Iruñetik Tuterarantz joateko ohitura duen gidariak hamaika aldiz ikusitako paisaia da gaur blogera dakardana.

PUEYO

Puiu

Podium hitz latindarrak Puiu itxura hartu zuen Orbaibarko herri eder honetako biztanleen mintzoan. Mintzo horrek berak zizelkatutako Arribillarraga, Azkarrabieta, Dorrondea, Iturriestalia edota Kaskallugaña bezalako leku-izenak bizirik ditugu oraindik hegoaldean mugakide Tafalla duen udalerri honetan, aspaldiko jario zabalagoaren lekuko. 1563an bildutako Puiumendia toponimoa, bestalde, bertakoek aspaldi-aspalditik herriari emandako izenaz mintzo zaigu.

Puiu 2012b

Puiuko leku-izenak (2012)

Leku-izenek pixkanaka baino galtzen ez duten euskararen oroitzapena arinago iraungi ohi da biztanleen gogotik. Bonaparteren garairako ahaztua omen zuten Puiukoek euskara. Hala ote? Fernando Maiora edo Ricardo Urrizola bezalako ikerleen bilaketa lanari esker hobeto ezagutu dugu azken urteotan lehendik ere garbi antzemandakoa: bere historiaren zatirik handienean euskalduna izan zen Puiu. Ez da nekeza baieztapen horren aldeko argudioak biltzea.

1570. Juanes Najurieta puiutarrak bi aldiz deklaratu behar izan zuen epaiketa berean. Bigarren aldian, lehendabizikoan esan zuena irakur ziezaiola eskatu zion eskribauari. Honek hala egin zuen en bascuence, que es su propia lengua, y por él oído y comprendido todo […] dijo que aquel era su primer dicho y la verdad y lo que él había depuesto.

1587. Espero zitekeen bezala, bascongado atalean sartuta ageri da Puiu Nafarroako herrien zerrenda ezagunean.

1596. Liskarrean hasi ziren Santa Maria elizan Graciana Mendia izeneko andere noblea eta herriko beste emakume talde bat. Antza denez hauetako bat, Catalina del Pueyo, atzealdeko bere eserlekutik altxa eta Gracianaren ondokora joan zen. Honek atzeratzeko eskatu zion, eserlekua berea zelakoan; baina Catalinak le respondio en bascuence que no quería, y que se bajase ella, que no era su asiento ni tenía que estar allí.

1596. Liskar handia altxatu zen Puiuko Martin Alzorriz eta Juanes Espartzaren artean, lehendabizikoaren etxeko atarian. Odolik ere izan zen. Martin Leozek ikusitakoa kontatu zuen: entre otras palabras que entre ellos decian y hablaban, oyo y comprendio este testigo que el dicho Juanes de Esparza, herido, decia al dicho Martin de Alzorriz en bascuence de esta manera: heure bician estuc trataçen falçuquerietan bayçe; que quiere decir: en vuestra vida no tratais sino en falsedad.

Pueyo 1596

‘heure bician estuc trataçen falçuquerietan bayçe’; Puiu, 1596.

1611. 75 urteko Martin Leozek gaztelania gutxi zekien. Martin Heneriz izeneko bat izan zuen lagun eta itzultzaile zenbait galderari erantzuteko unean por no saber bien romançe. Urte batzuk beranduago, izen bereko eta 65 urteko beste puiutar bati ere euskaratu egin behar izan zioten bere esanekin gaztelaniaz idatzitako agiria dandole a entender en su bascuense bulgar.

1627. 42 urtez Irunberriko apaiz  izandako Artariain lizentziatuak ablaba y entendía muy bien la lengoa bascongada, por ser natural del lugar del Pueyo, a donde la lengoa natural y hordinaria es el bascuençe.

1651. Iratxetako tabernan bikarioak eta beste lagun batek izandako ika-mikaren lekuko izan zen Martin Ozkariz puiutarra. Karta-jokoan ari zirela eztabaidan hasi ziren biak, baina Puiukoak ezin izan zituen elkarri esandakoak ulertu, gaztelaniaz aritu zirelako.

