Lizoainibar Mendiorotz

Mendiorotz (Lizoainibar)

Lizoain ibarra Agoitz mendebaldeko hainbat herrixkak osatu zuten gerraostera arte. Honako hauek ziren, iparraldetik hegoalderantz goazela: Leiun, Laboa, Mendiorotz, Ozkariz, Redin, Janariz, Urotz, Lizoain, Ieltz, Beortegi eta Lerruz. Azken bi hauek Urrotz herritik oso gertu daude. Leiunek eta Laboak, aldiz, bertatik bertara dute Arriasgoiti bailara, 1943tik aurrera Lizoainibarrera bildutakoa. Arriasgoitik luzexeago eutsi zion euskarari Lizoainek baino, belaunaldi batez-edo beharbada. Horrenbestez, Lizoaingo herriak besterik ez ditut hemen aipatuko, eta beste baterako utziko ditut Arriasgoitikoak.

Ez dira gutxi XVI. eta XVII. mendeetan zehar lizoainibartarrak euskaldun hutsak izan ohi zirela frogatzen duten lekukotasunak. Asko eta asko Urrozko eta Agoizko notario-protokoloetatik atera dira, eta beste sarrera batzuetan ere aipatu dudan Xabier Itulain ikertzailearen ahalegin sendoak ekarri ditu argitara. Hari esker ezagutu ditut hemen azaldutako hainbat, eta hemen ongi esandakoak ere berari zor dizkiot horrenbestez.

Lizoainbar Lerruz

Lerruzko Ortubia etxeko atea

1554. LERRUZ. Urrizelkin bizi zen Simon de Lerruz jostunaren inguruko prozesu batean honako hau irakur daiteke: en este año mencionado y por tales los criaron, alimentaron, trataron, y nombraron en su casa, llamandoles hijos e hija y ellos padre y madre, en bascuençe su propio lenguaje aytaama.

1574. LIZOAIN. Eskribauak agindu baten edukia jakinarazi behar izan zien Lizoaingo hainbat biztanleri (Martin Ochoa, Sancho Ascunce, Garcia Apeztegui, Pedro Elcoaz, Juan de Arbonies, Beltran Zolina eta beste zenbaiti), a los quoales les di a entender en bascuence leyendoles desde el principio asta el fin. 

1574. MENDIOROTZ. Garcia de Zabalza errege-eskribauak euskaraz jakinarazi zien, ezinbestean, epai baten edukia lau laguni. Haietako bat, Martin de Yriart,  Mendiorotzen bizi zen. Beste hirurak, aldiz, Olaberriko longidarrak ziren:  Miguel Ozcoidi, Maria de Olaberri eta Catelina de Olaberri.

1576. LERRUZ. Sancho de Iturbideren eta gainerako lerruztarren arteko auziaren epaia gaztelaniaz irakurri zien eskribauak batari eta besteei. Ohi bezala, ez zen aski izan: les di a entender en bascuence ques su lengua comun de berbo a berbum todo lo contenido. Bistakoa da zein garrantzitsua zen euskara inguru hartan notario-egitekoa betetzeko.

Lizoainibar Lizoain

Agoiztik 11 kmra dago Lizoain herria

1577. LIZOAIN. Ondorengo lekukotasunean ikus daitekeenaren arabera ez ziren eskribauak ibarreko jendearekin harremanetan jartzeko euskara ezinbesteko zuten bakarrak. Hitzak Martin de Urroz eskribauarenak dira:  en el lugar de Liçoayn y en la plaça y lugar donde semejantes autos y publicaciones como el ynfrascrito se acostumbran azer por mi presencia, Andres Lassa nuncio del regimiento de la dicha villa leyo e publico a altas e ynteligible voz todo lo contenido en esta probicion dando entender en bascuençe lo en ella [contenido].

1587. Espero bezala, bascongadotzat   jo zuen bailara osoa Gasteizko apaizgaitegian aurkitutako Nafarroako herrien zerrendak.

1592. OZKARIZ. Herrietan aginte-lana betetzeak ez zuen gaztelaniaz jakitea esan nahi. Miguel Dominguet zen 1592an arduradun Ozkarizko kontzejuan. Vicente Sada notarioak euskaraz azaldu behar izan zien epai baten edukia bai Dominguet berari, baita beste dozena erdi bat ozkariztarri ere, gizonezko zein emakumezko. Miguel Muru, Martin Janariz, Sancho Zunzarren eta Juana de Agorreta ziren haietako batzuk.

1597. LEIUN. Sancho de Agorreta zen Leiungo jauregiaren jabea. Ez zekien gaztelaniarik eta euskaraz egin zioten, halabeharrez, galdeketa bat: respondyo despues que se le dio a entender en bascoençe. 

