Txulapain Iruñerrian

Txulapain, gorriz, Iruñerri iparraldean

Iruñerriko hainbat ibar eta herri -azken urteotan hiriburuaren arrimoan  jendetsu bihurtu direnak batik bat- ezagunak dira oso Iruñeko edozein biztanlerentzat: Antsoain, Burlata, Barañain… ez dago izen horiek horiek aldez edo moldez bereganatu ez dituenik. Atarrabia toponimoa bera ere ezaguna da egun, euskaldun askoren artean bederen, Villava nagusi den arren. Zenbatek jakingo lukete ordea gaur egun, Iruñean bertan, Txulapain zer den edo non dagoen? Gutxik, seguru asko, eta erdaldunen artean are gutxiagok. Gaztelaniazko ‘Juslapeña’ nagusitu da, nagusitzearekin batera txulapaindarren euskara XX. mendean zehar iraungi den bezala.

Alabaina, ‘Txulapain’ euskalduna izan da (erdarazko Juslapeña forma euskal fonetikara egokiturik, Mikel Belaskok azaldu duenez) hainbat mendetan zehar haran ttipi honetako biztanleek jaioterria izendatzeko erabili zuten hitza. Txulapain bera bi zatitan banatzen omen zuten euskaldun haiek, Koldo Artolak jaso eta Yrizarren Morfología del verbo auxiliar vasco lanean irakur daitekeenez:

Txulapain Ollakarizketa

Ollakarizketa (Elbarrena, Txulapain)

«Txulapain, Txulapein, Txulapañe … era batez baino gehiagoz aditu dudala esango nuke …; Txulapañe hau, bestalde, bitan banatzen da: mendebaleko sei herriek (Osinaga, Aristregi, Beorburu, Osakar, Nuin eta Larraiotz) ERGOIENA osatzen dute eta gainerako zazpiek (Markalain, Gartziriain, Ollakarizketa, Usi, Beltzuntze, Nabatz eta Untzu) ELBARRENA, Beltzuntzeko Felix Ekiza jaunak adierazi zidanez».

Datuok 1988an eman zituen Felix Ekiza beltzuntzearra bera ez zen euskalduna, tamalez, azken belaunaldiko euskal hiztunen seme baizik. Dena den, Txulapainen eta ondoko Gulian bizi izan ziren Iruñerriko hondar nafarrera hiztunak, Iruñe ondoko berezko euskara XX. mendearen akaberara arte iraunarazi zutenak. Lekuko ederrak ditu Txulapain ibarreko herrietan aspaldiko euskalki nafarrak. Azken labekadakoak batzuk; iturria, ziurrenik, oraindik agortu ez den seinale. Juslapeña zaharrean barrena euskarak utzitako arrasto sakonaren erakusgarri duzue ondoren datorrena.

Antzinatetik XVIII. mendera arte: euskararen nagusitasuna

XVI. mendekoak dira txulapaindarren hizkuntzari buruzko lehendabiziko albiste zuzenak, eta ezin garbiago mintzo zaizkigu ibarrekoen euskalduntasunaz.

Txulapain Beorburu

Beorburu, elurretan

Ohikoa izan zen ordura arte -Erdi Aroan zehar bezala- bikote ugari apezik gabe ezkontzea; hau da, bi lekuko edo gehiagoren aitzinean, ezkongaiek elkarri ezkontitzak esan eta haientzat erabateko balioa zuen eliz erritoez kanpoko lotura gauzatzea. Aro Modernoan gainbehera etorri zen, Trentoko Kontzilioko erabakiek betiko desagertarazita, agintaririk gabeko elkarketa hura. Sortu zen bezala heriotza baino lehen baliogabetzea ere bazegoenez, ezkontza mota hark zenbait liskar eta salaketa eragin zuen, eta bide batez Nafarroako bikote batzuek elkarri emandako euskarazko ezkontitzak ezagutzeko parada eman digu. Txulapaingo Beorburun, 1536an, Maria izeneko bertako andrazko batek auzitara eraman zuen Belaskoaingo Martin Beltzuntze; antza denez, bederatzi urte lehenago elkarri ezkontitzak esan, eta beranduago Belaskoaingo beste emakume batekin espostu zen Beltzuntze, elizaren bidetik. Beorburutarraren salaketak eragindako auziaren latinezko testuetan, behin eta berriz jaso zuten 1527an Mariak eta Martinek euskaraz batak besteari eman zioten fedea. Nafarroako Elizbarruti-Artxiboan dago testua. Martinen hitzak doaz aurretik, Mariarenak ondoren, prozesuan bertan dauden-daudenean (hemen zabalago nahi izanez gero):

