IrigarayAingeru Irigarai sendagile eta euskaltzale handia (1899-1983) gerra aurretik, diktadura bitartean eta hura amaitu ostean ere nabarmendu zen euskararen aldeko jardunean. Ez dira asko horrenbeste esan dezaketenak. Fermin Irigarai Larrekoren semeari zor diogu, halaber, Bonaparteren eta Sanchez Carrionen lanen arteko mende luzean Nafarroako euskararen hego-muga irudikatzeko egindako ahaleginik aipagarriena.

Gerra aitzineko ikerketa: lehendabiziko datuak.

1935erako burutu zuen Irigaraik datu-bilketa, zuzen-zuzenean batzutan [datos personales], eta berriemaile egokiak aurkitzen saiatuta gainerakoetan [testimonios de personas enteradas y competentes]. Huescako mugatik Arabakora bitarteko 130 herritik gora aztertu zituen beratarrak guztira, eta haietan euskaraz ba ote zekiten jakitearekin konformatu gabe, euskararen bizitasuna ere neurtu nahi izan zuen, herri bakoitza ondorengo zazpi maila hauetako batera bilduz:

I. Haurrek ere bazekiten euskaraz, eta erabili egiten zuten gainera.

II. 30 urtetik gorakoek bazerabilten, baina haurrek ez.

III. 30 urte ingurukoek bazekiten euskaraz, baina ez zuten erabiltzen.

IV. 50 urtetik gorakoek egiten zuten euskaraz; 30ekoek, aldiz, ez.

V. 50 urte ingurukoek eta 30ekoek bazekiten, baina ez batzuek ez besteek ez zuten euskararik erabiltzen.

VI. 50 urte ingurukoek eta hortik gorakoek bazekiten, baina erdara hutsean aritzen ziren.

VII. Adinekoek bakarrik zekiten, eta haiek ere ez ziren euskaraz mintzo.

RIEV

RIEV aldizkarian argitaratu ziren Irigarairen lanaren lehendabiziko emaitzak

1935ean bertan eman zuen Irigaraik bere ikerlanaren aurrerapena RIEV aldizkarian (XXVI), ‘Documentos para la Geografía Lingüística de Navarra’ artikuluaren baitan. XVIII. mendea izan zuen aipagai nagusi, mende hartan Iruñeko Elizbarrutiko komisari datu-hartzaile euskaldun eta erdaldunen artean izandako auzi eta ika-mikak argitara eman baitzituen; baina horrekin batera, Elizbarrutiko agiriek iradokitako XVIII. mende amaierako muga Bonaparteren 1863ko datuekin erkatzen zuen mapa aurkeztu zuen, eta mapa horretan 1935eko bere datuak ere txertatu zituen.

Irigarai 1935

Irigarairen 1935eko mapa. Egin klik irudian antzeko bertsio bat gertuagotik aztertzeko.

Aurrerapen hartan ez zuen bestelako xehetasun handirik eman, baina herri gutxi batzuk aipatu zituen alboko mapa azaltzearekin batera: ‘La línea más septentrional [maparena] marca la frontera actual del vascuence. que la forman los siguientes: Ciordia, Lizarraga, Urrizola, Aristregui, Marcalain, Navaz, Osacain, Zuriain, Galduroz, Gurpegui, Artozqui, Azparren, Güesa, Isaba-Uztarroz.

Gerraosteko datu zabalagoak.

1936ko sarraskia berehala hasita, itzaletan geratu ziren urte luzez Irigaraik bildutako gainerako datuak, harik eta 1956an Euskera aldizkarian argitara eman zituen arte. Ordu hartan, mapa ez ezik, aztertutako herri guztien zerrenda ere eskaini zuen,  Ietik VIIrako aipatu eskalan  bakoitzaren egoera nolakoa zen zehaztuz.

Artikuluaren arabera, hauek lirateke 1935ean Nafarroako euskararen hego-muturreko herriak eta beraien egoera, ekialdetik mendebalderantz goazela, eta herriak zein haranetakoak diren esanik:

Elia

Eguesko Elian ba omen zen euskaldunik 1935ean.

