eta berarekin bizi izan zen aita zahartzaroan.

Mendigatxa etxea

Mendigatxaren jaiotetxea, duela mende erdiko argazki batean

Bere bi alabak jaio ziren urte haietan (Ramona Ines 1858an, Eusebia Felicia 1863an) Erronkaritik kanpoko ikerleen arreta pizten hasi zen Mariano Mendigatxa. Bernardo Estornes Lasaren arabera, 1857ko bidaian ezagutu bide zuen Bonapartek Bidankozeko laborari azkarra, honek 25 urte baino ez zituela; beste iturri batzuek 1866-67ra arte izan ez zela diote. Prudentzio Hualde apaiz bidankoztarra izan zen San Mateoren Ebanjelioa eta doktrina Erronkariko uskarara moldatu zituena, baina Mendigatxa ere baliatu zuen printzeak: 50. salmoa Aezkoa, Zaraitzu eta Erronkariko mintzoetara isurita argitara eman zuenean (1869) Mendigatxa arduratu zen -Martin Elizondo eta Pedro Jose Sanperrekin batera- itzulpen lanaz.

Mariano Mendigatxa ez zen L.L. Bonaparteren idatzizko berriemaile nagusietako bat izan, ezta bere haranerako ere; baina ez da ahaztu behar 1869an, hainbat egunez Donibane Lohizunen bildurik, Erronkariko euskararen aditz sistema osoa eta hiztegi lagin ederra jarri zizkiola eskura Mendigatxak printzeari: eta asko zen oraindik Bidankozekoak eskaintzeko zuena.

Esaterako, zerikusi handia izan zuen Arturo Kanpionen Orreaga balada hainbat euskalkitara eta Nafarroako hemezortzi mintzotara itzultzearekin: 1877an idatzi zuen Kanpionek Orreaga, Gipuzkoako euskaraz idatzi ere, eta halaxe agertu zen testua 1878an Revista Éuskara aldizkariaren lehendabiziko alean; baina oraindik ez omen zuen beste inongo euskalkitan emateko asmorik. Une hartan, ordea,  euskalkien arteko konparazioa bideratuko zuen testu bat aukeratu nahian zebilen Kanpion, eta lana Mendigatxak erraztu zion ezustean, inork eskatu gabe balada erronkarieraz paratu baitzuen  –Revista Éuskararen 1. alean bertan agertu zen bertsio hura ere-; itzulpen hark eta Bonapartek berak egin zizkion ukituek konbentzitu zuten Kanpion testuaren egokitasunaz, eta azkenean Orreaga izan zen euskalkiak erkatzeko (1880) iruindarrak plazaratu zuen idazkia.

Salmo Quincuagesimo 1869

Bonaparterentzat egindako salmo-itzulpenaren azala (egin klik testura jotzeko)

XIX. mendearen bigarren erdian zehar aipatzeko modukoa izan zen beraz Mendigatxaren lekukotasuna; baina goia XX. mende hasieran jo zuen, euskara bera Bidankozen argi eta garbi pitzatzen hasia zenean. 1902an, Resurreccion Maria Azkuek Zuberoan eskualde ezberdinetako hainbat berriemaileren arteko bilera bat antolatu nahi izan zuelarik, lau hamarkada lehenago Bonaparterekin aritutako bidankoztarra nahi izan zuen bere albora eraman. Ordurako 70 urteak beteta zituen Mendigatxak; aski joanak beraz harat-honat ibiltzeko behinolako indarrak. Azkueren asmoaren berri jakindakoan laguntza txikirik eskatuko ez ziola susmatu zuen gainera; baina baietz esan, eta udan elkartu zen Ligin bizkaitarrarekin. Hala egin bezain azkar jabetu zen Azkue Bidankozeko berriemailearen balioaz eta ia 15 urte iraun zuen harremana hasi zen horrela.

Harreman hori 1903tik 1916ra Azkuek eta Mendigatxak elkarri bidaliriko eskutitzek gorpuztu zuten. Bidankoztarrak idatzi zituenetarik 34 gorde dira; izan omen zen besterik. Erronkariko euskaraz daude gutun asko: inguruan Mendigatxak gero eta gutxiago entzungo zuen hizkeraren lekuko ederrak. 1957ra arte ez ziren ezagutzera eman.