nyc Martin ematen derauçut neure fedea

çurj Maria vici naycen artean

çuçaz verce emazteric ez egujtegujteco

eta ez çuri vici naycen artean faltaceco

nyc Maria çuri Martin ematen derauçut ene fedea

vici naycen artean

çuçaz  verce senaric ez egujtego egujteco

eta çuri ez faltaçeco

Txulapaingo emakumearen aldekoa izan zen epaia; bazuen oraindik indarrik 1536an elizaz kanpoko ezkontzak. Ez luzerako, ordea.

1572an, Osinagan, Martin Aginaga ibar-jaunordeak preso hartu zuen Martin Garcia izeneko herritarra etxean sartzera zihoanean. Preso çara, esan zion Aginagak: preso sois, agirian bertan itzuli zutenezNay dut çergatic, izan omen zen Garciaren erantzuna. Fernando Maiorak topatu du lekukotasuna Nafarroako Artxibo Orokorrean. Xehetasunak Reino de Navarra. Euskera. Insultos, coplas, frases izeneko liburu interesgarrian aurkituko ditu irakurleak.

txulapain larraiotz

Larraiotzen, XVII. mendean, bazen euskaldun elebakarrik.

Aurreko albisteak ikusirik, inor ez du harrituko 1587ko Nafarroako herrien zerrenda ezagunean ageri diren Txulapaingo izen guztiak Bascongado atalean egoteak: Ollacarizqueta, Nabaz, Unçu, Vssy, Mayquelayn, Osinaga.

XVII. mendeko albisteak ildo berekoak dira: 1615ean inor aitonen seme bazen ala ez zen erabakitzeko ikerketa bat egin zuten Larraiotzen; Juan Etxeberria apaiza itzultzaile aritu behar izan zen herriko Juanes Larraioz lekukoaren hitzak jasotzeko, por ser bascongado. Juanesek ez zuen, nonbait, erdararik menderatzen.

Gaztelaniaren hedapenerantz

XVIII. mendearen bigarren zatian Nafarroako Auzitegietako komisari erdaldunek eragindako auzi luze bezain ezagunean ez dago Txulapainen aipamenik; zeharka, ordea, susma daiteke komisari haiek Txulapain ere erdalduntzen hasitako ibarren artean sartu zutela, Iruñerriko beste hainbat lekutan horixe baitzen haien esanetan gertatzen hasia zena: puede reputarse por pueblos romanzados (…) los valles de Egues, Ansoain, Aranguren, Cendea de Galar, Echauri, Ezcava y otros de la Cuenca y redondez de esta Ciudad (1767). Komisari erdaldun eta euskaldunak gaztelaniaren balizko agerpenari zegokionez bat etorri ez arren, ez da dudarik euskara zela oraindik ere txulapaindarren hizkuntza nagusia.

