XX. mendea hasi zenean Nafarroako euskararen hego-mugak zein izan ote zitezkeen antzemateko erabil dezakegun bidea ez da, ondorengo hamarkadetan gertatu zen bezala, hori jakin nahirik norbaitek propio egindako ikerketa zuzena. Nik dakidala urte horietan inor ez zen, zoritxarrez, horretan saiatu. Bada ordea aski albiste interesgarriak utzi zituen zeharkako iturri bat, eta horretaz arituko naiz sarrera honetan.

Guia Eclesiastica

1904koa bezalako eliz gida baten azala. XIX. mende erdialdea.

1904an Guía eclesiástica y estado del personal del obispado de Pamplona izeneko liburuxka argitaratu zuen Iruñeko Gotzaitegiak. José López Mendoza y García gotzainak agindutako lana izan zen, eta gotzaitegiaren historia ez ezik, antolakuntza eta egituraketari buruzko datuak ezagutaraztea zuen helburu. Xehetasun asko bildu zituen 84 orrialdetako gidaliburuak: elizbarrutian guztira 560 parrokia zeudela, handienetan parrokoaren urteko soldata 1.500 pezetatik gorakoa izan zitekeela, edota (oso bestelako garai baten erakusgarri)  apaizen % 55 berrogei urtez beherakoa zela. Gida hartan bildutako informazioaren laburpen interesgarria eskaini zuen duela zenbait urte Príncipe de Viana aldizkarian Juan Jose Martinenak.

Datu linguistiko bat ere jaso zuen gida hark, hizkuntzarena elizbarrutian kontuan hartu beharreko auzia zen seinale. Tokian tokiko bikarioari bere herrian euskararik mintzo al zen itaundu eta erantzuna “¿Se habla vasco?” galderaren ostean agertu zen “Sí” edo “No” adieraziz, beste inolako ñabardurarik gabe. Blas Fagoaga erratzuarrak eman zuen argitara datu hau lehen aldiz Euskara aldizkarian (1962): 1900 inguruko hizkuntza-paisaia nafarraren irudirik aipagarriena dela esango nuke.

Artzapez-barrutien erdia baino gehiago euskaldun.

Hiriburua alde batera utzirik 19 artzapez-barrutitan zegoen antolatuta ordu hartako elizbarrutia. Haietarik hamarrek erantzun zioten baietz (nork gehiago, nork gutxiago) lehen aipatu galderari. XX. mende hasieran euskaraz mintzo ziren eliz eskualde horiek Agoitz, Anue, Arakil, Baztan, Doneztebe, Esteribar, Iruñerria, Larraun, Orreaga eta Zaraitzu ziren. Ez denak neurri berean, dena den.

Itzalle

Galoze udalerriko Itzalle herriska. Bertako euskaraz idatzitakoa da 1727ko doktrina goiztiarra. Ia bi mende beranduago ere euskaraz mintzo ziren herrikoak.

Baziren, alde batetik, salbuespen bakar bat ere gabe ‘Bai’ erantzun zutenak, oso-osorik eta goitik behera beren burua euskalduntzat jo zuten barrutiak, alegia. Honako bost hauek: Anue, Arakil, Baztan, Doneztebe eta Orreaga. Seigarren bat gehi genezake (Larraun) geroxeago ikusiko dugun bezala bertako herri bakar batek erantzun zuelako “Ez”. Luzeegi joko luke barruti hauetan denetan zeuden herrien zerrenda idazteak, Nolanahi ere, merezi du esatea gaur egun bertako euskara galduta edo galtzeko arriskuan duten Anue, Odieta, Atetz, Imotz, Txulapain, Olaibar, Arakil, Erroibar eta Aezkoako herri guztietan hitz egiten zutela euskaraz duela ehun urte pasatxo inkesta horren arabera.

Konplexuagoa zen egoera Agoizko artzapez-barrutian (Agoitz, Urrotz, Artzibar, Arriasgoiti, Lizoain, Longida eta Izagaondoa), Esteribarren (Esteribar, Egues eta Ezkabarte), Iruñerrian, eta baita Zaraitzun ere (Zaraitzu, Erronkari, Erromantzatua); euskara non higatzen ari zen antzemateko bidea bertako albisteek ematen dute. Barruti haietako eremu batzuetan euskarak oraindik sendo zirauela ematen du, baina beste batzuetan (oso) ahul edo galduta zegokeela ordurako. Inork ez zuen euskara erabiltzen zenik aipatu Agoitz, Elo, Erromantzatua, Izagaondoa, Lizoain, Longida edota Urrotzen, haietako batzuetan bederen euskaldunik geldituko zen arren. Horrenbestez, baiezko erantzunak ditugu interesgune nagusi: Irigaraik 30 urte beranduago erabilitako mailakatze-sistema hura neurri batean gogora ekarriz, hona hemen euskararen erabilera aldetik makaltzen hasiak ziren bost artzapez-barrutietan irudikatutako errealitate ezberdinak:

1. Barruti haietako haranen batean ere herri guztietan mintzo ziren euskaraz oraindik. Kasu argiena Zaraitzu bera da. Itzaltzutik Uskartzera eta Jaurrietatik Itzallera haraneko parrokia guztietan erantzun zioten baietz “¿Se habla vasco?” galderari. Uskartzetik behera, ordea, aspaldiko hizkuntza-muga dirudien Ustaizen eta Nabaskozeko gainerako herrietan ez zen baiezko erantzunik izan.

2. Erabileraren aldetik beste hiru ibar ia guztiz euskaldunak zirela ematen du: Artzibar, Esteribar eta Gulia. Dena den, tentuz ibiltzeko moduko baieztapenak dira hauek, aurreko multzokoak izatea ere baliteke-eta. Artzibarren hogei herrixkak erantzun zuten baietz. Uriz, Zandueta eta Espozen ezezkoa eman zuten, baina herri euskaldunez inguratuta egonik, berriemailearen irizpideari egotzi zion Fagoagak ezezkoa, eta ez herri haietan egoera arras ezberdina izateari. Litekeena da. Dena den, Fagoagaren zerrendan Artozki, Asnotz eta Otsa ere falta dira, Yrizarrek Guía-n Artozki ere bazegoela adierazi arren. Gaur hustuta dagoen Otsa haranaren hego-muturrean dago, inkestan salbuespenik gabe ezetz erantzun zuen Longida haranari begira. Ordurako otsatarrek euskara erabiltzeari utzi ziotelako?

Esteribar hegoaldeari dagokionez ere zalantza sor daiteke. Iruñe ondo-ondoan dagoen Ollokin euskaraz mintzo ziren nonbait (nahiz eta Bonaparteren mapan euskara ahul zegoen eremuan ageri den), baina Larrasoañarako bidean diren Zabaldikak eta Arletak ez zuten erantzun bera eman. Seguru asko Artzibar eta Esteribar hegoaldeko herrietan nabarmena zen ordurako Agoiztik zein Iruñetik oldarka zetorren gaztelaniaren eragina. Baina erdaldunagoak izango ote ziren benetan Zabaldika eta Arleta Olloki baino?

Olloki

Ollokin bazekiten euskaraz duela ehun urte eskas. Gauza asko aldatu dira azken mendean; herriaren itxura bera ere bai.

Egun Itza zendeari dagokion Gulian, azkenik, Sarasateko berriemailea izan zen euskararen erabilera ukatu zuen bakarra. Gainerakoan, Zian, Aginagan, Gulian, Larunben, Oraien auzunean eta Ijurieta jauregian euskara entzuten zen. Larraun barruti osoan Sarasatek bakarrik erantzun zion “No” euskarari buruzko galderari.

3. Beste haran batzuetako herriek oso antzeko proportzioan erantzun zuten baietz zein ezetz. Guía-ko datuak zuzenak izatera, haranotan urte haietan bertan ariko zen gertatzen hizkuntza-ordezkapena. Goñibar, Ollaran, Erronkari eta Ezkabarte sar litezke multzo honetan. Goñibarko bost herrietatik bik (Goñik eta Urdanotzek) erantzun zioten “” 1904ko galderari. Euskara Aizpun, Azantza eta Munarrizko kaleetatik desagertua zela pentsatu behar, beraz. Ez, ordea, hizkuntza ahaztua zutenik. Ollarango Anoz, Saldise, Ollo eta Ultzurrunen euskaraz hitz egiten zuten XX. mende hasieran; ez ordea Iltzarbe, Senosiain, Arteta, Beasoain eta Egilleorren. Antzeko egoera jaso zuen gidak Erronkarin: Izaba, Uztarroze eta Bidankozekoek euskara zerabilten; urzainkiar, erronkariar, gardar eta burgiarrek, aldiz, ez. Ezkabarten, bestalde, gehiago bide ziren oraindik euskaraz ari zirenak (Anotz, Zildotz, Orrio, Makirriain, Eusa eta Garrues; eta baita Elegi, Aderiz eta Nagiz baserriak ere) baina gaztelania zen nagusi Iruñera begirago dauden Sorauren, Orikain, Ezkaba, Azotz eta Arren, 1904an jasotako albisteen arabera.

