Paul-Broca

Paul Broca (1824-1880)

Giza kuriositateak hauspotu ditu maiz ezagutza eta aurrerapen gosea; zorionez ez dago zientzietako eta letretako kuriositaterik, bat bera dira biak, jakin-nahiak ez baitu mugarik. Inor ez luke harritu beharko, beraz, euskararen xarmak giza zientzietatik urrun abiatutako bidaiariak ere harrapatu izanak. Kimika eta mineralogia jorratu zituen gaztetan Luis Luziano Bonapartek hizkuntzalaritzaren sareak harrapatu eta bere ahaleginik oparoenak euskarari eman aurretik. Baina aski ezaguna da printzea gurean, eta beste norbait aipatu nahi dut, euskalaritzan Worcestershireko ikerlea bezain itzal handiko bihurtu ez arren, euskara zinez estimatzeaz gain XIX. mendeko zientzialarien artean derrigorrez aipatu beharrekoa: Paul Broca.

Girondan jaio zen Pierre-Paul Broca, Bordeletik ordubete eskasera dagoen Sainte-Foy-la-Grande herrian, 1824an. Herri txiki hartan bertan beste seme gogoangarri bat jaio zen handik gutxira: Elisée Reclus geografoa.

Familia protestante batean hazi zen Broca. Mediku zuen aita ere, armadan ibilitako kirurgialaria hain zuzen. Gaixoak nola zaintzen zituen ikusteko haren ondoan ibiltzeak piztu bide zuen Paul gaztearengan mediku bokazioa, eta bazuen gaitasunik asmo hura betetzeko: 17 urterekin hasi zituen medikuntza ikasketak eta 20rekin amaitu, gainerakoek hasi ohi zituzten adinean. Pariseko Unibertsitateko patologia irakasle bihurtua, 25 urte betetzerako sari ugari jasotako profesional entzutetsua zen Paul Broca.

Garunean hizketa kontrolatzen duen area -hizkuntza adierazpenaz arduratzen dena- aurkitu eta non zegoen deskribatubroca_aire izanak ekarri zion ospea ikerle frantziarrari. Afasiak jotako gaixoen burmuinak aztertuz heldu zen 1861ean hitzak sortzeko baliatzen dugun ezker-hemisferioko eremua zein den ulertzera. Gaur egun jakintzat ematen da Brocaren areak kontrolatzen duela hizkuntzaren ekoizpena, eta Wernickerenak, aldiz, hizkuntz ulermena.

Youtube

Bideoa: Paul Brocaren eta bere ikergaiaren inguruko xehetasunak (gaztelaniaz)

Egungo neurokirurgiaz hitz egite hutsa ametsa zen garaian emaniko urrats garrantzitsu hura ez zen bere ikerketa lanaren jomuga bakarra izan. Ehundaka artikulu eman zituen argitara, eta gehienak bestelako esparru batzuei buruzkoak: aneurismak ikertu zituen, minbizia ere bai, antropologia fisikoaren aitzindarietako bat izan zen, antropometriari bultzada handia eman zion… hasieran aipatu dudan kuriositateak leku askotara begira jarritako gizona izan zen Broca.

Bere mendeko seme izanik, egin zituen zenbait baieztapen nekez onartuko genituzke gaur egun. Emakumearen burmuinak gutxiago pisatzea hura fisikoki nahiz adimen aldetik gizonaren azpitik egotearen seinaletzat jo zuen; beste horrenbeste pentsatu zuen herri primitibo esaten zietenei buruz, Afrikako beltzen burezurra mendebaldeko gizaki europarrena baino 100 cm3 txikiagoa zela iritzita; bestalde, Brocaren zenbait uste-iritzik XX. mendeko jokabiderik ilunenetako batzuk kilikatu zituen darwinismo soziala bideratzen lagundu zutela ere esan izan da. Baina asko dira girondarraren jardunean azpimarratu eta txalotu diren jokabideak ere: behartsuenek mediku zaintza izan zezaten emandako orduak; Frantzian zientzialari garaikide gutxik bezala Darwinen tesiak onartu izana, britaniarraren ideia guztiekin bat ez etorrita ere; Parisko Antropologia Elkartea sortu (1859) eta garatzea, horrelako ekimen batek estatuari eta elizari eragindako mesfidantza eta hortik etorritako oztopoak gaindituz…

569px-PSM_V51_D636_Cephalic_index_of_the_basque_provinces

Brocaren eta beste zenbait egileren datuetan oinarritutako 1897ko irudia. Euskararen muga (Basque speech) Brocak adierazitakoa da.

Baina euskarak eragin zion liluragatik ekarri dut hona Paul Broca. Behin baino gehiagotan izan zen girondarra Euskal Herrian. Ez dakit zerk ekarri zuen lehendabiziko aldiz; antropologia zaletasunak, beharbada; agian kuriositatearen, bere interesen eta ezagutu orduko hainbeste erakarri omen zuen hizkuntza berezi hura ordu eskas batzuetara izatearen ezinbesteko batura izan zen. 1862ko irailean egin zuen euskararen eremua zehazteko lehendabiziko bidaia. Bazuen ordurako hizkuntzaren muga zehatzen mapa sortzeko asmoa: berriro ere zientzialariaren prezisio egarria. Iparraldeko datuak osatu zituen lehen-lehenik, aurreko hamarkadan Francisque Michelek emandako argibideetatik abiatuz; 1864rako ongiska aztertua zuen Iparraldeko euskararen eremua. Société d’anthropologie delakoan aurkeztu zituen bere lanaren lehen emaitzak, baina argitara emateko akastunegia iritzi zion oraindik egindakoari. 1867an Donibane Lohizunen egon ostean osatu zuen ikerketa, Argelliés doktoreari esker Frantzian predikazioa euskaraz egin ohi zuten parrokia guztien zerrenda eskuraturik. Ordura artekoa lortzeko ere izan zuen laguntzailerik Bidasoaz haraindi: aita ortheztarra zuen Elisée Reclus herkideak eta Honoré Broca sendagile olorondarrak lagundu zioten Iparraldeko mapa-zatia prestatzen; eta Beskoitzeko auzapezak argitu zion Bastida inguruko muga irregularra.

Alde bateko ñabardurak zehaztuta, Hegoaldea zen Brocaren erronka nagusia, inor jorratzen hasi gabeko eremu bat baitzuen begien aurrean; ez zegoen aurrekaririk eta gainera mugak lausoagoak zirela ohartu zen, euskara hutseko eskualdeetatik erdara hutsekoetarako jauzia ez baitzen iparraldean bezala bat-batekoa. Ladislao de Velasco izan zuen iturri nagusi; gasteiztarrak Nafarroa, Araba eta Bizkaiari buruzko mapak prestatu zizkion 1867-68an. Donostiako Otaño eta Carrión doktoreak ere izan zituen lankide, azken honek Nafarroako xehetasunak eman zizkiolarik. Orduña aldeko mugaren xehetasunak, aldiz, Pabeko Cazenave de Laroche doktoreari esker lortu zituen. Horrela iritsi zen 1874an aurkeztutako Euskal Herriko mapa osatzera.

Broca 1875

Brocaren Euskal Herriko mapa (1874). Egin klik gertuagotik ikusteko.

Brocak ez zekien euskaraz, baina ukaezina da hau dena ikusita euskarak zinez interesatu zuela. Sur l’origine et la repartition de la langue basque lanean (1875) euskara beretzat hizkuntza konplexua, perfektua eta berezia zela aitortu zuen: liburu horretan zehar askotan euskarak zientzialariari eragindako liluratik mintzo zaigula ematen du.

Euskararen inguruko hainbat ideia defendatu zituen Brocak. Hona hemen batzuk:

– Euskara Europako hizkuntza autoktono bakarra zela uste zuen. Ez zegoen ados euskoiberismoarekin, hau da, euskara Iberiar Penintsula osoan zehar hitz egin zela zioen teoriarekin; baina Europako hego-mendebalde guztian zabaldutako hizkuntza familia zahar baten azken arrastoa zelakoan zegoen. Humboldt ez zegoen zuzen: euskara iberiar hizkuntzaren senide izan zitekeen; ez hizkuntza hura bera.

– Irmotasunez gaitzetsi zituen Erro eta Astarloa bezalakoen etimologia gehiegizkoak, élucubrations purement fantaisistes deituz Suharki kritikatu zuen, arrazoi horregatik beragatik, Humboldten jarraitzaile askoren jokabidea: uste izan zuten aski zela euskal hiztegi bati begiratzea geografia-izenen etimologia topatzeko, eta, honela, atseginez, aise lotu ahal izan zituzten euskararekin jatorri ariar garbia ez zutenak. Gogor astindu zuen sendotasun zientifikorik gabeko jokabide horiei zerien ziurtasun ustela. Linguistika, bere ustez, hitzen ikerketa hutsa atzean utzirik hitz haien eboluzio-legeak ikertu eta gramatika-formen analisia hobestean baino ez zen benetako zientzia bihurtu.

– Iparraldean euskarak iraun izana ez zen Brocaren ustez Bidasoaz bestaldeko aspaldiko euskaldunek Erromaren aurka agertu erresistentziaren ondorio, duela 1200 bat urteko gertakizunen isla baizik: Hispaniako errege bisigodoen erruz hegoaldean hainbat eskualde galdu ostean, baskoiek VI-VII. mendeetan Akitanian lur berri bila eginiko erasoaldi eta inbasioen emaitza zatekeen. Kraneologian ikusi uste zituen Brocak honen frogak: hegoaldeko euskaldunon hainbat burezur azterturik hauek nagusiki dolikozefaloak zirela defendatu zuen (luze-estuak, alegia), eta iparraldekoak, aldiz, brakizefaloak (zabal-laburrak).

Euskara I. Mendean

Brocak ez zuen antzinako euskararen hedadurari buruzko mapa hau onartuko. Bere ustez Erdi Arokoa zen euskara Iparraldean, ez zaharragoa.

– Brocaren ustez Iparraldeko eta Hegoaldeko euskalkien arteko hurbiltasunak berak frogatzen zuen batzuen eta besteen ibilbide desberdinduak ezin zituela 1200 urte baino gehiago izan. Iparraldeko euskara ez zen euskararen antzinako familia zaharraren beste adar bat, hegoaldeko baskoiek eramandako adar beraren garapena baizik.

Aneurisma batek jota hil omen zen sendagile girondarra 1880an. Badu paradoxatik zerbait aneurismak ikertzen aritu zenaren bat-bateko heriotza haietako batek eragiteak. Ez zen baikorra euskararen etorkizunari zegokionean, baina horretan ere bere izpiritu zientifikoa eta ondoren etorriko zirenentzat ikergaia utzi beharra nabarmentzen da: mende batzuk barru hizkuntza hila baino ez da izango [euskara], aditu gutxi batzuek besterik ezagutuko ez dutena; eta izango lukete gutaz kexatzeko eskubiderik, gaur egungo egoera zein den jakinaraziko ez bagenie. Reclus herkidea are gogorragoa izan zen euskararen geroaz mintzo zela, XIX. mendera arteko iraupena analfabetismoari eta euskaldunok inguruko hizkuntzak ez ezagutzeari egotzi baitzien: quand tous les indigènes parleront les deux langues, ils finiront par négliger celui des deux idiomes qui leur sera le moins utile. Zer pentsatuko zuketen ikerle hauek, 130 urte beranduago, euskara kultura zientifikoa sendotzeko ekimenetan parte hartzeko gauza dela ikusita? Ez dakit zenbait mende barru euskararik izango den ala ez; baina egungoak zur eta lur utziko zukeen Broca. Zorionez.

KulturaZientifikoa_1_Jaialdia_banner

Sarrera honek I. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du.