Txulapain Santazilia

Ekaitz Santaziliak ezagutarazi duen Txulapain inguruko euskarazko testuaren hasiera

Euskararen nagusitasun horren lekuko dira Txulapainekin lotura duten eta azken urteotan ezagutzera eman diren 1800 inguruko bi eliz testu. Horietako bat, XVIII. mende amaierakoa (edota, asko jota, XIX.aren hasierakoa), Untzuko edo inguruko herri bateko parrokiako liburuak Iruñeko Elizbarrutiko Artxibora eramatean agertutako euskarazko eskuizkribu anonimoa da. 2013an eman zuen argitara Ekaitz Santaziliak Fontes Linguae Vasconum aldizkarian. Ordu hartan Espainian indarrean zegoen errituaren arabera ezkontzera zihoazen bikoteei eman beharreko oharren bilduma dela esan daiteke, laburzurrean Rituale Romanum esan ohi zioten liburuaren gaztelaniazko bertsiotik apezen batek moldatua eta euskaraz paratua.  Ezconcera doacinei eman daquioqueten aviso gaia da idazkiaren izenburua. Urte batzuk beranduago, 1826an, Nuingo parroko zen Pedro Larraiozek liburu bertsuaren 1818ko edizioa erosi eta antzeko euskal moldaketa prestatu zuen. Duela hainbat urte argitaratu zuen Aita Franzisko Ondarrak Nafarroako beste euskal testu batzuekin batera. Txulapaindar zenbaitek gaztelania ezagun izan ala ez, XIX. mende hasieran parroki lanerako euskara ezinbestekoa zela erakusten diguten testuak dira hauek.

Txulapain Bonaparte

Txulapain inguruak Bonaparteren mapan. Antsoaingo Berriogoiti eta Ezkabarteko Ezkabatik beheiti gutxiengoaren mintzoa omen zen euskara.

Zalantzan jartzekoa da beraz XVIII. mende amaieran Txulapain ingurua komisari erdaldunek iradoki bezain erdalduntzen hasia ote zen; 1860-70erako, ordea, bistakoa da egoera aldatzen ari zela. Bonapartek hegoaldeko goi-nafarreraren ipar muturrean ezarri zuen ibar osoa. Gehienak euskaraz mintzo zirela adierazten duen kolore ilunaz markatu zuen Txulapain, baina ondo-ondoko Antsoain bailarako zenbait herritan gutxi omen ziren ordurako mintzo zaharra erabili ohi zutenak. Bonapartek emandako informazioaren osagarri, hara Paul Brocak garai bertsuan bildutakoa: Txulapaingo herri frankotan -erdialde eta hegoaldekoetan, eskuarki- euskara ez ezik gaztelania ere bazerabiltela adierazi zuen frantziarrak. Beorburu-Nuin-Otsakar-Osinaga ingurunea utzi zuen eremu horretatik at. Gainerako herrietan bi hizkuntzak entzuten omen ziren ordurako. XVIII. mende amaieran agian ez, baina XIX.enaren lipar hartan behintzat erdara haranean barrena zabaltzen ari zeneko irudia osatzen dute Bonaparte eta Brocaren lekukotasunek. Yrizarren ustez, 680 bat euskal hiztun izango zituen ordu hartan Txulapainek, biztanleen % 90-edo. Euskararen jarraipena ez zen artean eten, seguru asko, baina litekeena da etetear egotea. Hala ere, kontuan hartu zuen Arturo Kanpionek Txulapain 1880an Orreaga baladaren Nafarroan zeharreko itzulpenak eskatu zituenean. Osinagako Bernardo Etxeberriak isuri zuen Txulapaingo mintzora iruindarraren lana. Hegoalderagoko euskararik ez zuen Kanpionek  bilduma hartan jaso.

1900-1970: transmisioaren etena eta euskararen gainbehera

1904an Iruñeko Elizbarrutiak argitara eman Guía estadística delakoan Txulapaingo apaiz guztiek erantzun zioten baietz “¿Se habla vasco?” galderari. Irudi okerra eman dezake, ordea, jokabide bateratu horrek. Baiezko erantzunen hego-muga zen berriro ere Txulapain; Antsoainen baiezko bakar bat ere ez zen jaso. Eta euskararen jarraipena urte haietan bertan ari zen eteten ibar osoan zehar, ordurako etena ez bazen. Oso txulapaindar gutxik jaso zuten gurasoen euskara 1900. urteaz haraindi.