Ondoren doana da gorde zen lehendabizikoa. Berorika egiten zion Azkueri, eta urteak pilatzen ari zitzaizkiola ikusita lekeitiarrari lehenbailehen ahalik eta gehien idazteko asmoa agertu zuen, bere idazkera ona ote zen zalantzan jarrita ere.

Bidankoze 1903’ko, Martxoaren 15’na
D. Resurrekzion Maria. Bilbo.
Maitagarrizko jeina. Bere tenpran xin zen orren azken Otsailaren 17’ko karta; artaz ekustan dud antzinatan diona uskarazko lan andi daramanian. Bitorreki arten dud zernaiden gaiza oil daztadan, uskaraz eskribitan dionetarik. Boztario batek artan nu orren letrak; ekustan duan aldi oroz, urdu zaitad gaudela biak xunto Eskapilenian beitartez beitarte. Eztud esprantza andirik ekusi biar daudala obrorik. Biotza erdiratan zaitad pensatian kementik irur urteren buruko, zer izanen den ote nitaz, adin daramadanareki iriko gizon guziuetarik eztud baizik laur zarrago; lauretarik bata dago utsitruk; eta berze irurak daude txotxatiar ellotruk xain xaina. Jangeiko Jeinari, otoy egiten daud, naro; emon daztan iltea on bat, erigoa luzerik bage. Eztago erremediorik, bear digu orkitu xiten denari; aren eskutik xin dein ber, izan deila komeni dena. Pensamentiuan artruk dakad biar daudala eskribitu al dokedan tenpra guziuaz, ilabete oro; anke ez obro ezik bizi nazala; Orrek eskribi beztad borontate dionian. Eta ¿nola daude osagarriz, Karmen, Sol, Aurora, eta Diana baidra orren familia? anke ezdutuala izaguntan nay dud xarrekitian onki. Eztakid gaxki ala onki eskribitan daudan; obroena barragarritako izanen zazka ene astakeriak. Egun xa estaud obro isartan, baizik, orri zerbutxatu naz betik baratan nazala gose andi bateki.

Aipagarria da 1903an bertan bere herriko hizkuntza-egoerari buruzko aski albiste esanguratsua jakinarazi ziola Mendigatxak Azkueri. Ilobei euskara irakasten saiatu zen, baina alferrik:

…tenpra berian, aski sentimentureki, erraiten daud, enazala trebe llober uskararen ikasaraztra, nola ezbaitey ñonere entzuten ele bat ezik nik erraiten dabeidanak, eztokey ikas ñolako gisan; kalaz, enfadatruk, eitzi digu alte bat; errana badigu kemen, eztagola betik urrutxa, makila egiteko; niri re ganiua gentu zaitad.

Ilobek ez zuten beraz aitonarena beste euskararik entzuten ordurako herrian, eta ahaleginak ez zuen ezertarako balio izan. Egina zuen ordurako euskara zaharrarenak Bidankozen.

Bidankoze zaharra

400 bat biztanle zituen Bidankozek Mendigatxaren garaian. Gaur, 100 ere ez.

1905era arteko 27 eskutitzetatik 22tan aritu zen bidankoztarra erronkarieraz. 1905etik aurrera, ordea, gaztelania izan zen Azkueri zuzentzeko erabili zuen hizkuntza, gutunetan euskarazko testu eta hitzak tartekatzen jarraitu bazuen ere.

Bien arteko harremana ikerle eta berriemailearen artekoaz haraindi heldu zen. Errespetu handiz hartu zuten elkar. Azken eskutitzetan, 80 urteak beteta zituen Mendigatxak bere indarrak ahitzen eta amaiera gerturatzen antzeman ahala, sentipenak eta kezkak ere jakinarazi zizkion Azkueri, eta Lekeitioko ikerle handia bidankoztarraren arazo eta ezinegonen lekuko izan zen. 1915ean sendirik gabekoentzako zaharretxe batera joateko asmoa izan zuen Mendigatxak, familiarekin bizi zen arren; antza denez, alaba batekin zuen harreman kaskarra ezinegon handia eragiten ari zitzaion Mariano adintsuari eta etxeko egoera garraztuta zegoen; horrek bultzatu zuen Mendigatxa erabaki hura hartzera. Bidankozeko udal-idazkariaren bidez iritsi ziren albiste haiek Azkuerengana, Mendigatxaren sendiak berak eskatuta, nonbait. Hori jakitean, herriko apaizaz baliatu zen Azkue Mendigatxari hurrengo eskutitza helarazteko. Etxean inon baino hobeto egongo zela esan zion; familiaren izena zaintzeko banatzerik komeni ez, gaineratu zuen. Pazientzia. 25 pezeta bidali zizkion gainera Azkuek Bidankozeko apaizari, horiekin erretoreak Mendigatxaren estutasunak nola edo hala arinduko zituelakoan (alaba ezkontzean haren aldeko donazioa egin zuen Mendigatxak eta bere buruarentzat gordetako dirutik ez omen zioten deus ere ematen). Azkueren aholkuak irakurri orduko baztertu zuen Mendigatxak bere hasierako asmoa (desde aquel momento desvanecí la idea de separarme, y me decidí a vivir junto con la familia, porque estoy sumiso y obediente a sus órdenes, respetándole como si fuera mi padre propio) nahiz eta etxekoekin bizitzen jarraitzeari ‘martirio‘ huts iritzi.