Lizoainibar - Leiun jauregia

Leiungo jauregia

1611. LABOA / LEIUN. Iloz herriko Pedro Zazpe izan zen lekuko urte hartako prozesu batean. Hari esker dakigu Laboako jauregiak jabe euskaldunak zituela: bai Esteban Torres (1611 aurretik hildakoa) eta baita Estebanen bilobarekin ezkondutako Maria Erro ere. Iturri berari esker dakigu, bestalde, Esteban jaunak euskaraz esan omen ziola egun batez Leiungo Garcia de Ilundain izeneko bati, entzule askoren aurrean, Leiungoen aurkako zerbait aurkitu zuela, eta lehenbailehen konpondu beharreko auzia zela.

1677. REDIN. Redintarrek, batzarrean auzotar gehienak bilduta -hirutik bi baino gehiago-, Pascual Oscariz izendatu zuten herriko errejidore. Euskararen beharra izan zuen berriro izendapena idatziz jaso zuen eskribauak: nombraron a Pasqual de Oscariz vecino y rejidor del dicho lugar por no auer diputado para efecto de que asista al dicho y comisario al apeo que de los vecinos y casas que ay en el dicho lugar se ha de hacer y para acer aquel al dicho rejidor y a don Miguel Luis de Redin, abad del dicho lugar, ley y les informe y di a entender en su lengua bascongada el contenimiento de la dicha comision.

1684. IELTZ. Honofre de Sada notarioak eskritura baten edukia jakinarazi behar Leon de Jaureguiberri eta Catalina Lopez senar-emazte ielztarrei, eta emaztearekin behintzat euskara erabili zuen agiriak zioena barnera zezan. Horrela eginik, ados eta konforme utzi zuen eskribauak Catalina Lopez, ordura arte ez baitzuen hark dokumentuak zer zioen ulertu ahal izan.

1717. BEORTEGI. Juan de Beamontt izeneko nekazari beortegiarra deitu zuten urte hartako prozesu batean lekuko izan zedin. Beste hainbatetan bezala, agiri ofizial bat gaztelaniaz irakurtzea lekukoak ulertzeko aski ez izanik, erdarazko testuaren nondik norakoa azaldu beharra egon zen; en lengua bascuenze que es la edioma que usa y acostumbra ablar el testigo.

Lizoainibar Ozkariz

Ozkarizko eliza

1778. Iruñeko Elizbarrutiko komisari erdaldunek (Vicente de Latorre buru zutela) eta euskaldunek (Juan Francisco Vidaurre jaiztarraren bidez) izandako auzi luzean, Nafarroako eskualde zabal bat legearen aurrean bascongado izateari utzi eta ordutik aurrera erdalduntzat jotzeko eskatu zuten Latorreren aldeko erdaldunek. Beste era batera esanda: eremu horren euskaltasuna ukatu gabe, bertakoek (edo bertako askok) ordurako gaztelaniaz ere hainbestean bazekitela eta ibarrean eskribau erdaldunek ere lan egin zezaketela onartzea ekarriko zuen horrek. Lizoainibar markatutako eremu horren barrenean zegoen. Vidaurrerekin bat egindako komisari euskaldunek Nicolas de Algarra eskribauaren lekukotasuna aurkeztu zuten Latorreren argudioari kontra egiteko. Gertutik ezagutzen zituen Algarrak komisari erdaldunek seinalatutako eskualde hartako herri asko. 90etik gora aipatu zituen, eta Lizoainibarko bat ere bai: Beortegi. Garai hartako egoerari buruzko informazio baliotsua dakarte bere hitzek. Algarrak ezagutzen zituen herrietan he hallado que los señores eclesiásticos, escribanos reales, médicos, cirujanos, boticarios, albéitares, herreros, ministros de la real renta, estudiantes, algunos arrieros trajineros o gente navegante saben y parlan el idioma castellano y por lo común los demás la lengua vascongada que es la más usada y corriente. Y siempre que he examinado algún testigo de la gente común fuera de los arriba citados ha sido en el vascuence, porque aunque entienden parte del castellano no se acomodan sino en el curso del vascuence, pidiéndome les explique las diligencias en dicha lengua. Y en los pueblos referidos, cuando he llegado a oir la misa popular de los festivos, he visto que los párrocos, al tiempo del ofertorio, las plegarias, sermones o pláticas doctrinales, las han explicado en vascuence como más común y comprensivo a todos.

1797. OZKARIZ. Arestian esandakoaren indargarri, 65 urteko Felipe Martinez laborariak ez omen zekien gaztelaniaz. Egiten ari zitzaizkion galderen eta emandako erantzunen irakurketa hari eginik, euskara behar izan zuen (su idioma bascongado) esaten ari zitzaizkiona egia zela ziurtatu ahal izateko.

Lizoainibar mapa

Lizoainibar ingurua Bonaparte printzearen mapan. Beortegi-Laboa-Leiun lerroak mugatzen zuen euskararen bizitasun eremua.