4. Azkenik, euskara entzuteari uztear zeuden ibarrak daude. Hauetan herriren batekoek bakarrik erantzun zuten ‘se habla vasco’: Itzako Aldatz, Aritz eta Orderitzek; Eguesko Elkano, Sagaseta eta Egulbatik; Arriasgoiti iparraldeko Aginaga, Zaldaitz eta Galdurotzek. Haranotako herri gehienetan ez omen zen ordurako euskararik entzuten.

1904-1935mapa1

Euskararen erabileraren balizko hego-muga Nafarroako ekialdean (1904, urdinez). eta ezagutzaren hego-muga Irigarairen arabera (1935, gorriz) Egin klik hurbilagotik ikusteko.

Irigarai, Sánchez Carrión edota Koldo Artolaren ekarpena aipatzerakoan, zailtasunak zailtasun ikerle haiek Nafarroako euskal mintzoen hego-muga marrazten saiatu zirela ikusi dugu. Nire ustez bistakoa da bestelakoak direla 1904ko datuak, eta aipatu berri ditudanak ez zirela XX. mende hasieran euskal hiztunak zituzten Nafarroako azken herriak. Ezagutza baino erabilpena neurtu nahi duen “¿Se habla vasco?” galderak berak agerian jarri bezala, pastoraltza-lanarekin lotutako datu-bilketa izan zen 1904ko hura. Gotzaitegiari nekez interesatuko zitzaion zein herritan egon ote zitezkeen ordurako euskara ez zerabilten hiztunak. Bai ordea non zuen hizkuntza zaharrak eliz jardunean erabili behar izateko adinako indarrik. Euskara oso gibelka eta erabilera publikotik erauzia izango zuten Iruñerriko, Itzarbeibarko edota Zangozako merinaldeko hainbat lekutan hizkuntzak ez zuen jadanik eliz agintarien interesa erakartzeko moduko bizitasunik (“No se habla vasco) baina inkestak agerian jarri ez zituen euskaldunak baziren, izan.

1904-1935mapa2

Euskararen erabileraren balizko hego-muga Nafarroako erdialdean (1904, urdinez). eta ezagutzaren hego-muga Irigarairen arabera (1935, gorriz) Egin klik hurbilagotik ikusteko.

Makirriain

Makirriain (Ezkabarte)

Erraza da horren aldeko frogak ematea. Fagoagak berak 1962an adierazi bezala, Ollarango Senosiainen “Ez” erantzun zuten 1904an; baina 1930 inguruan beharrezkoa zuen oraindik herriko apaiz erdaldunak euskarazko doktrina adineko senosiaindarrei Garizumako azterketa egingo bazien. Urraulgoitin hondar hiztunak XX. mende erdialdera arte bizi izan zirela badakigu: mende hasieran, alabaina, gidak ez zuen harana aipatu ere egin. Are nabarmenagoak dira Erronkari edo Urzainki, euskara ez baitzen haietan 1970 ingurura arte guztiz iraungi, nahiz eta Guía eclesiásticaren datuek sei hamarkada lehenago euskaraz hitz egiten ez zela adierazi. Argi dago gaztelania nagusitzen hasia zen herrietan berriemailearen ikuspegiaren araberakoa izango zela erantzuna; baina hori bezain argia da 1904ko iturriak erakutsitako hego-mugak (neurri handi batean Irigarairen 1935eko datuekin bat datorren muga horrek, irudietan ikus daitekeen legez) ez dituela inola ere biltzen hegoalderago oraindik ere izan baziren hainbat eta hainbat euskal hiztun.

Agerikoa da, edonola ere, XX. mendean bertan bizirik zegoela euskara Iruñe ondo-ondoan eta Iruñerriko hainbat nafarren eguneroko hizkuntza zela. Ez bakarrik hiriburu iparraldeko Garrues, Eusa edo Orrion; baita ekialdera dauden Olloki edo Elkanon ere. Guía-k markatutako mugetatik beheiti, beste zenbat herritan izango ote ziren 1904an Senosiaingoek bezala aurreko mendean doktrina euskaraz ikasitako adineko euskaldunak?

