IMG_20141031_204308

Berriobeitiko Euskara Zerbitzuak argitara emandako liburua.

Blogean behin baino gehiagotan mintzagai izan den Iruñerriko euskal mintzoa azken hamarkada hauetan itzali da. Euskalkiaren transmisioarena agorturik, mende luzeetan zeharrekoak ez bezalako beste bide batzuk baliatu behar izan ditu euskarak Iruñe inguruan bizirik jarraitzeko; baina egungoari sustrai sendoagoak ematearren balio handiko lana da aldi berean behinolako hura ahal den bezainbat, ahal bezain sakon aztertu eta ezagutzea. Ezagutza horretan aitzinatzeko urrats txalogarria egin du gaurko sarreran aipatu nahi dudan liburuak.

Captura4

Berriobeitiko udaletxea.

Joan den irailean aurkeztu zuten Euskara Berriobeiti zendeako eguneroko hizkeran izeneko lana. Berriobeitiko Udalaren Euskara Zerbitzuak eman du argitara eta, izenburuan adierazi bezala, zendeako hamar herriak ditu aztergai: Aitzoain, Añezkar, Artika, Ballariain, Berriobeiti, Berriogoiti, Elkarte, Larrageta, Lotza eta Oteitza; Iruñe ondokoak guztiak ere. Lau lagun izan dira liburuaren eragile nagusiak: Joxe Manuel Aleman, Joseba Gil, Luis Miranda eta Raul Urbeltz. Hauen helburua zendeako euskara iraungiak egungo erdaldun adinekoen hizkeran utzitako arrastoa jaso eta agerian jartzea izan da, Berriobeiti inguruko herrien ondare baliotsu hori urteen joan-etorriak ezinbestean desitxuratu baino lehen.

Esan daiteke liburua, zeharka bada ere, aspaldi hasi zela gorpuzten: duela 30 urte ekin zion egileetako batek, Elkarten bizi den Joseba Gilek, bertakoen ezpainetatik ateratako berba esanguratsuak jasotzeari. Orduko bilketa-lan haren fruitua —500 bat hitz— izan da gaurko liburuaren oinarria; hitz horiek galbahetu egin ditu lantaldeak (euskaratik zetozenak baino aintzat ez hartzeko), eta hasierako multzotik 350 bat aukeraturik, herriz herri ibili dira Elkarten hartutako haiek gainerakoetan ere ezagunak ziren eta leku batzuetatik besteetara alderik ba ote den jakiteko. Zendeako hamar herrietako hogeita sei berriemaile baliatu dituzte guztira: 92 urte ditu zaharrenak, baina 60 eta 80 urte bitartekoak dira gehienak.

Hiztegi gisa karrikaratu dute lan luze eta neketsu horren amaitza: 353 hitz, haietako asko oraindik ere biztanle batzuen ezpainetan bizirik dirautenak. Ez da dialektologia lana, baina noiz edo behin zendearen mendebaldea eta ekialdea bereiziko lituzkeen isoglosa lexikoren bat antzematera iritsi dira; esaterako, ‘intxaur-azala’ aditzera emateko Elkartetik ezker txakarin eta Ballariain-Berriobeititik eskuin txukaran jaso dute. 

Añezkar2

Añezkar (Berriobeiti).

Arestiko bi horiek bezala, Berriobeitiko euskararen oihartzun eder ugari erakutsi dituzte egileek: ezin garbiagoak dira hainbat (ardua, auxilik & ixilkonai, baztarreko, aundi, makarra, mingorri, mozkor, tximista...) eta hizkuntza berriarekin nahasita iraun dute beste askok: otamenar ‘goizeko bigarren janaldi arina egin’, zikiñar ‘molestatu’, zampar ‘indarrez kolpatu edo zapaldu’, matatxerri… Bildutako berba bakoitza orokorra den edo zein herriri dagokion adierazteaz gain, berriemaileen esaldi ugari ere bildu dituzte egileek hitz asko testuinguru egokian txertatzearren.

64 orrialde ditu liburuak, argitalpena elebiduna delarik; aitzinsolasa Sagrario Aleman euskaltzainak idatzia da, eta hiztegiarekin batera hainbat azalpen, mapa eta bibliografia erreferentzia ere badakartza. 3000 ale eman dira argitara eta herritarren artean banatu, azken aldi honetan hainbeste hazi zen zendearen ondarea zendeatarrengana beraiengana itzul dadin eta haiek jaso ahal izan dezaten. Liburua ez dago salgai, baina sarean dago eskura eta hemen irakur daiteke.

Euskararekin loturiko lan zintzo eta serio guztiak dira aberasgarriak; baina are aberasgarriagoak bihar posible izango ez direlako gaur egin beharrekoak zirenak. Nire ustez, horietako bat da liburu eder hau.

Hemen entzun dezakezue liburua dela-eta Luis Miranda eta Raul Urbeltzi Euskalerria Irratian eginiko elkarrizketa

Antsoain3

Egungo zendea (berdez inguratua) antzinako Antsoainen mapa baten gainean. Azpimarratutako herrietan hartu dituzte libururako hitzak.

Menciono en esta entrada un interesante libro bilingüe presentado en fecha reciente: se trata de El euskera en el habla cotidiana de la Cendea de Berrioplano, publicado por el Servicio de Euskera de dicha cendea y fruto de la estrecha colaboración entre Jose Manuel Alemán, Joseba Gil, Luis Miranda y Raúl Urbeltz. En sus páginas presenta a modo de diccionario más de 350 palabras euskéricas que han pervivido en el habla castellana actual de los habitantes de la cendea, palabras todas ellas recogidas durante los últimos años y acompañadas en la obra de su significado, etimología y distribución a lo largo del término municipal.  A través del libro aflora nítidamente el euskera del entorno de Berrioplano, patrimonio inmaterial extinguido como lengua de uso durante el siglo XX pero cuyo sustrato sigue presente aún décadas más tarde y ha podido ser recogido y preservado gracias al esfuerzo de los autores antes mencionados. La versión castellana de la obra puede consultarse aquí.