1846. MENDIOROTZ. Arotxena  etxeko Antonio Gardek hilburukoa egin zuenean, herriko abadeak testamentua gaztelaniaz irakurri eta ondoren euskaraz azaldu zion Garderi irakurritakoa, oniritzia eman zezan.

1863. Bonaparteren mapan Lizoainibar osoa ageri da euskararen lurraldearen barrenean, baina hizkuntza galtzen hasia zela adieraziz: herri gehienak euskarak indartsu zirauen eskualdetik kanpo irudikatu zituen printzeak. Leiun, Laboa eta Beortegi izan ziren eskualde horretan utzi zituen bakarrak. Horren arabera, gutxiengo ziratekeen ordurako euskal hiztunak Lizoainibarko leku gehienetan. Zangozako merinalde osoan eremu ilunagoan ezarritako herri guztietatik, mapan hegoalderago zegoena Lizoaingo Beortegi da.

Lizoainibar Broca

Lizoainibar bitan banatu zuen Brocak bere mapan. Ieltz euskararen eremutik kanpo dago.

1875. Paul Broca mediku ezagunak prestatutako euskararen hedadurari buruzko mapan hizkuntzaren ezagutza-mugatik kanpo utzi zuen Lizoainibarko Ieltz herria. Euskararen muga, izan ere, Ieltz eta Urotz-Lerruz artean ezarri zuen ikerle frantziarrak. Brocak jasotako datuen arabera, hortaz, euskara eta gaztelania mintzo ziren ibar gehienean zehar baina galduta zegokeen euskara Lizoainibar sartaldean. Bonaparteren eta Brocaren mapak zeharo bat ez badatoz ere, 1875erako Lizoainibarko euskararen jarraipena etenda zegoela ulertu behar da, dauden datuen arabera.

1910. Lizoainibarrez ari zela, Julio Altadillek se habla vascuence y castellano adierazi zuen Nafarroako herriei eskaini zien Geografía General del País Vasco-Navarro bildumaren baitako liburukian. Bonapartek emandako datuak zuzenak izatera, galduta edo galtzear izango zen euskara Beortegi-Laboa-Leiun lerroaren hegoaldean. Urte haietan bertan, berak asko jota hamabost-edo zituela, 1894an jaiotako Faustino Campos orondriztarrak euskaraz entzun ahal izan zituen Beortegiko adinekoak, 1980ko hamarkadan Koldo Artola ikertzaileari jakinarazi zionez:

—Eta zu gazte zinelarik edo aski mutilkoxkorra zinelarik, Beortegin ere zaharren artean euskaldunik izanen zen, ez?

Bai (…) bai, bai… bai, guti, bai, pero bakarren bat, e? ya zarretaik (…) amabortz urte, lomas izein nituen nik, ta orduen, bakar zenbait zarretaik, bazen, baña guti…

Lizoainibar Beortegi

Beortegik XX. mendera arte eutsi zion euskarari

1941. BEORTEGI. Urte hartan hil zen Matias Ekisoain beortegitarra (1875-1941), Gizon honek euskara ulertu bai, baina gutxi hitz egiten omen zuen, nahiz eta emaztea (Benita Villanueva, Ilarrazko esteribartarra) inguru euskaldunago batean jaiotakoa izan. Litekeena da Matias Beortegin euskara pindar batzuk baino jaso ez zituen muga-belaunaldikoa izatea, eta azken euskaldun osoak ordurako desagertuak izatea. Nolanahi ere, ez askoz ere lehenago, ziurrenik. Urte berean beste euskaldun bat hil zen herrian (Fermina Urdaci) baina Artzibarko Azparrenen sortutako emakumea zen hura. Matias Ekisoainen berri Amaia Ekisoain birbilobaren bidez jakin dut.

Lizoainibar mapa2El pequeño valle navarro de Lizoáin, situado al oeste de Aoiz,  se extendió hacia el norte en 1943 al anexionársele el municipio de Arriasgoiti, donde la lengua vasca perduró durante un puñado de años más. Por ello no menciono en esta entrada del blog los lugares pertenecientes a Arriasgoiti y recojo simplemente una serie de testimonios que demuestran la vigencia y universalidad de la lengua vasca en el antiguo valle de Lizoáin hasta bien entrado el siglo XIX. Durante la 16ª y la 17ª centuria gran cantidad de testimonios demuestran el hecho de que lizoaindarras de toda condición y sexo no solían conocer otra lengua que la vasca. Todavía más allá de 1850 el euskera seguiría vivo en importantes sectores de algunas localidades, si bien por poco tiempo. Casi con total seguridad, el euskera de Lizoáin llegó en franco estado de regresión al siglo XX, para ir apagándose durante las primeras décadas de dicho siglo sin dejar apenas eco ni testimonios escritos, como tan frecuentemente ha ocurrido en Navarra.