Leotz mapa

Leozko udal-eremua eta inguruko herriak

Nafarroako udal-antolakuntza anitzaren baitan (haranak, zendeak, almiradioak) distriturik ere sortu zen XIX. mendean. Orbaibarrek administrazio-batasuna galdu eta hainbat zatitan banandu ostean. Leotz izan zen haietako bat. Udalerri zabala da (are zabalagoa 1976an Santsoain bereganatu zuenetik), baina ez jendetsua: 1850 inguruko 1250 biztanleen aldean, 250 eskas baino ez dira gaur egun Amatriain, Amunarrizketa, Artariain, Benegorri, Bezkiz, Iratxeta, Leotz, Makirriain, Olleta, Santsoain eta Uzkita herrixkek bildutakoak.

XiX. mendetik hona ez da populazioa leoztarrek galdutako gauza bakarra; beren euskalkiak ere alde egin zien, Erriberriko merinaldeko gainerako herri-ibarrei bezalaxe, Nafarroako erdialde guztia erdaldundu zuen olatu gaitzak eramanda. Historian zehar euskarak Leotzen izan duen indarra baino zailagoa da erakusten noiz desagertu ziren, isil-isilka, arbasoen hizkuntza jasotako azken leoztarrak. Ez du ematen XIX. mendean oso aurrera baino lehen izan zenik, dena den. Hona Leotzen euskaltasuna agerian jar dezakeen zenbait datu, haietako asko honakoan ere Fernando Maiora ikerleak bildurik:

1536. SANTSOAIN.  Miguel Aynes izeneko batek eta Maria Remiriz orisoaindarrak ostatu batean izandako elkarrizketaren lekuko izan zen Hernaut de Sansoain. Aynes Remirizen aurka deklaratzera deitu zuten herri hartara; halaxe esan zion Miguelek Mariari eta halaxe entzun zuen santsoaindarrak. Remirizek Aynesi bere kontra esateko zer zuen galdetuta, Aynesek isilka emandako erantzuna ez zuen Mariak batere gogoko izan. Primeran ulertu zuen Santsoaingoak emakumearen erantzuna: la dicha Maria Remiriz le dixo, que hera lo que abia de dezir contra ella y el dicho Miguel Aynes le dixo ciertas palabras callando queste deponente no las pudo oyr ny comprender y en deziendole aquellas oyo e comprendio que la dicha Maria Remiriz le dixo en bascuence que no dixese las palabras que alla le dixo por estas palabras,  ez ory herran

1587. Gasteizeko apaizgaitegian aurkitutako Nafarroako herrien zerrendan, ohiko ortografia zarpaila erabiliz, bascongadotzat jo zituzten amunarrizqta, iracheta, leoz, vezqta, olleta, bezquiz, banegorry, sansoayn edota sansomayn. Hain sarri aipatu ohi dudan zerrenda osoa Manuel Lekuonak ezagutarazi zuen 1933an RIEV aldizkarian.

santsoain

Leozko Santsoain. Urraulbeitin ere bada izen bereko herrixka bat.

1588. ARTARIAIN. Graciosa Espartza eta Maria Ezpeleta artariaindarrak elkarri agirika aritu ziren behin batez, lehenak bigarrenari atzetik zebilkiola leporatu ostean. Berotzen hasi eta apezgoytia deitu zion Espartzak Ezpeletari; irain gordina zen hura, Ezpeletaren ahaldunak adierazi legez: le dixo la acusante, que mi parte hera una apezgoytia, que quiere dezir, que a sido desonrrada de clerigos…

1594 SANTSOAIN. Harrika hil omen zuten Joana Oses santsoaindarra; hainbat lekukok deklaratu zuten gertakariek eragindako prozesuan. Joana heriotzeko puntuan hartu zuen Miguel Zabaltza bikarioaren esanetan, Jesus, otoy, otoy eta antzeko hitzak esan zituen behin baino gehiagotan emakumeak bere azken orduan. Guillen izeneko frantziar bat jo zuten erruduntzat; herritarren ustez euskaraz asko ulertzen zuen hark. Catalina Etxaguek deklaratu zuenez Joana hil zen egunean Catalina Idoi izeneko batek Guillen etortzen ikusi eta honela esan zion: Jesus, Guillen, seyn descolorituric elduçaren. Handik lasterrera Graziana zeritzon Joanaren alabetako bat iritsi zen frantziarra zegoen lekura, mantalean harri zenbait ekarrita. Negar batean zetorren, Guilleni ay traydorea, ay traydoria, amary ylde datorquet esanez: frantziarrari harrika egiten uztearren baztertu zitezela eskatu zien Etxagueri eta gainerako lekukoei.