bIDANKOZE ALMADIA

Almadia-lanean. Joandako egunetako irudia.

Azken eskutitzean (1916) hurbil sentitu zuen heriotza: Con respecto a mi vida … no sé si me equivocaré, a mí se me figura que la presente será la última que reciba V. de mis manos … No tengo expresión suficiente para manifestarle lo agradecido que he vivido con la amabilidad, con el cariñoso afecto y con el dulce proceder que ha observado V. para conmigo desde el día que nos conocimos.

Asmatu egin zuen, zoritxarrez. Mendigatxa 1918ko uztailaren 31n hil zen. Galbidean zegoen Bidankozeko euskara ez zen berarekin zeharo desagertu, baina bere ikur nagusia galdu eta umezurtz gelditu zen, Mariano haurtxoari 80 urte lehenago gertatu bezala.

Mariano Saturnino Mendigacha, agricultor natural de Vidángoz, donde nació y murió (1832-1918) resulta en cierta medida un gran testigo crepuscular del dialecto roncalés que lo alumbró; gran testigo, porque las traducciones que preparó para Bonaparte y Campión y su relación epistolar con Azkue lo convierten en obligada referencia para el conocimiento del habla de su valle natal, hoy tristemente desaparecida. Y crepuscular, sin duda, pues la misma existencia de Mendigacha parece una alegoría del euskera de su localidad; aparentemente pujante aún en su infancia y agonizante cuando casi nueve décadas más tarde abandonó este mundo. 


Garesko Euskara Kultur Zikloa, bihartik aurrera

Gares2

Gares

Hastear da Garesen aspaldian iragarrita dagoen aurtengo Euskara Kultur Zikloa. 2013ko ediziorako prestatutako  hitzorduek hilabete oso batez (urriaren 26tik azaroaren 23ra bitartean) beteko dute Itzarbeibarko agenda, eta gehientsuenak euskaraz izango dira. Azaroan zehar, esate baterako, Eñaut Elorrieta izango da Garesen ‘Deserriko Kantak’ diska berria aurkezteko. Beste alde batetik, V. Inkesta Soziolinguistikoak 2011rako utzitako datuen arabera euskararen egoera Nafarroan zertan den aztertu eta eztabaidatzeko aukerarik ere eskainiko du aurtengo egitarauak.

Gehiago jakin nahi izanez gero, jo hona

 

 

 

 

