Bidankoze3

Bidankoze

Erronkari hego-mendebaldeko herrixka ederra da Bidankoze. Bere txikian (400 biztanle ingurukoa antzina, ehunera iritsi ezindakoa egun) haraneko euskararen ikerketarako garrantzi handiko semeak eman zituen XIX. mendean zehar, bertako mintzoaren ezagutza hamarkada gutxitan kamustu eta ilundu aurretik. Bidankozarte bezalako buletinen bidez bere sustraiei eta ondareari eutsi nahi dien herri honetan, Nafarroako beste horrenbestetan bezalatsu, bada oraindik umetan azken euskaldun zaharrak ezagutu eta haien mintzoa entzuteko parada izan zuenik, nahiz eta 1935ean Aingeru Irigaraik azken hatsetik hurbil topatu Bidankozeko euskara. Ordura bitarteko albisteak dira sarrera honetan bildu ditudanak.

1560-1561. Urte haietan bi bidankoztarren aurkako auzi sonatu bat izan zen. Haietako bat, Graziana Beltza, sorgintzat jo eta haren kontrako epaia aditzera eman ziotenean, euskara erabili zuten agintariek, emakumeak ez baitzekien beste hizkuntzarik.

1587. Gasteizeko apaizgaitegiko herri nafarren  zerrendan, ‘bascongado’  multzoan sartu zuten Bidankoze.

1723. Herriko bi seme lehiatu ziren San Pedro parrokiaren ardura hartzeko: Miguel Hualde eta Pedro Esparz. Hualdek bidankoztarren boz gehiago lortu zituela ikusita, Esparzek irabazlearen ustezko hizkuntza-ezintasuna salatu zuen: [herrian] sólo se abla la lengua bascongada, especialmente por las mugeres y niños, que en lo regular no entienden otra, y es la que usan en el confesonario y esplicación de la Doctrina Christiana. Euskarari zegokionez, eta Esparzen esanetan, bere lehiakideak ni la entiende ni sabe hablarla. Ukatu egin zuen Hualdek hura dena: es hixo natural y nacido y criado en la villa asta que salió a estudios, y sabe con perfección la lengua vascongada. Argudio argia erabili zuen beraz: bidankoztar izate hutsa bere euskalduntasunaren frogagarri zen. Iruñera deitu zuten dena den Hualde euskara-azterketa egiteko, eta aski eskari esanguratsua egin zuen: aztertzaileak ongi ezagutu zezala Erronkariko hizkera. Izan ere, gaineratu zuen, la lengua bulgar que se abla en el valle de Roncal (…) es distinta en un todo a la que se abla en lengua bascongada en esta Ciudad y su çircunferencia. Azterketa egin zioten eta berretsi egin zuten eskuratutako parroki-lanerako.

1778. Ika-mika sonatua izan zuten Eliz Auzitegietako komisari datu-biltzaile euskaldun eta erdaldunek, azken hauen ustez Nafarroako herri asko ez baitziren ordurako bascongadoak (=euskaldun hutsak) eta erdara sartzen hasia izanik, komisari erdaldunek ere lekukoak elkarrizketatzeko eta lan egiteko egokiak iritzi zietelako. Ez zuten erdalduntzen hasiak (omen) ziren herrien zerrenda hartan Erronkarikorik aipatu. Isiltasun adierazgarria da, euskaraz ez bazen herri haietan galdeketa egitea alferrekoa zela onartzea baitzen.

Bidangoz Hualderen jaiotetxea

Prudentzio Hualde zenaren jaiotetxea

1823-1879. Urte haietan bizi izan zen Prudentzio Hualde apaiz bidankoztarra, Bonapartek eskaturik San Mateoren ebanjelioa eta Asteteren kristau-ikasbidea Erronkariko mintzora eraman zituena. Hualde izan zuen printzeak erronkarierarako itzultzaile nagusi, eta berari zor dizkiogu horrenbestez euskara hark utzi dizkigun testurik zabalenak.

1832. Mariano Mendigatxa, Hualderekin batera Bonapartek izandako bigarren laguntzaile erronkariar handia, urte hartan jaio zen. Blogean agertu berria denez ez naiz azalpen luzerik ematen hasiko, baina merezi du aipatzea Mendigatxaren belaunaldia Bidankozeko azken-aurreko belaunaldi euskalduna izan zela, itxura guztien arabera.

1858. Ramona Ines Mendigatxaren jaiotza-urtea. Gero azalduko dudan bezala, Mendigatxaren alaba euskalduna zen, eta ez zen salbuespena; 1855-1860 bitartean jaiotako euskaldun bidankoztar gehiagoren aditzea dut. Baina euskararen transmisioa urte haietatik aurrera-edo eten egin zela ematen du.

1863. Bonaparteren mapan kolore ilunez ageri da Bidankoze. Hegoalderago dagoen Burgin ez bezala, gehiengoaren hizkuntza zen oraindik euskara. Baina burgiarrak berak ari ziren erakusten luzaro gabe Bidankozen ere egitera zihoazen zoritxarreko bidea. Bidankozeko aditz laguntzailearen azalpen osoa, oparoa, goitik beherakoa, eman zuen Bonapartek; ez zuen Erronkariko beste inongo herritan hainbesteko xehetasunik bildu eta eman.