1662. Puiuko 8 biztanle (Julio Agoitz, Martin Aldunate, Pedro Irisarri, Joan Makirriain, Pedro Bon, Sebastian Iratxeta, Miguel Espinal eta Pedro Labiano, 25-71 urte bitartekoak) euskaraz mintzatu ziren haien adierazpenetan eta esan zutenaren erdal itzulpena azaldu behar izan zieten, ontzat eman zezaten.

1699. Puiuko bi lagun, Martin de Cicilia zirujaua eta Juan Apeztegia, lekuko izendatu zituzten alokatze bati buruzko auzi batean. Apeztegiak ezin izan zituen ulertu Cicilia zirujauak esandako zenbait gauza, porque habló en castellano y el testigo [Apeztegiak] no sabe dicha lengua. Hasiak ziren beraz zenbait herritar gaztelania ezagutzen; ez inola ere denak.

1714. Juan de Aoiz. 72 urte. Puiun jaio eta bizi zena. Oso gaizki moldatzen zen gaztelaniaz: entiende poco la lengua castellana, para ello le recivi juramento al dicho Joseph de Galisanz de que bien y fielmente declarara en lengua castellana lo que el testigo dijera en basquenze.

XVIII. m. 1748, 1756 eta 1758an, Iturengo eta Baztanaldeko hiru apaiz izan zituzten Puiun. Arraiozko Juan Antonio de Zozayak 1758an erretoretza utzi zuenean, Narbarten ibili zen apaiz. Ohiko ziren beraz bikario euskaldunak herrian.

Puiuko eliza

1859. Barasoaini buruz aritzean aipatu nuen Maria Angela Aldaz imoztarraren heriotzak Puiuri buruzko aski albiste deigarriak dakartza. Maiatzaren 19an hil zen Aldaz, Puiun, herri inguruan eskean ibili ostean. Hainbat pertsonak deklaratu behar izan zuten heriotzaren eta hildakoaren nondik norakoak argitu asmoz hasitako prozesuan. Galdeketen ondorioz garbi gelditu zenez, 53 urteko Maria Angela Aldazek ez zekien ongi gaztelaniaz [debia ser vascongada segun su modo de hablar y rezar en esa lengua…como no se esplicase bien en castellano…]; 18 urteko semea, aldiz, euskaldun hutsa zen, eta Tafallako epaitegira bertaraturik ez zen erdaraz deklaratzeko gauza izan. Hartara, Aldaz Puiun hil aurreko orduetan emakumearekin hitz egin zutelako lekukotasunik onena eman ahal izan zutenak, egun haietan herrian zeuden zenbait euskaldun izan ziren. Elgetako bi hargin, esate baterako, euskaraz mintzatu ziren eskalearekin. Barasoaingo Francisco Ugarte ere bai, aurreko sarrera hartan aipatu nuen bezala. Baina baita Puiun bizi ziren bi pertsona ere.

Emeteria Oses izan zen horietako bat. 60 urtekoa zen; XIX. mendearekin jaioa, beraz. Puiun bizi zen eta jaiotzaz ere puiutarra zela ematen du: herrian bertan 1821ean ezkondutako Emeteria Oses bera izango da, noski. Prozesuan adierazi zenez, Aldazekin aritu zen solasean, Imozkoa etxeko atarian agertuta. Hizketaldi laburra izan zuten, baina beste orbaibartar batzuk (Barasoaingo Cipriano Navaz. adibidez) ez ziren Aldazekin moldatzeko ere gauza izan eta euskaldun baten laguntza behar izan zuten. 1800 inguruan jaiotako Emeteria Oses puiutarra euskalduna izan zitekeela pentsatzea ez zait arinkeria iruditzen.

Herriaren euskarazko izena agerian da berriz, idatzizko mezuetan bada ere.