Julio Altadillen aipamenak (1910-15)

Altadill

Julio Altadill

Bi liburuki marduletan plazaratutako Geografía General del País Vasco-Navarro: Navarra lanaren egilea izan zen Toledon jaiotako historialaria. 1918 inguruan bukatutako lana da eta hamarkada hartako datuak erabili zituen. Nafarroako herriak deskribatzean haien hizkuntza-egoerari buruzko zertzeladak utzi zituen tarteka, eta baita euskararen aldeko laudoriozko hitz sutsuak ere inoiz edo behin. Ez dakit zein iturri baliatu zuen Altadillek euskararen ezagutzaz aritzeko, baina 45 bat herritako albisteak eman zituen eta datuak bat datoz, oro har, beste bideetatik dakigunarekin alderatuta (Nabaskoze eta Erromantzatuari buruzkoak izan ezik). Kasu batzuetan (Arriasgoiti-Lizoainen edota Garden) Guía eclesiástica-k emandakoak baino baikorxeagoak ere badira. Hona hemen bada albiste horietako batzuk, bere Geografía-ren bigarren liburukiari dagozkionak, 1904ko informazioaren osagarri:

Atetz:  ‘Se habla mucho el vascuence’ (35. or,)

Imotz: ‘Se habla con preferencia el vascuence, pero se conoce en todos los pueblos el castellano’ (193. or.)

Txulapain: ‘Lengua preferida, el vascuence’ (210.or.)

Ostitz (Odieta): ‘La lengua preferida, el vascuence’ (266. or.)

Gares: ‘Apenas sí se recuerda el vascuence’ (268. or.)

Tirapu: ‘No se habla el vascuence’ (284. or.)

Ucar: ‘…como en Tirapu’  (285. or.)

Zangozako merinaldeaz: ‘Se habla la milenaria lengua euskara en gran parte de la zona alta del partido judicial’ (325. or.)

Aria: ‘Se habla el vascuence’ (346. or.). Beste horrenbeste Ariben (347. or.)

Arriasgoiti: ‘Se habla el vascuence, pero es conocido también el castellano’ (347. or.)

Espartza (Zaraitzu): Se habla vascuence más que castellano’ (374. or.)

Esteribar: ‘Se habla vascuence y castellano‘ (376. or.)

Galoze (Zaraitzu hegoaldea): ‘Se habla vascuence y castellano’ (386. or.)

Garde (Erronkari): ‘Se habla vascuence y castellano’ (392. or,)

Jaurrieta (Zaraitzu): ‘Aquí, como en todo el Valle de Salazar, se habla vascuence y castellano’ (409. or.)

Lizoain: ‘Se habla vascuence y castellano’ (418. or.)

Nabaskoze: Se habla vascuence y castellano’ (434. or.)

Otsagabia (Zaraitzu): ‘Se habla vascuence y castellano’ (438. or.)

Orbaizeta (Aezkoa): Se habla el vascuence; se conoce el castellano’ (441. or.)

Altadill Geo

Altadillen ‘Geografía General…’ ezagunaren azala

Orbara (Aezkoa): ‘Se habla el vascuence’ (443. or.)

Erromanzatua: ‘Se habla vascuence y castellano’ (448. or.)

Lizarrako merinaldeaz: ‘…apenas sí se conoce la venerable lengua de Aitor en esta porción de Navarra’ (511. or.)

Durante el último cuarto del siglo XIX y el primero del XX, mientras la transmisión de la lengua vasca se interrumpía abrupta e irremediablemente en amplias zonas de Navarra, ninguna fuente comparable con las investigaciones de Bonaparte o Irigaray dejó noticias directas sobre el retroceso del euskera en el viejo reino. Por eso adquiere especial interés la simple y directa pregunta que se dirigió a los sacerdotes del Obispado de Pamplona al confeccionar la Guía Eclesiástica de 1904: ‘¿Se habla vasco?’. Las respuestas a dicha pregunta, si bien necesariamente sujetas a la apreciación personal de cada uno de los informadores locales,  y a pesar de no precisar el límite de mínima intensidad del euskera (que abundantes evidencias obligan a situar más al sur), nos ofrecen una lista de lugares donde la lengua vasca estaba aún en uso y mantenía cuando menos una cierta vitalidad hace apenas un siglo. La simple lectura de las localidades que contestaron afirmativamente muestra a las claras que en Garrués (Ezkabarte), Elcano (Egüés) e incluso Olloki (Esteribar), a las mismas puertas de Pamplona, ciudadanos navarros del siglo XX con los que hemos llegado a convivir sabían y usaban el habla que décadas después, hace apenas un suspiro, desapareció de sus valles.