Txulapain mapa 2

Txulapaingo dermioa. Zenbait herriren ondoan, bertako euskararen azken lekukoen jaiotza-urtea. Egin klik hobeto ikusteko.

1923-25 bitarteko Erizkizundi Irukoitzean, dena den, bildu zen Txulapaingo daturik. Hirugarrenez, albiste-iturri batek iradokitako hizkuntza-eremuaren muga dugu Txulapain; ez zen hegoalderagoko daturik bildu. 71 urteko Miguel Elcano Lazterrak erantzun zien Angel Madariaga inkestatzailearen galderei. Nabazkoa zen.

Aingeru Irigaraik 1935ean bere ikerketa burutu zuenean ere, Txulapaingo herriak izan zituen ikertutako eremuaren muga. Berriemaileek sendagile nafarrari adierazi ziotenez, Beorburu zen ibarreko herririk euskaldunena: 30 urtetik gorakoak aritzen omen ziren euskaraz; gazteagoak, aldiz, ez. Nabaz, Beltzuntze, Larraioz  eta Osinagan 50 urtetik gorakoak baino ez ziren euskaldun; baina euskara erabiltzeko ohiturarik ere ez zuten, antza. Litekeena da egoera Irigarairi esan baino pittin bat hobea izatea. Irigarairen zerrendan ageri ez den haran hegoaldeko Ollakarizketa herrian, Antsoaingo mugan, euskaraz aritu ohi ziren oraindik adinekoak elkarren artean elizatik ateratzean-eta; egun 93 urte dituen Felipe Subizak ikusia da hori; Usin inork ez zekiela esan zioten Irigarairi (ikusiko dugun bezala, nekez izan zitekeen hori egia), eta gainerako herriak aipatu ere ez zituen egin. Nolanahi ere, ordurako Txulapaingo euskararen higadurak ez zuen atzerabiderik. Yrizarrek haranean 100 bat euskal hiztun izango zirela kalkulatu zuen; erdia baino gehiago galdu ziren ondorengo hiru hamarkadetan.

1970etik aitzina: azken hiztunak

1970erako ba omen ziren Txulapainen euskara guztiz galdutako herriak; Nabazko hondar hiztuna, esaterako, 1967an zendu zela jakin zuen Irizarrek. Ikerle honek 17 euskaldun zahar edadetu topatu zituen ibarrean zehar -erabili ez izanaren ondorioz gero eta euskara maiztuagoa zutenak- eta hiztun oso izatera ere helduko ez zen beste andanatxo bat. Azken horien lekuko, Koldo Artolarenak diren 80ko hamarkadako hitzok:  ‘Ezagutzen dut, aurreko horiez gainera, zertxobait ulertzen duen Osinaga, Nabatz eta Untzuko pertsona bakanen bat, hala nola guraso biak nuindarrak zituen Otsakarko beste bat; guzti hauek, alabaina, ezin ‘pronuntzia’ dezaketela diote…’. Zaku berean sartu beharko genuke lehen aipatu Felipe Subiza ollakarizketarra bera, Beorburuko aita eta Ollakarizketa bertako ama elkarren artean euskaraz aritzen entzutera ohitua, eta aitak euskaraz egiten zionean ulertu bai baina gaztelaniaz erantzuten zuena, euskaraz ‘pronuntziatu’ ezinik. Subiza jauna euskara etxean entzutera iritsi bai, baina behatzen artean ihes egin zion belaunaldi galduaren adibide da. Ollakarizketako ama, Josefa Vidart, herriko azken euskaldun zaharretako bat, 1970eko hamarkada hasieran hil zen.