Fernando Argonz Salinasek ere euskaraz hitz egin zuen hildako anderearekin: encontró en una de las calles de este pueblo echada en el suelo a una mujer (…) y habiendole dirijido en bascuenze algunas preguntas (…) se dirijio a su casa el declarante. Agirien arabera, Argonz Puiukoa zen eta 16 urte baino ez zituen. 1842-43an jaiotako euskaldun puiutar bat? Ez litzateke nolanahiko albistea. Merezi du zertxobait gehiago jakiten saiatzea, eta oso interesgarriak dira Puiuko Santa Maria Elizako artxiboak aztergai honen inguruan gordetako zenbait datu: Manuel Argonz eta María Salinas gurasoak Puiun bertan ezkondu ziren 1843ko urtarrilean. Parroki agirien arabera puiutarra zen ama (1824an jaioa, nonbait); eta Otsagikoa, berriz, aita, 1821ean sortua. Emaztearen herrira ezkondu eta harekin beste seme bat behintzat izan zuen otsagiarrak Puiun: Jose Regino Argonz, 1844ko irailean jaio zena. Zoritxarrez, ez dut Fernando semearen bataio-agiririk topatu. Nolanahi ere den, anaia bat behintzat Puiun jaioa eta bestea euskalduna zela agiri bidez frogatuta egonik, biak ere hala izango zirela pentsatzea da logikoena. Aita zaraitzuarra ere euskaraz mintzatuko zen; ez du ematen zalantzan jartzekoa denik.

1840-45 inguruan Puiun jaiotako bi gaztetxo haiek euskaldunak zirela antzemate hutsak zenbait hausnarketa eragin dezake. Arrazoi nahikoa al litzateke XIX. mendean Otsagiko aita baten euskalduntasuna, Puiura ezkonduta, inguru hartan semeei euskaraz irakasteko, herria zeharo erdaldunduta egonez gero? Aitarekin soilik mintzatuta izango ziren euskaldun gazte haiek? Edota 1820 inguruan jaiotako ama puiutarra ere euskalduna izango zela onartu behar dugu? Eta hala izatera, erabateko salbuespena izango al zen emakume hura (eta sendi osoa) orduko Puiun? Zein euskara transmititu bide zen arronztarren etxean XIX. mende erdialdean: Zaraitzukoa? Puiukoa? Bien nahastea…?

Puiu1863. Bonaparteren ikerketen osteko mapak euskararen eremutik kanpo utzi zuen Puiu; muga-mugan -alboko Barasoain eta Garinoain baitziren mapako azken herri euskaldunak- baina kanpoan. Sarritan aipatu dut blog honetan euskara zeharo apaldurik baina bizirik zuten herri asko printzeak mapatik aterarazi zituelako susmoa. Susmo horren arabera egon zitezkeen oraindik adineko euskaldun zenbait Puiun 1860ko hamarkadan. Baina 1859ko lekukotasuna eta hark eragindako galderak egokiak balira, urte haietan Puiun adineko euskaldun gutxi batzuk baino gehixeago ere aurki zitekeela onartu beharko litzateke agian. XX. mendeak ekarri zuen Orbaibarren euskara berreskuratu nahiaren hasiera; bertakoaren erabateko galera ere mende horretan bertan gauzatu ote?

El Pueyo, villa situada apenas a cinco kilómetros de Tafalla, ofrece abundantes testimonios de la pervivencia durante siglos del euskera, y nos permite al mismo tiempo albergar una cierta sospecha de que el habla vasca del Valle de Orba bien pudo haber subsistido hasta épocas más tardías que las que la mera contemplación del mapa de Bonaparte sugeriría. En la parte final de esta entrada del blog me hago eco del testimonio recogido por Fernando Maiora según el cual el joven puiutarra Fernando Argonz, de unos 16 años allá por 1859, pudo comunicarse en euskera con una vecina vascongada del valle de Imoz que llegó a Pueyo pidiendo limosna y posteriormente falleció en la localidad en circunstancias poco claras. Los archivos parecen confirmar que el joven no era un simple vecino de Pueyo, sino que era natural de la localidad, al igual que su madre, en tanto que el padre era salacenco. Los datos quedan sujetos a interpretaciones, pero en mi opinión no permiten descartar la posibilidad de que existieran en mayor o menor medida, avanzado ya el siglo XIX, habitantes de Orbaibar que hubieran mantenido siquiera en parte la transmisión del euskera propio de la comarca.