1880. Mendigatxak itzulirik, Arturo Kanpionen Orreaga baladaren erronkarierazko bertsioa agertu zen Revista Éuskara aldizkarian.

1890.  Azkuek Particularidades del dialecto roncalés izeneko lanean hainbat urte beranduago aitortu bezala, bere hiztegi famaturako datu bila aritu zenean (‘cuando hice mis buscas y rebuscas‘ idatzi zuen berak) Erronkariko lauzpabost herritan zerabilten oraindik euskara. Bidankoze zen herri horietako bat. Hiztegia 1905ean argitaratu zuen arren, bilaketa-lana XIX. mendeko azken hamarkadan egin zuen.

Bidankoze gaur egun

Bidankoze, gaur egun

1903. Hizkuntzaren transmisioa Bidankozen etenda zegoela agertzen dute Mendigatxak eskutitz batean Azkueri idatzitako hitzek. Mendigatxaren ilobek ez zekiten euskaraz. Alferrik saiatu zen aitona haiek euskaratzen, bera ere gogogabetzeraino, arrotz baitzekusaten gazteek ordurako kalean entzuten ez zuten hizkuntza. Honela azaldu zion hura guztia Mendigatxak adiskide bizkaitarrari: aski sentimentureki, erraitendaud, enazala trebe llober uskararen ikasaraztra, nola ezbaitei ñonere entzuten ele bat ezik nik erraiten dabeidanak, eztokei ikas ñolako guisan; calaz, enfadatruk, eitzidigú alte bat; errana badigu kemen, eztagola betik urrucha, makila eguiteko; niriré ganiua guenduzaitad. Euskararik batere jaso ez zuen lehendabiziko belaunaldia bide zen Mendigatxaren iloben hura: alabak euskaldunak ziren. 1903ko urrian bertan, Azkuek Bidankoze bisitatu eta hango euskara bertatik bertara entzun nahi zuela jakinik, Mendigatxak alaba eta biok mintzatuko zitzaizkiola erantzun zion bizkaitarrari; baina hori baino askoz hoberik ez zuela aurkituko herrian (nago ustetan alaba eta nitarik eskiten eztiona, eztiola eskiñen ñortarik irikontan). Aurrerago ikusiko den bezala, Ramona Ines alaba ez zen salbuespena. Urte haietako bidankoztar euskaldun gehiagoren aditzea badago.

1904. Azken sarreran aipatu nuen Elizbarrutiko Guía eclesiástica delakoan baietz erantzun zioten Bidankozen ¿Se habla vasco? galderari, Uztarrozen eta Izaban bezala. Heldu eta adinekoen hizkuntza izango zen ordea euskara, ez gazteena.

1918. Urte hartan hil zen Mariano Mendigatxa, quien al morir (idatzi zuen Azkuek urte batzuk beranduago) se llevó consigo el vascuence de su pueblo natal. Agian bera izan zen euskara ederki menderatu zuen azken bidankoztarra; ez noski azken euskalduna, ikusiko dugun moduan.

1922-25. 1855ean jaiotako Juliana Arriola andere bidankoztarra elkarrizketatu zuen Erizkizundi Irukoitzerako Aita Eusebio Etxalarkoak. Datu-bilduma galduta dago, tamalez. Baliteke andere honek Bidankozeko euskara neurri batean besterik ez menderatzea, baina ez litzateke harritzekoa izango euskaraz ederki jakitea ere, Mendigatxaren alaba euskaldunen belaunaldi berekoa izanik.   Nolanahi ere, 1925ean bertan hil zen, urriaren 4an.

1935. Irigaraik bere sailkapeneko VII. mailan ezarri zuen Bidankoze: euskara adineko gutxi batzuek bakarrik omen zekitela -dozena eskas batek-edo- baina ordurako erabili ere egiten ez zutela esan nahiko luke horrek.

Bidankoze-Igari 1939-1941

Bidankoze eta Igari arteko errepidean aritutako presoen omenez ezarritako plaka

1939. Urte amaieran, gerra bukatu eta handik hilabete gutxira, Francoren diktadurapean preso hartutako asko iritsi ziren Erronkari aldera Igari eta Bidankoze arteko errepidea egitera. Gatibu-lanak sortutako errepidea izan zen hura (1939-1941), Nafarroako beste batzuk bezala. Antza denez, zenbait preso euskaldunek Bidankozeko adineko batzuekin euskara erabiliz elkar ulertzeko aukera izan zuten. 

Prudentzio Hualde 1979

Prudentzio Hualderen heriotzaren mendeurrena Bidankozen ospatu zuteneko argazkia (1979)

La pequeña villa de Vidángoz tuvo en dos de sus hijos (Prudencio Hualde y Mariano Mendigacha, recientemente comentado en este blog) a dos de los más destacados colaboradores de los estudios vascos en el pirineo navarro. Antes que ellos, incontables generaciones hablaron en la localidad su variedad propia del habla roncalesa; variedad ésta que, desgraciadamente, apenas sobrevivió un puñado de años a los mencionados Hualde y Mendigacha. Sin embargo, como recuerdo de un pasado no tan lejano, aún hay bidankoztarras que recuerdan a las últimas personas que hablaron en la villa la lengua de sus mayores. 

 

Bidankoze udalerria