Erronkari (VII. taldekoa) – Bidankoze (Erronkari, VII) – Gorza (Zaraitzu, VII) – Azparren (Artzibar, III) – Lakabe (Artzibar, VI) – Uriz (Artzibar, IV) – Saragueta (Artzibar, IV) – Gurpegi (Artzibar, VI) – Urrizelki (Arriasgoiti, III) – Galduroz (Arriasgoiti, euskal hiztun bakarra) – Elia (Egues, VII) – Ilurdoz (Esteribar, II) – Iroz (Esteribar, VI) – Idoi (Esteribar, V) – Sorauren (Ezkabarte, VII) – Osabide (Olaibar, VII) – Ostiz (Odieta, VI) – Anozibar (Odieta, IV) – Eguaras (Atetz, V) – Nabaz (Txulapain, V) – Amalain (Atetz, II) – Beorburu (Txulapain, II) – Larraioz (Txulapain, VI) – Osinaga (Txulapain, VI) – Larunbe (Itza, VI*) – Gulia (Itza, VI) – Aizkorbe (Arakil. VI) – Etxeberri (Arakil, VI) – Errotz (Arakil, VI**) – Urritzola (Arakil, III) – Ekai (Arakil, VI) – Zuhatzu (Arakil, VI) – Satrustegi (Arakil, IV) – Hiriberri (Arakil, VI) – Ihabar (Arakil, IV) – Irañeta (I).

VI*  – Herriko lau etxetan denek zekiten euskaraz. Beste 20 etxeei zegokien VI. multzoa, /  VI** – Iturri guztiak ez zetozen bat.
Galduroz 2

Galduroz (Arriasgoiti), 1935eko hizkuntza-muga. Argazkia 80ko hamarkadakoa da.

Irañeta bezala beratarrak I. multzoan sailkatu zituen herrien zerrenda mapa batean aztertuz, 1935ean Nafarroako euskararen bizitasunaren hego-ertza zein zen ere itxuratu dezakegu, alegia, hegoaldera gindoazela neska-mutiko euskaldunak zituzten azken herriak zein izango ziren: Irañeta; Imozko Muzkiz; Atezko Ziganda eta Berasain; Ultzamako Iraizotz eta Eltso; Odietako Latasa; Anueko Arizu, Leazkue, Egozkue eta Etulain; Esteribarko Iragi, Eugi, Leranoz eta Usitxi; Erroibarko Lintzoain eta Mezkiritz; Aezkoako Aria, Hiriberri, Orbara, Abaurrepea eta Abaurregaina; eta Zaraitzuko Jaurrieta eta Espartza. 24 herri orotara. Hauetan denetan 1935eko haurrak ere euskaraz mintzo omen ziren. 80 urte beranduago, haietarik bostetan ez da bertako mintzoa dakienik gelditzen, eta dozena erdi bat kenduta gainerakoetan esku bateko hatzez konta daitezke.

Irigaraik emandako datuen arabera, euskara galdua zuen Erronkari hegoaldeak, eta Uztarrozen baino ez zirauen indartsu. Han bezala Zaraitzuko Jaurrieta eta Ezkarozen ere haurrek euskaraz zekiten, baina Espartza hegoaldean gainbeherera zihoan zaraitzuera eta Galozen ez zen ordurako euskaldunik. Urraulgoitiko mintzoa guztiz iraungia zen, antza, eta Artzibarkoa galbidean hasia zen iparraldean eta ahaztua zuten hegoaldean. Ahul zegoen euskara Arriasgoitin eta azken pindar batzuk baino ez ziren gelditzen Eguesen eta Ezkabarten. Higatzea nabarmena zen Esteribar hegoaldean ere: Zubiritik behera herri bakar batean ez ziren umetxoak euskaraz mintzatzen.