Nafarroa Oinez 2013, ate joka

Argia Oinez 13Hirugarrenez eramango du Tuterak heldu den igandean Nafarroa Oinez festaren lekukoa. 1995ean eta 2002an bezala, Argia Ikastolak hartu du bere gain Nafarroako Ikastolen jaiaren antolakuntza. Tokitan daude Altsasuko 1981eko lehendabiziko urrats apalak; ez ordea Nafarroan euskarak duen sostengu, bultzada,  onarpen eta normaltasun beharra. Zer esanik ez eremu ez-euskaldunean, eta are gehiago Tuteran. Euskara eta ikastola bera harriduraz edota axolagabekeria osoz -non eta ez mesfidakor- ikusi ohi ditu Erribera gehienak. Guztiz arrotz. Ez da ahaztekoa, ezta gutxiestekoa ere. Ezin argiago adierazi du hori Badira, Bagara dokumentalean elkarrizketatutako ikastolako ikasle gazteetako batek: ‘etengabe erakutsi behar diegu geure ingurukoei, lagunei…normalak garela. Beste hizkuntza batean ari garela, baina normalak garela’. Euskara inoiz Erriberan normalagotuko bada, kanpokoen bultzada hutsaz baino gehiago bertako gehiengo erdaldunaren ikuskera pixkanaka aldaraziz izango delakoan nago. Kanpoko laguntza behar du euskarak; baina kanpokoek alde egitean hantxe geldituko diren bertakoetako asko hunkitu eta konbentzitu gabe sekula ez da sustraituko, mila urte igarota ere. Igandekoa bezalakoak aukera politak dira bide horretan urratsen bat emateko, Antolatzaileen ahalegin eskergari bertaratzen direnen jarrera alai eta errespetuzkoa bateratuta, emango ahal dio igandeko hitzorduak sendotasun puxka bat euskarak Nafarroako hegoaldean (agintarien ezinbesteko borondate eta argitasunarekin batera) behar duen irudi positibo eta normalari!

Hona hemen aurtengo Oinezarekin lotutako zenbait esteka:

 

Oinez13 egitaraua

Egitaraua

Oinez13 badirabagara

Badira, Bagara dokumentala (EITBtik)

 

 

 

 

 

 

 

Oinez13 bideoa

Oinez’13aren bideoa

 

 

 

 

 

 

 

Nafarroa Oinez erdal hedabideetan

ep

 

 

 

 

Plaza Nueva


Nafarroako euskararen inguruko ikerketak sarean (II)

Hona hemen joan den hilean hasitako ikerle eta ikerlan zerrendaren bigarren zatia. Aurreko hartan esan bezala, sarean eskuragarri ezagutzen ditudan azken 25 urteotako lanak baino ez ditut bildu. Gaizki esanak barkatu (estimatuko dut akatsak jakinaraztea).

UztaroVianayBorgia

euskera

 

 

 

 

 

 

[A]

Arraiza, Jesus‘Ibero. Vía Crucis en bascuence de comienzos del siglo XIX’, FLV 51 (1988).

Aurrekoetxea, Gotzon‘Nafarroako euskara: azterketa dialektometrikoa’, Uztaro 5 (1992).

____________________, ‘Nafarroako euskararen sailkapenaz’, Nerekin yayo nun (Txillardegiri omenaldia) (2005).

____________________, ‘Nafarroa hizkuntza kartografian (Nafarroako euskal dialektologiaren berrikuspen kritikoa)’, Euskera 49 (2004).

B

Bengoetxea, Ales‘Etxalarko Galbarioa’, FLV 112 (2010).

Bidador, Joxemiel‘Noticias y restos del euskera de Val de Ollo’, FLV 60 (1992).

________________, ‘Ultzamako beste euskal testu bat (1796)’, FLV 88 (2001).

C

Cabodevilla, Josu: ‘Aetzen Uskaras’, Euskerazaintza  XI-XVII (1990-91). 1 2 3 4 5 6 7

Camino, Iñaki‘Argitasun zenbait Aezkoako dotrinei buruz’, ASJU 23/3 (1989).

_____________, ‘Aezkerazko testuak, I; Ariako dotrina’, Memoriae L. Mitxelena magistri sacrum, ASJUren gehigarriak 14 (1991).

_____________, ‘Aezkerazko Testuak II: Orbarako Dotrinak’, ASJU 25/3 (1991).

_____________, ‘Abiaburu bat aezkeraren azterketarako’, Euskal Dialektologiako Kongresua,  ASJUren gehigarriak 28 (1994).

_____________, ‘Etxenike eta Aezkoako lekukotasun dialektologikoa’, Euskera 39/2 (1994).

_____________, ‘Goñerriko hizkera (I)’, ASJU 33/1 (1999).

_____________, ‘Goñerriko hizkera (II)’, ASJU 34/1 (2000).

_____________, ‘Goñerriko hizkera (III)’, ASJU 35/2 (2001).

_____________,  ‘Hego-nafarreraren egituraz’, FLV 94 (2003).

_____________, ‘Estellerriko euskera Arabako eta Nafarroa Garaiko hizkeren bidegurutzean‘, Euskera 49/2 (2004).

_____________, ‘Arakilgo euskara: kokagunearen auzia eta datuen fidagarritasuna’, FLV99 (2005).

_____________,  ‘Irañetako eta Arakilgo mintzoen gurpilean’, FLV 101  (2006).

_____________,  ‘Bi testu llabur Aezkoa eta Zuberoako: Garralda (1828) & Larraine (1817)’, FLV 114  (2012).

Camino, Iñaki & Gómez, Ricardo‘Bonaparteren argitaratzeko irizpideez: Aezkoa, Zaraitzu eta Erronkariko dotrinak (I)’, ASJU 24/2 (1992).