Txulapain Untzu 2014

Untzu (Txulapain) 2014ko udaberrian

Galbide gorrian zegoen Txulapaingo mintzoa betiko desagertu aurretik informazioa biltzeko azken aukera izan ziren beraz urte haiek. Osinaga, Gartziriain, Nabatz edota Beltzuntzen, adibidez, ordurako hiztunik ez eta desagertutako azken haien seme-alabak baliatuz zenbait esapide, aditz edo kanta jaso ahal izan ziren. Beste batzutan, aldiz, gaztaroan euskaraz mintzatu baina ordurako zeharo ihartua eta erdi ahantzia zuten adinekoak izan ziren, etsi-etsian, berriemaile; horren adibide da Txulapain hegoaldean, Ezkabarteko dermioaren mugan, euskarari doi-doia eutsi zion Untzuko Bernardina Latasa Gindano (1893-1991), Joxemari Satrustegik elkarrizketatua. Garrantzitsuagoa izan zen, dudarik ez, euskaraz sikiera ongiska moldatzen ziren azken hiztunen ekarpena; Txulapain ekialdeko mintzoaren lekukotasuna Usi herrian 1890ean sortutako Urbana Aginaga Azkaratek eman zuen 1980an, hil baino bi urte lehenago. Hondar euskaldun zahar txulapaindarrak, nolanahi ere, Atetz eta Guliara begira dauden ibar iparraldeko herrixketan bizi izan ziren:

  • Artola eta Tellabideren esanetan 1980 inguruan oraindik dozena erdi bat euskaldun zeuzkan Beorburun, Esteban Garbisu Aranguren izan zen seguru asko euskarari eutsi zion azken biztanlea. Atezko Zigandara ezkondu den Garbisu, eta hantxe hil zen 1992an, 81 urte zituela. Hauxe izan zen, ausaz, Txulapainen euskaraz txukun mintzatzeko gai izan zen azken pertsona (izenean klik eginez gero Esteban bera entzun ahal izango duzue euskaraz; hemen, aldiz, hura hil ostean Mikel Belaskok Nafarkarian eskainitako artikulua dago, 4. orrialdean).
  • Beorbururekin mugakide den Otsakar herrixkan sortua zen Fermina Goldaraz Zubieta 1902an. Muga-hiztuntzat har daiteke Goldaraz anderea; Artolak ‘Euskaraz mintzatzeko larri xamar’ topatu zuen 1988an, haren ahotik Otsakarko euskara eta hainbat aditz bildu zituenean. Ultzamako Gerendiain herriko Ormitxa etxera ezkonduta, bertan hil zen Fermina 1993ko urrian, Iruñerriko euskal hizkeraren azken kondarrak XXI. mendearen atariraino eramanik.

 

N.B. Irakurlearentzat interesgarria izan daitekeelakoan, hona hemen Labrit Multimedia prestatzen ari den TNafarroako udalerriak Txulapainxulapaingo ondare ez-materialaren bilketaren aurrerapena. Gaztelaniaz ezinbestean (Etxalekun jaioak diren Miguel Astiz eta Micaela Aranoren lekukotasuna izan ezik), baina haranean hitz egin zen euskarari buruzko erreferentziarik baduena (ik. Ollakarizketako Felipe Subiza, sarrera honetan zehar aipatua, 1,49″-tik aurrera)

 

Juslapeña / Txulapain, pequeño municipio situado al norte de Pamplona, a apenas un puñado de kilómetros de Iruñea, fue junto con el antiguo valle de Gulina el último reducto del euskera en la Cuenca. Todo parece indicar que la transmisión natural de la lengua se resquebrajó en las postrimerías del siglo XIX y se interrumpió definitivamente en los albores del XX. Donde hace menos de 200 años los párrocos se valían de textos vascos adaptados por ellos mismos para hacer comprensibles los preceptos de la doctrina católica a sus feligreses frecuentemente monolingües, hace apenas 30 un puñado de personas se esforzaban por rescatar del olvido la mayor cantidad posible de palabras y flexiones del habla local antes de que esta desapareciera definitivamente, hecho que se materializó en la década de los 90 con el fallecimiento de los úlimos hablantes de Osácar o Beorburu.