Iruña mendebaldeari dagokionez, iheska irudikatu zuen Irigaraik euskara Olaibarren, pitzatzen hasia Odietako hego-muturrean, maldan behera Txulapainen eta Gulian, desagertua Itzako zendea zaharrean, eta aski ahul Irañetara bitarteko Arakilgo herrietan.

IRIGARAI 1935 - 2

1935eko euskararen muga, Irigarairen herri-zerrendako datuen arabera. Egin klik gertuagotik ikusteko.

IRIGARAI 1935 - 1

Egin klik gertuagotik ikusteko

 

 

 

 

 

 

Lanaren zailtasuna

sorauren-sorauren-2001

Kontraesanak omen zituzten Sorauren herriaz Irigaraik jasotako datuek.

Ez zen samurra ikerlan hari ekinda Irigaraik bizkarrean hartutako erronka; egilearen beraren hitzetan, ‘por el estado de inestable transición de la lengua vasca en muchos lugares y por la diferente apreciación de los informadores: hasta darse el caso reiterado de vascófonos que se habían olvidado de esa su condición’. Azken hauek ez dira edonolako kontuak. Ikerleak berak zuzenean hartu ahal izan ez zituen datuetan berriemaile ezberdin askoren irizpide eta ikuspegiak nahasiko ziren noski. Hainbat lekutan isil-isilik galtzen ari zen hizkuntzaren azken hiztunen lotsa ere bai, beharbada. Nolanahi ere den, Berakoak aitortutako zailtasun horiek hainbat zalantza eragin bide zioten, eta ez da oso nekeza duda-muda horien arrastoari jarraitzea: esate baterako, Erronkarin Izaba eta Uztarroze bakarrik bildu zituen bere mapako eremu euskaldunean, nahiz eta Urzainki, Erronkari eta Bidankozen ere adineko euskaldunen berri jakin. Ezkabarteko Soraurenen jasotako txostena eta berak zeuzkan datuak bat ez zetozela aitortu zuen 1956ko lanean; hala ere, ez zuen haraneko beste herririk izendatu, baina Anotzen izan zen hiztunik 80ko hamarkadara arte behintzat. Urraulgoiti ez zuen aipatu Euskera aldizkarian; 1966ko Geografía Histórica de la lengua vasca liburuan, ordea, (72-73. or.) Ariztu eta Elkoaz ageri dira ‘Línea extrema del Euskera en 1935’ delakoan. Txulapaingo Aristregi eta Markalain ere adierazi zituen aurreko biekin batera; baina Aristregin euskaraz inork ez zekiela idatzi zuen 1956ko herri-zerrendan, eta Markalain ez da zerrendan ageri, muga inguruko Urdiroz, Gendulain eta beste herriren bat bezala. Eguesko Elia herrixka, ibarreko euskararen azken gordeleku nonbait, mugatik beheiti marraztu zuen mapan, bestetik adinekoek euskaraz bazekitela adierazi arren.

1935eko mugez haraindi euskal hiztunik bai?

Zailtasunak zailtasun, informazio zabala bezain baliotsua eman zuen Irigaraik Nafarroako euskararen ertzak hizpide hartuta. Gaur egun, ondoren ezagutu diren hainbat albisteri esker abantailaz jokatuz, susma daiteke Irigaraik markatutako mugaren hegoaldean 1935ean bertan edo are beranduago euskara erabat ahaztu gabeko herriak eta hiztunak izan, bazirela. Urraulgoiti ibarra Irigarai berarentzat izan ote zen zalantzazko? Arestian agertu zaigun Elkoazen euskara 1945-50era arte gorde zutela argitu zuen Juan San Martinek hainbat urte beranduago, eta Ozkoidiko hiztun bat 1935ean bizi zela ere bai, haranari buruzko sarreran aipatu nuen bezala. Zizur Nagusiko azken euskal hiztuna izan bide zena 1943ra arte bizi izana deigarria da, Zizur Iruñea bera baino hegoalderago egonik. 1934-37 urteetan desagertu ziren Goñerriko Goñi eta Azantza herrietako senar-emazte euskaldunak, edota 1940an oraindik bizi zen Ollarango Manuela Goikoetxea esaten ari naizenaren adibide garbiak direla ematen du.

geohisto

Auñamendi argitaletxeko ‘Geografía Histórica de La Lengua Vasca’ obran plazaratu zen, besteak beste, Irigarairen ikerlana.

Honek ezin dio Aingeru Irigarairen lanari balio apurrik ere kendu. Izatekotan, horrelako lanak duela ia mende beteko baliabideekin eta orduko egoeran burutzea zenbateraino zen erronka gaitza erakusten du; are gehiago, Irigaraik berak ere kontraesanak topatu zituen 1930eko hamarkadan bildutako datuak Bonapartek 70 urte lehenago emandakoekin konparatzean. Hainbat herritan jaso zuenak (Arakilgo Errotz eta Izurdiagan, Oltzako Ororbian edota Itzako Aldaban) auzitan jarri zuen printzeak 1863an herri horiek euskararen bizitasun eremuaren barrenean sartu izana. Irigarai eta Bonaparte bezalako ikerleek bete-betean asmatuko zuten batzutan eta kale egingo zuten tarteka, edonork bezala; baina haien lekukotasuna eta ahalegina ezinbesteko zaizkigu zer izan garen eta nolako bidea egin dugun hobeto ulertzeko.

Azken hitza: Morales de Radaren ikerlana (1961)

Aingeru Irigarairen 1935eko ikerketak ondorengo hamarkadetan izandako oihartzuna gogora ekartzeko aski litzateke hemen dagoeneko hizpide hartu dudan Sanchez Carrionen lana aipatzea, granadarrak behin eta berriro alderatu baitzuen Nafarroako herrietan berak topatutako egoera Irigaraik 35 urte lehenago eratutako zazpi multzoekin. Baina 1970 baino lehen beste norbaitek ere oso kontuan hartua zuen sendagile beratarraren ekarpena: Joaquín Morales de Radak, hain zuzen. Ikerle honek Munibe aldizkarian aurkeztu zituen 1963an bi urte lehenago Irigarairen zerrendako hainbat herritan egindako inkestaren emaitzak. 1935 inguruko egoera zenbat eta nola aldatu zen jakitea zuen helburu.  ‘El resultado de nuestro sondeo es desconsolador’, adierazi zuen ondorio gisa, euskararen atzera egitea atsedenik gabea zela ikusirik. Irigarairen laneko 17 herri eraman zituen Munibe aldizkarira. Denetan zen euskararen egoera gerra aurreko urteetan baino okerragoa. Horietako 11tan galdutzat eman daiteke gaur egun bertako hizkera.

 

El navarro Aingeru Irigaray, médico a la par que hombre de letras y eminente vascófilo (1899-1983), fue el autor del intento más destacado de determinar los límites del euskera en Navarra que vio la primera mitad del siglo XX. La ‘Noticia del Estado Lingüístico de Navarra en 1935’, apenas dada a conocer antes del estallido de la Guerra Civil y que no vio la luz convenientemente sino dos décadas después, recoge una encuesta realizada a lo largo de más de un centenar de localidades del viejo reino desde Ciordia hasta Roncal, mediante la cual Irigaray pretendió fijar la frontera meridional de las hablas vascas de Navarra por aquel entonces, conocer los cambios operados en dicha frontera desde los estudios del príncipe Bonaparte, explorar la situación real de conocimiento y uso del idioma en aquella zona límite y -según sus propias palabras- ‘sentar las bases de un estudio geográfico lingüístico más exacto’. Los resultados del esfuerzo de Irigaray, de gran valor para el lector interesado, muestran el imparable retroceso al que se encontraba sometido el euskera hacia 1935 en los valles de Arakil, Iza, Juslapeña, Odieta, Olaibar, Esteribar, Arriasgoiti, Arce, Salazar o Roncal, entre otros.