Camino, Iñaki & Lakarra, Joseba Andoni‘Beriain osatuz’, ASJU 27/3 (1993).

 

 


Euskararen lekukoak: PUIU

Iruñetik Tuterarantz joateko ohitura duen gidariak hamaika aldiz ikusitako paisaia da gaur blogera dakardana.

PUEYO

Puiu

Podium hitz latindarrak Puiu itxura hartu zuen Orbaibarko herri eder honetako biztanleen mintzoan. Mintzo horrek berak zizelkatutako Arribillarraga, Azkarrabieta, Dorrondea, Iturriestalia edota Kaskallugaña bezalako leku-izenak bizirik ditugu oraindik hegoaldean mugakide Tafalla duen udalerri honetan, aspaldiko jario zabalagoaren lekuko. 1563an bildutako Puiumendia toponimoa, bestalde, bertakoek aspaldi-aspalditik herriari emandako izenaz mintzo zaigu.

Puiu 2012b

Puiuko leku-izenak (2012)

Leku-izenek pixkanaka baino galtzen ez duten euskararen oroitzapena arinago iraungi ohi da biztanleen gogotik. Bonaparteren garairako ahaztua omen zuten Puiukoek euskara. Hala ote? Fernando Maiora edo Ricardo Urrizola bezalako ikerleen bilaketa lanari esker hobeto ezagutu dugu azken urteotan lehendik ere garbi antzemandakoa: bere historiaren zatirik handienean euskalduna izan zen Puiu. Ez da nekeza baieztapen horren aldeko argudioak biltzea.

1570. Juanes Najurieta puiutarrak bi aldiz deklaratu behar izan zuen epaiketa berean. Bigarren aldian, lehendabizikoan esan zuena irakur ziezaiola eskatu zion eskribauari. Honek hala egin zuen en bascuence, que es su propia lengua, y por él oído y comprendido todo […] dijo que aquel era su primer dicho y la verdad y lo que él había depuesto.

1587. Espero zitekeen bezala, bascongado atalean sartuta ageri da Puiu Nafarroako herrien zerrenda ezagunean.

1596. Liskarrean hasi ziren Santa Maria elizan Graciana Mendia izeneko andere noblea eta herriko beste emakume talde bat. Antza denez hauetako bat, Catalina del Pueyo, atzealdeko bere eserlekutik altxa eta Gracianaren ondokora joan zen. Honek atzeratzeko eskatu zion, eserlekua berea zelakoan; baina Catalinak le respondio en bascuence que no quería, y que se bajase ella, que no era su asiento ni tenía que estar allí.

1596. Liskar handia altxatu zen Puiuko Martin Alzorriz eta Juanes Espartzaren artean, lehendabizikoaren etxeko atarian. Odolik ere izan zen. Martin Leozek ikusitakoa kontatu zuen: entre otras palabras que entre ellos decian y hablaban, oyo y comprendio este testigo que el dicho Juanes de Esparza, herido, decia al dicho Martin de Alzorriz en bascuence de esta manera: heure bician estuc trataçen falçuquerietan bayçe; que quiere decir: en vuestra vida no tratais sino en falsedad.

Pueyo 1596

‘heure bician estuc trataçen falçuquerietan bayçe’; Puiu, 1596.

1611. 75 urteko Martin Leozek gaztelania gutxi zekien. Martin Heneriz izeneko bat izan zuen lagun eta itzultzaile zenbait galderari erantzuteko unean por no saber bien romançe. Urte batzuk beranduago, izen bereko eta 65 urteko beste puiutar bati ere euskaratu egin behar izan zioten bere esanekin gaztelaniaz idatzitako agiria dandole a entender en su bascuense bulgar.

1627. 42 urtez Irunberriko apaiz  izandako Artariain lizentziatuak ablaba y entendía muy bien la lengoa bascongada, por ser natural del lugar del Pueyo, a donde la lengoa natural y hordinaria es el bascuençe.

