Blogean duela gutxi idatzitako sarrera hau aberasteko orain arte ezagutzen ez nituen Mendigatxa sendiaren inguruko hainbat datu ekarri ditut hona. Ez dut uste jendaurrean idatziz sekula eman direnik. Bidankozarte aldizkariaren sustatzaile eta arduradun den Gotzon Pérez Artutx bidankoztarrari esker ezagutu ditut, jaioterriko parroki liburuak informatizatzen ari baita. Mendigatxaren inguruko xehetasun gehigarri hauek bere ahaleginaren eta pazientziaren fruitu dira. Sarrera hau bezalaxe, letra ilunean emanda dago eguneratzea ere.

Luis Luziano Bonaparteren eta Resurrección Maria Azkueren berriemaile bidankoztarra, hainbat testuren bitartez Erronkariko euskararen iturri ere bihurtu zena.

Mariano Mendigacha

Mariano Mendigatxa, Erronkariko eran jantzia

Erronkari haran osoan zehar XIX. mendeak jarri zuen -non lehenago, non berantago- bertako mintzoa galbidean. Bidankozen ere bai, jakina; baina herri hartan, horrekin batera, mintzo horren beraren bi lekuko bikain utzi zituen gizaldiak: Bonaparterentzat itzultzaile ibilitako Pedro Prudentzio Hualde, eta gaur hona ekarri dudan Mendigatxa, Erronkariko euskararen ikur eta -zoritxarrez- euskara horren beraren gainbeheraren sinbolo mingarri.

Mariano Saturnino Mendigatxa Bidankozen munduratu zen 1832ko otsailaren 12an. Guraso biak herrikoak zituen: Martin eta Melchora Ornat. Aitonak, burgiarra bata eta Erronkarikoa bestea. Mariano seme bakarra izan zen. Aita Mendigatxa etxekoa zuen eta ama, aldiz, Ornat etxekoa; 1829an ezkondu ziren eta beste seme bat jaio zitzaien ezkondu eta berehala -Pascual Isidoro-, baina urte eta erdi bete gabe hil zen. Ondoren Mariano jaio zen, eta 1833an hasitako gerra karlistaren ondorioz etxean ez zen beste seme-alabarik jaio. Karlistada giro latzak aita ondotik erauzi  zion Mariano Mendigatxari, eta umezurtz utzi.

Hiru urte zituela hil zioten aita. Kristinatar zenbaitek inguratu zuten 1835eko abenduan jaiotetxean bertan, eta ihes egiten saiaturik, balkoitik jauzi eginda, harrapatu eta herrian bertan akabatu zuten. Ama ez zen berriz ezkondu.

Bidankozeko eskola besterik ezagutu ez zuen laboraria izan zen Mariano Mendigatxa, baina berezko dohain handia izaki nonbait, nekazari batengandik espero ez zen mailaraino iritsi zen. Idazteko eta are itzultzeko erraztasuna agertu, eta mende erdi luzez izan zen kontuan hartzeko moduko erreferentzia Pirinio aldeko euskara hobeki ezagutu nahian zebiltzanentzat. Zenbatek esan ote dezakete horrenbeste?

Mendigatxa gaztea, amarekin bakarrik hazirik, ahal bezain pronto ezkondu zen, etxearen geroa ziurtatzeko. Gizonak ezkontzeko batez besteko adina 27 urtekoa zen garai hartan, hogei urte eskasekin espostu zuten mutikoa, aurretik hala erabakirik, Uztarrotzeko María Josefa Pérez Marcorekin. Bidankozeko aita eta Uztarrotzeko ama zituen emazteak. 

Bikoteak 5 seme-alaba izan zituen. Lehenengoa 1855ean Bidankoze astindu zuen kolera izurriteak eraman zuen, urtea baino ez zuelarik, aitaren anaiari berari gertatu bezala. Beste seme bat ere, bi urte bete gabe hil zitzaien. Beraz, hiru seme-alaba atera ziren aurrera: bi neska eta mutiko bat. Eusebia Felicia Otsagabiako batekin ezkondu zen, eta gainerako biek, (Francisco Simeon eta Ramona Ines), aitak bezala, aurrez prestatutako ezkontza izan zuten Bidankozeko etxerik aberatseneko bi anai-arrebarekin lotzeko: Santxena etxeko Juan eta María Cruz Mainz Salvochekin (1883). Ramona geratu zen Mendigatxa etxean eta berarekin bizi izan zen aita zahartzaroan.

Mendigatxa etxea

Mendigatxaren jaiotetxea, duela mende erdiko argazki batean

Bere bi alabak jaio ziren urte haietan (Ramona Ines 1858an, Eusebia Felicia 1863an) Erronkaritik kanpoko ikerleen arreta pizten hasi zen Mariano Mendigatxa. Bernardo Estornes Lasaren arabera, 1857ko bidaian ezagutu bide zuen Bonapartek Bidankozeko laborari azkarra, honek 25 urte baino ez zituela; beste iturri batzuek 1866-67ra arte izan ez zela diote. Prudentzio Hualde apaiz bidankoztarra izan zen San Mateoren Ebanjelioa eta doktrina Erronkariko uskarara moldatu zituena, baina Mendigatxa ere baliatu zuen printzeak: 50. salmoa Aezkoa, Zaraitzu eta Erronkariko mintzoetara isurita argitara eman zuenean (1869) Mendigatxa arduratu zen -Martin Elizondo eta Pedro Jose Sanperrekin batera- itzulpen lanaz.

Mariano Mendigatxa ez zen L.L. Bonaparteren idatzizko berriemaile nagusietako bat izan, ezta bere haranerako ere; baina ez da ahaztu behar 1869an, hainbat egunez Donibane Lohizunen bildurik, Erronkariko euskararen aditz sistema osoa eta hiztegi lagin ederra jarri zizkiola eskura Mendigatxak printzeari: eta asko zen oraindik Bidankozekoak eskaintzeko zuena.

Esaterako, zerikusi handia izan zuen Arturo Kanpionen Orreaga balada hainbat euskalkitara eta Nafarroako hemezortzi mintzotara itzultzearekin: 1877an idatzi zuen Kanpionek Orreaga, Gipuzkoako euskaraz idatzi ere, eta halaxe agertu zen testua 1878an Revista Éuskara aldizkariaren lehendabiziko alean; baina oraindik ez omen zuen beste inongo euskalkitan emateko asmorik. Une hartan, ordea,  euskalkien arteko konparazioa bideratuko zuen testu bat aukeratu nahian zebilen Kanpion, eta lana Mendigatxak erraztu zion ezustean, inork eskatu gabe balada erronkarieraz paratu baitzuen  –Revista Éuskararen 1. alean bertan agertu zen bertsio hura ere-; itzulpen hark eta Bonapartek berak egin zizkion ukituek konbentzitu zuten Kanpion testuaren egokitasunaz, eta azkenean Orreaga izan zen euskalkiak erkatzeko (1880) iruindarrak plazaratu zuen idazkia.

Salmo Quincuagesimo 1869

Bonaparterentzat egindako salmo-itzulpenaren azala (egin klik testura jotzeko)

XIX. mendearen bigarren erdian zehar aipatzeko modukoa izan zen beraz Mendigatxaren lekukotasuna; baina goia XX. mende hasieran jo zuen, euskara bera Bidankozen argi eta garbi pitzatzen hasia zenean. 1902an, Resurreccion Maria Azkuek Zuberoan eskualde ezberdinetako hainbat berriemaileren arteko bilera bat antolatu nahi izan zuelarik, lau hamarkada lehenago Bonaparterekin aritutako bidankoztarra nahi izan zuen bere albora eraman. Ordurako 70 urteak beteta zituen Mendigatxak; aski joanak beraz harat-honat ibiltzeko behinolako indarrak. Azkueren asmoaren berri jakindakoan laguntza txikirik eskatuko ez ziola susmatu zuen gainera; baina baietz esan, eta udan elkartu zen Ligin bizkaitarrarekin. Hala egin bezain azkar jabetu zen Azkue Bidankozeko berriemailearen balioaz eta ia 15 urte iraun zuen harremana hasi zen horrela.

Harreman hori 1903tik 1916ra Azkuek eta Mendigatxak elkarri bidaliriko eskutitzek gorpuztu zuten. Bidankoztarrak idatzi zituenetarik 34 gorde dira; izan omen zen besterik. Erronkariko euskaraz daude gutun asko: inguruan Mendigatxak gero eta gutxiago entzungo zuen hizkeraren lekuko ederrak. 1957ra arte ez ziren ezagutzera eman.

Ondoren doana da gorde zen lehendabizikoa. Berorika egiten zion Azkueri, eta urteak pilatzen ari zitzaizkiola ikusita lekeitiarrari lehenbailehen ahalik eta gehien idazteko asmoa agertu zuen, bere idazkera ona ote zen zalantzan jarrita ere.

Bidankoze 1903’ko, Martxoaren 15’na
D. Resurrekzion Maria. Bilbo.
Maitagarrizko jeina. Bere tenpran xin zen orren azken Otsailaren 17’ko karta; artaz ekustan dud antzinatan diona uskarazko lan andi daramanian. Bitorreki arten dud zernaiden gaiza oil daztadan, uskaraz eskribitan dionetarik. Boztario batek artan nu orren letrak; ekustan duan aldi oroz, urdu zaitad gaudela biak xunto Eskapilenian beitartez beitarte. Eztud esprantza andirik ekusi biar daudala obrorik. Biotza erdiratan zaitad pensatian kementik irur urteren buruko, zer izanen den ote nitaz, adin daramadanareki iriko gizon guziuetarik eztud baizik laur zarrago; lauretarik bata dago utsitruk; eta berze irurak daude txotxatiar ellotruk xain xaina. Jangeiko Jeinari, otoy egiten daud, naro; emon daztan iltea on bat, erigoa luzerik bage. Eztago erremediorik, bear digu orkitu xiten denari; aren eskutik xin dein ber, izan deila komeni dena. Pensamentiuan artruk dakad biar daudala eskribitu al dokedan tenpra guziuaz, ilabete oro; anke ez obro ezik bizi nazala; Orrek eskribi beztad borontate dionian. Eta ¿nola daude osagarriz, Karmen, Sol, Aurora, eta Diana baidra orren familia? anke ezdutuala izaguntan nay dud xarrekitian onki. Eztakid gaxki ala onki eskribitan daudan; obroena barragarritako izanen zazka ene astakeriak. Egun xa estaud obro isartan, baizik, orri zerbutxatu naz betik baratan nazala gose andi bateki.

Aipagarria da 1903an bertan bere herriko hizkuntza-egoerari buruzko aski albiste esanguratsua jakinarazi ziola Mendigatxak Azkueri. Ilobei euskara irakasten saiatu zen, baina alferrik:

…tenpra berian, aski sentimentureki, erraiten daud, enazala trebe llober uskararen ikasaraztra, nola ezbaitey ñonere entzuten ele bat ezik nik erraiten dabeidanak, eztokey ikas ñolako gisan; kalaz, enfadatruk, eitzi digu alte bat; errana badigu kemen, eztagola betik urrutxa, makila egiteko; niri re ganiua gentu zaitad.

Ilobek ez zuten beraz aitonarena beste euskararik entzuten ordurako herrian, eta ahaleginak ez zuen ezertarako balio izan. Egina zuen ordurako euskara zaharrarenak Bidankozen.

Bidankoze zaharra

400 bat biztanle zituen Bidankozek Mendigatxaren garaian. Gaur, 100 ere ez.

1905era arteko 27 eskutitzetatik 22tan aritu zen bidankoztarra erronkarieraz. 1905etik aurrera, ordea, gaztelania izan zen Azkueri zuzentzeko erabili zuen hizkuntza, gutunetan euskarazko testu eta hitzak tartekatzen jarraitu bazuen ere.

Bien arteko harremana ikerle eta berriemailearen artekoaz haraindi heldu zen. Errespetu handiz hartu zuten elkar. Azken eskutitzetan, 80 urteak beteta zituen Mendigatxak bere indarrak ahitzen eta amaiera gerturatzen antzeman ahala, sentipenak eta kezkak ere jakinarazi zizkion Azkueri, eta Lekeitioko ikerle handia bidankoztarraren arazo eta ezinegonen lekuko izan zen. 1915ean sendirik gabekoentzako zaharretxe batera joateko asmoa izan zuen Mendigatxak, familiarekin bizi zen arren; antza denez, alaba batekin zuen harreman kaskarra ezinegon handia eragiten ari zitzaion Mariano adintsuari eta etxeko egoera garraztuta zegoen; horrek bultzatu zuen Mendigatxa erabaki hura hartzera. Bidankozeko udal-idazkariaren bidez iritsi ziren albiste haiek Azkuerengana, Mendigatxaren sendiak berak eskatuta, nonbait. Hori jakitean, herriko apaizaz baliatu zen Azkue Mendigatxari hurrengo eskutitza helarazteko. Etxean inon baino hobeto egongo zela esan zion; familiaren izena zaintzeko banatzerik komeni ez, gaineratu zuen. Pazientzia. 25 pezeta bidali zizkion gainera Azkuek Bidankozeko apaizari, horiekin erretoreak Mendigatxaren estutasunak nola edo hala arinduko zituelakoan (alaba ezkontzean haren aldeko donazioa egin zuen Mendigatxak eta bere buruarentzat gordetako dirutik ez omen zioten deus ere ematen). Azkueren aholkuak irakurri orduko baztertu zuen Mendigatxak bere hasierako asmoa (desde aquel momento desvanecí la idea de separarme, y me decidí a vivir junto con la familia, porque estoy sumiso y obediente a sus órdenes, respetándole como si fuera mi padre propio) nahiz eta etxekoekin bizitzen jarraitzeari ‘martirio‘ huts iritzi.

bIDANKOZE ALMADIA

Almadia-lanean. Joandako egunetako irudia.

Azken eskutitzean (1916) hurbil sentitu zuen heriotza: Con respecto a mi vida … no sé si me equivocaré, a mí se me figura que la presente será la última que reciba V. de mis manos … No tengo expresión suficiente para manifestarle lo agradecido que he vivido con la amabilidad, con el cariñoso afecto y con el dulce proceder que ha observado V. para conmigo desde el día que nos conocimos.

Asmatu egin zuen, zoritxarrez. Mendigatxa 1918ko uztailaren 31n hil zen. Galbidean zegoen Bidankozeko euskara ez zen berarekin zeharo desagertu, baina bere ikur nagusia galdu eta umezurtz gelditu zen, Mariano haurtxoari 80 urte lehenago gertatu bezala.

Mariano Saturnino Mendigacha, agricultor natural de Vidángoz, donde nació y murió (1832-1918) resulta en cierta medida un gran testigo crepuscular del dialecto roncalés que lo alumbró; gran testigo, porque las traducciones que preparó para Bonaparte y Campión y su relación epistolar con Azkue lo convierten en obligada referencia para el conocimiento del habla de su valle natal, hoy tristemente desaparecida. Y crepuscular, sin duda, pues la misma existencia de Mendigacha parece una alegoría del euskera de su localidad; aparentemente pujante aún en su infancia y agonizante cuando casi nueve décadas más tarde abandonó este mundo.