Uzkita2

Uzkita, Leotz iparraldeko azken herria. Bidean aurrera Ezporogi, Leotz baino are hustuago.

1634. UZKITA. Herrikoek zerabilten hizkuntzaren adierazgarri, hona nola izendatu zuen Uzkitako bat Andres Larrasoaña barasoaindarrak: se acuerda este testigo como el dicho Alcalde le dixo que para hazer y cortar dichas dos cargas de chaparros tenia licencia del quejante y que tambien puede haber un año de tiempo que Salvador dicho Uzquitarra

1653. IRIBERRI. Hirurogei urteko Fernando de Balenciak 11 zeramatzan Iriberriko jauregian, jabearen lurrak errentan emateaz arduraturik. Ez zuen han bizitzeko gaztelaniarik behar, antza; zin egin eta galdera batzuei erantzun ondoren, euskaraz azaldu zion Balenciari hartutako deklarazioa Juan de Vallarin notariak.

1701. IRIBERRI. Iratxetako abade ere bazen Juan Gimenezek euskara erabili zuen herritarrei jakinanarazi beharreko legezko abisu bat denek uler zezaten: publique el dicho edicto retroescrito en lengua ynteligible a todos los que concurrieron a oir la misa popular…

XVIII. mendea. Nafarroako auzitegietatik ateratako datuen irakurketa hutsak nekez bermatuko luke mende hartan Leotz inguruan euskara izan ere bazenik. Elizbarrutiko nahiz Erresumako komisari erdaldunek euskara zela eta eragindako auzi luzeetan eta haietan erabilitako argudioetan ez zuten Orbaibar ingurua aipatu ere egin. Ez zegoen komisarion ustez eremu haren erdal izatea frogatu beharrik. Hobeto esanda, ez zegoen frogatu beharrik orbaibartarrek gaztelania ere bazekitela; ez da gauza bera.

Horrela, Eliz Auzitegian 1744 eta 1765 bitartean datu-biltzaile aritutako komisari euskaldun eta erdaldunen lan-eremuak banatuz idatziriko Libro de Repartimientos delakoan, Erriberriko merinaldeko herri bakar bat ere ez zen euskalduntzat hartu. 1767an, orobat, auzitegi zibiletako komisari erdaldunek Nafarroako erdialdeko eremu batean gaztelania sartua zela eta aurrerantzean haiek herri horietan ere lan egiteko gai zirela aldarrikatu zutenean, Ibargoiti izan zen haien aldarrikapenaren muga. Muga horretatik haraindi zeuden hegoalderagoko ibarrak (Orbaibar, esaterako) kontuan ere ez zituzten hartu, gaztelaniari haietan erabat nagusi iritzita.

Amunarrizqueta

Amunarrizketako San Bartolome. Erabat hutsik ez gelditzeko borrokan dabilen herria, beste hainbat bezala.

Beste hainbat datu objektibok salatzen dute, ordea, ez zela hori errealitatea; bazela arrunt gune euskaldunik auzitegiek iradokitako mugetatik at. Ez digu gaur arte Leotzek XVI. mendekoak bezain argia den XVIII. mendeko lekukotasunik utzi (bai, aldiz, mendebaldean mugakide duen Oloritzek), baina bada kontuan hartzea merezi duen daturik: Amunarrizketan, esaterako, Artaxoa eta Puiuko abadeak izan zituzten XVIII. mende erdialdean; aski ezaguna da bi herriok euskaldunak izan zirela gizaldi hartan guztian zehar. 1772an Zangozako erdalduna heldu zen herrira eta euskaraz ez jakitea trabagarri gertatu zitzaion.

XIX. mendea: leoztarren euskara, gainbehera

XVIII. mendean biztanle asko ezagutzen hasitako gaztelania hura bera hasi zen XIX.ean euskara haranean zehar zokoratzen. Bonapartek begirada Nafarroan pausatu zuen urteetan guztiz ahulduta egongo zen Leozko mintzoa, eta horregatik beharbada behin baino gehiagotan aldatu zuen ikerle handiak bailarako euskararen bizitasunari buruz zuen ustea. Hona hemen printzeari esker ezagutzen ditugun hainbat albiste:

Iberia 1856

‘La Iberia’ aldizkariaren 1856ko ale berean dira Palarearen izendapenari eta Bonaparteren bidaia-amaierari buruzko albisteak

1856. Abuztuan Jose María Palarea bihurtu zen Nafarroako gobernadore. Lan hura azarora arte besterik bete ez bazuen ere, hilabete haietan bertan ibili zen estreinako aldiz Nafarroan Luis Luziano Bonaparte eta ez da harritzekoa gobernadorea printzearen albiste emaile bihurtu izana: Palareari, nonbait, Orbaibarren eta Ezporogi-Aiesa aldean euskaraz egiten zutela esan zioten, eta horixe jakinarazi zion berak euskalariari.

1858. Jose Antonio Uriarte bizkaitarrak Bonaparteri urtarrilaren 25eko eskutitzean aditzera eman zionez, euskalduna zen oraindik Leotz ingurua: Leoz que dista tres leguas de Tafalla no es distrito sino un lugar pequeño del valle de Orba è Ylzarbe en Navarra. El bascuence que en este valle de Orba se habla es idéntico al del valle Anue y Ulzama pero mas castellanizado. Seguruenik Palarearen eta Uriarteren albisteek erabat konbentzituko zuten Bonaparte. Deigarria da ordea Uriartek Leotz Izarbeibarren kokatzea. Ez dakit nondik jaso zituen datuak Arrigorriagan jaiotako idazleak.

Uri 1858

Leozko aipamena dakarren Uriarteren 1858ko gutun-zatia. Klik eginez kontsulta daiteke (07. blokea, 100. irudia)

1862-64. Aurreko albisteen eraginez ziur aski, 1862rako Bonaparte printzea sinetsita zegoen Orbaibar eta Ezporogi zirela euskararen eremuaren hego-muturrak. Horrela adierazi zion Etxenikeri 1862ko urtarrileko gutun batean. Lehentasun bihurtu zen handik harat printzearentzat inguru hartako doktrina-itzulpena eskuratzea, eta hala jakinarazi zion urdazubiarrari.

Badirudi, ordea, Etxenikek Orbaibarrez bidalitako albisteak ez zirela aurrez Bonapartek jasotakoak bezain baikorrak izan. 1863ko apirilean honela erantzun zion printzeak Urdazubikoaren gutun bati: erabat zuzen zaude Barasoainen eta Untzuen euskararik egiten ez dela diozunean. Baina horrek ez du esan nahi Orbaibarko gainerako herrietan hitz egiten ez denik. Amunarrizketa, Artariain, Bezkiz, Sansomain, Benegorri, Makirriain, Amatriain, Olleta, Iriberri. Uzkita, Leotz eta Iratxeta aipatu zituen Bonapartek jarraian: denak zitzaizkion egoki eskuratu nahi zuen katiximarako. Aitortu ere egin zuen, hala ere, ez zekiela oraindik ezer Tafalla inguruko euskara hartaz. Je ne connais absolument rien de ce basque (…) Tout ce qui se rapporte à ce dialecte de Orba a pour moi le plus grand interêt.

Etxenikeren ondorengo berriek ez zuten printzearen albiste-egarria ase ahal izan: uztailean temati zirauen Bonapartek: Orbaibarko euskarari dagokionez, kostatzen zait sinestea haran guztian itzali denik. Ziurtatzeko oso garrantzitsu iritzi zion Leotzen bertan euskara bizirik zegoen jakiteari, herri hark izan zuelako nonbait betidanik Orbaibarren zehar euskaldun izatearen ospea. Leozko euskara itzali zela ziurtasunez jakin artean Bonapartek ez zuen onartuko hizkuntza Erriberriko merinalde osoan desagertu zenik. Abuztu hartan beste eskutitz batean azpimarratu zion printzeak Etxenikeri zein beharrezko sentitzen zuen Leozko doktrina, zoritxarrez (harentzat, eta guretzat ere bai) sekula eskuratzerik izan ez zuena. Lehentasuna zen Orbaibar euskalari handiarentzat. Bereak dira hitzak (Etxenikeri, berriro ere): egoki baderitzozu inguru hartara norbait bidaltzea katixima itzul dezakeen pertsona topatzearren (dela apaiza edo dela maisua), arren, gastatu beharrekoak ez zaitzala zalantzan jarri, nire eskumenean dagoen edozer egiteko prest bainago.

Bonaparte Orbaibar

Leotz inguruko mugak Bonaparteren mapan. Egin klik mapa deskargatu eta irudia gertutik ikusteko.

1864ko urtarril hasieran berriro idatzi zion Bonapartek Etxenikeri. Orbaibarko euskarari buruzko albiste eza zuen kezkarik handienetako bat. Hilabete hartan bertan Etxenikek bidalitako datuekin konbentzitu zen azkenik euskara itzalia zela Leoz ekialdean dagoen Ezporogi bailaran, eta Orbaibarren ere galdutzat eman zuela ematen du; ordutik aurrera Agoitz jo zuen katiximarako jomuga (nahiz eta beranduago Agoitzi zegokionez ere etsi behar izan).

Hortxe amaitu ziren Bonapartek Leotz inguruari Etxenikerentzako gutunetan eskainitakoak. Hala ere, ez zuen azkenean erabat desagertutzat jo hango euskara, eta ondorengo urteetako albisteek aldatu egin zuten nonbait, neurri batean bederen, 1864ko ikuspegi ezkorra. Euskalkien mapa handian Leozko lau herri sartu zituen printzeak euskararen eremu barrenean: Iratxeta, Iriberri, Amunarrizketa eta Artariain. Iratxeta eta Leotz artean ezarri zuen hegoaldeko goi-nafarreraren muga.

Olleta La  Asuncion errom XII

Olletako eliza erromanikoa, gaur egun

1884an muga berbera adierazi zuen Kanpionek, baina Bonaparteren datuak kopiatu besterik ez zuen egin, bere uztako eguneratzerik gehitu gabe. Guztiz iraungia ote zen ordurako leoztarren mintzo zaharra Bonapartek adierazitako herrietan ere? Erabateko ziurtasuna zalantzan jartzeko moduko oihartzun apalak bildu ditu azken urteotan Fernando Maiora artaxoarrak: 1819an jaio eta 1901ean hildako Ignacia Dusaren eskutik dator bat. Iruñean sorturiko emakume euskaldun hau Tafallara ezkondu zen, eta ondorengoek jaso dutenez euskaraz egiten omen zuen hiriko azokan Orbaibartik jaitsitako nekazariekin. Leoztarrik ote haien artean? Aipatzekoa da, halaber, XXI. mende hasieran bertan ba omen dela Olletan arbasoei ikasitako euskarazko Aste Santuko abesti arrastorik gogoan duen biztanlerik.

Iluna da oraindik Leozko (eta Orbaibar osoko) euskararen desagerpen-data; baina argi eta garbi esan daiteke mendebaletik bizilagun izan zuen Izarbeibarko mintzoa ez zela XX. mendera arte itzali. Beste horrenbeste esan beharko al litzateke hain isil, hain Leotzezezagun alde egin zuen Leozkoaz?

El distrito de Leoz, municipio situado en el extremo septentrional de la Merindad de Olite, fue perdiendo rápidamente el euskera que le era propio -como tantos otras comarcas- a lo largo del convulso siglo XIX, aunque no es descartable que los últimos restos del habla valdorbesa en la que se expresaron los leoztarras se conservaran hasta más allá de 1900. A diferencia de aquel euskera, irrecuperable hoy día, las noticias y testimonios que dan fe de la lengua mediante la que se vertebraron las generaciones que han hecho de Leoz lo que es en la actualidad van aflorando lentamente pero sin pausa. Esos testimonios dan cuenta de que hasta el siglo XVIII el lenguaje presente aún hoy en la mayoría de los montes, terrenos y lugares de la comarca fue el único que comprendían muchos de los que los poblaron. Las buscas y rebuscas del príncipe Bonaparte alrededor de 1860 en su empeño por disponer de materiales esctitos en el habla de Leoz ofrecen luz, no siempre nítida pero en cualquier caso de gran interés, sobre el momento en el que los habitantes de Iratxeta, Amunarrizketa o Artariain, entre otros, estaban perdiendo la lengua vasca que pocas décadas atrás había sido aún insustituible.