1651. Iratxetako tabernan bikarioak eta beste lagun batek izandako ika-mikaren lekuko izan zen Martin Ozkariz puiutarra. Karta-jokoan ari zirela eztabaidan hasi ziren biak, baina Puiukoak ezin izan zituen elkarri esandakoak ulertu, gaztelaniaz aritu zirelako.

1662. Puiuko 8 biztanle (Julio Agoitz, Martin Aldunate, Pedro Irisarri, Joan Makirriain, Pedro Bon, Sebastian Iratxeta, Miguel Espinal eta Pedro Labiano, 25-71 urte bitartekoak) euskaraz mintzatu ziren haien adierazpenetan eta esan zutenaren erdal itzulpena azaldu behar izan zieten, ontzat eman zezaten.

1699. Puiuko bi lagun, Martin de Cicilia zirujaua eta Juan Apeztegia, lekuko izendatu zituzten alokatze bati buruzko auzi batean. Apeztegiak ezin izan zituen ulertu Cicilia zirujauak esandako zenbait gauza, porque habló en castellano y el testigo [Apeztegiak] no sabe dicha lengua. Hasiak ziren beraz zenbait herritar gaztelania ezagutzen; ez inola ere denak.

1714. Juan de Aoiz. 72 urte. Puiun jaio eta bizi zena. Oso gaizki moldatzen zen gaztelaniaz: entiende poco la lengua castellana, para ello le recivi juramento al dicho Joseph de Galisanz de que bien y fielmente declarara en lengua castellana lo que el testigo dijera en basquenze.

XVIII. m. 1748, 1756 eta 1758an, Iturengo eta Baztanaldeko hiru apaiz izan zituzten Puiun. Arraiozko Juan Antonio de Zozayak 1758an erretoretza utzi zuenean, Narbarten ibili zen apaiz. Ohiko ziren beraz bikario euskaldunak herrian.

Puiuko eliza

1859. Barasoaini buruz aritzean aipatu nuen Maria Angela Aldaz imoztarraren heriotzak Puiuri buruzko aski albiste deigarriak dakartza. Maiatzaren 19an hil zen Aldaz, Puiun, herri inguruan eskean ibili ostean. Hainbat pertsonak deklaratu behar izan zuten heriotzaren eta hildakoaren nondik norakoak argitu asmoz hasitako prozesuan. Galdeketen ondorioz garbi gelditu zenez, 53 urteko Maria Angela Aldazek ez zekien ongi gaztelaniaz [debia ser vascongada segun su modo de hablar y rezar en esa lengua…como no se esplicase bien en castellano…]; 18 urteko semea, aldiz, euskaldun hutsa zen, eta Tafallako epaitegira bertaraturik ez zen erdaraz deklaratzeko gauza izan. Hartara, Aldaz Puiun hil aurreko orduetan emakumearekin hitz egin zutelako lekukotasunik onena eman ahal izan zutenak, egun haietan herrian zeuden zenbait euskaldun izan ziren. Elgetako bi hargin, esate baterako, euskaraz mintzatu ziren eskalearekin. Barasoaingo Francisco Ugarte ere bai, aurreko sarrera hartan aipatu nuen bezala. Baina baita Puiun bizi ziren bi pertsona ere.

Emeteria Oses izan zen horietako bat. 60 urtekoa zen; XIX. mendearekin jaioa, beraz. Puiun bizi zen eta jaiotzaz ere puiutarra zela ematen du: herrian bertan 1821ean ezkondutako Emeteria Oses bera izango da, noski. Prozesuan adierazi zenez, Aldazekin aritu zen solasean, Imozkoa etxeko atarian agertuta. Hizketaldi laburra izan zuten, baina beste orbaibartar batzuk (Barasoaingo Cipriano Navaz. adibidez) ez ziren Aldazekin moldatzeko ere gauza izan eta euskaldun baten laguntza behar izan zuten. 1800 inguruan jaiotako Emeteria Oses puiutarra euskalduna izan zitekeela pentsatzea ez zait arinkeria iruditzen.

Herriaren euskarazko izena agerian da berriz, idatzizko mezuetan bada ere.

Fernando Argonz Salinasek ere euskaraz hitz egin zuen hildako anderearekin: encontró en una de las calles de este pueblo echada en el suelo a una mujer (…) y habiendole dirijido en bascuenze algunas preguntas (…) se dirijio a su casa el declarante. Agirien arabera, Argonz Puiukoa zen eta 16 urte baino ez zituen. 1842-43an jaiotako euskaldun puiutar bat? Ez litzateke nolanahiko albistea. Merezi du zertxobait gehiago jakiten saiatzea, eta oso interesgarriak dira Puiuko Santa Maria Elizako artxiboak aztergai honen inguruan gordetako zenbait datu: Manuel Argonz eta María Salinas gurasoak Puiun bertan ezkondu ziren 1843ko urtarrilean. Parroki agirien arabera puiutarra zen ama (1824an jaioa, nonbait); eta Otsagikoa, berriz, aita, 1821ean sortua. Emaztearen herrira ezkondu eta harekin beste seme bat behintzat izan zuen otsagiarrak Puiun: Jose Regino Argonz, 1844ko irailean jaio zena. Zoritxarrez, ez dut Fernando semearen bataio-agiririk topatu. Nolanahi ere den, anaia bat behintzat Puiun jaioa eta bestea euskalduna zela agiri bidez frogatuta egonik, biak ere hala izango zirela pentsatzea da logikoena. Aita zaraitzuarra ere euskaraz mintzatuko zen; ez du ematen zalantzan jartzekoa denik.

1840-45 inguruan Puiun jaiotako bi gaztetxo haiek euskaldunak zirela antzemate hutsak zenbait hausnarketa eragin dezake. Arrazoi nahikoa al litzateke XIX. mendean Otsagiko aita baten euskalduntasuna, Puiura ezkonduta, inguru hartan semeei euskaraz irakasteko, herria zeharo erdaldunduta egonez gero? Aitarekin soilik mintzatuta izango ziren euskaldun gazte haiek? Edota 1820 inguruan jaiotako ama puiutarra ere euskalduna izango zela onartu behar dugu? Eta hala izatera, erabateko salbuespena izango al zen emakume hura (eta sendi osoa) orduko Puiun? Zein euskara transmititu bide zen arronztarren etxean XIX. mende erdialdean: Zaraitzukoa? Puiukoa? Bien nahastea…?

Puiu1863. Bonaparteren ikerketen osteko mapak euskararen eremutik kanpo utzi zuen Puiu; muga-mugan -alboko Barasoain eta Garinoain baitziren mapako azken herri euskaldunak- baina kanpoan. Sarritan aipatu dut blog honetan euskara zeharo apaldurik baina bizirik zuten herri asko printzeak mapatik aterarazi zituelako susmoa. Susmo horren arabera egon zitezkeen oraindik adineko euskaldun zenbait Puiun 1860ko hamarkadan. Baina 1859ko lekukotasuna eta hark eragindako galderak egokiak balira, urte haietan Puiun adineko euskaldun gutxi batzuk baino gehixeago ere aurki zitekeela onartu beharko litzateke agian. XX. mendeak ekarri zuen Orbaibarren euskara berreskuratu nahiaren hasiera; bertakoaren erabateko galera ere mende horretan bertan gauzatu ote?

El Pueyo, villa situada apenas a cinco kilómetros de Tafalla, ofrece abundantes testimonios de la pervivencia durante siglos del euskera, y nos permite al mismo tiempo albergar una cierta sospecha de que el habla vasca del Valle de Orba bien pudo haber subsistido hasta épocas más tardías que las que la mera contemplación del mapa de Bonaparte sugeriría. En la parte final de esta entrada del blog me hago eco del testimonio recogido por Fernando Maiora según el cual el joven puiutarra Fernando Argonz, de unos 16 años allá por 1859, pudo comunicarse en euskera con una vecina vascongada del valle de Imoz que llegó a Pueyo pidiendo limosna y posteriormente falleció en la localidad en circunstancias poco claras. Los archivos parecen confirmar que el joven no era un simple vecino de Pueyo, sino que era natural de la localidad, al igual que su madre, en tanto que el padre era salacenco. Los datos quedan sujetos a interpretaciones, pero en mi opinión no permiten descartar la posibilidad de que existieran en mayor o menor medida, avanzado ya el siglo XIX, habitantes de Orbaibar que hubieran mantenido siquiera en parte la transmisión del euskera propio de la comarca.


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2013(e)ko urria
    A A A A O I I
    « Ira   Aza »
     123456
    78910111213
    14151617181920
    21222324252627
    28293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu