Archive for abendua, 2014

Euskararen lekukoak: BERRIOBEITI INGURUA

Artika3

Artika zaharra eta berria. Zendeako hiru biztanletik bi bizi da dagoeneko azken honetan.

Hiru Berrio- izan ditu aspalditik Iruñeak ipar-mendebaldean, Arga ibaiaren eskuin ertzean: Berriobeiti (gaztelaniazko Berrioplano), Berriogoiti eta Berriozar; XIII. mendeko agirietan baziren dagoeneko Berrio de Yuso, Berrio de Suso edo Berrioçar. Denen artean 600 biztanle baino ez zituzten duela 60 urte eskas, oraindik ere hirurak Antsoain zendeako herrixkak zirenean; gaur egun laukoiztu egin dute populazioa Berriogoitik zein Berriobeitik eta 10.000 biztanle ingurura heldu da Berriozar; udalerri beregaina da azken hau 1991tik, Antsoain bezalatsu. Hauek biak gainerakoetatik banantzearekin, Berriobeiti udalerrian bildu ziren behinolako zendeako beste hamar herriak: Larrageta, Lotza, Añezkar, Oteitza, Elkarte, Ballariain, Berriogoiti, Berriobeiti, Aitzoain eta hiriburua bertatik bertara duen Artika, azken boladan nabarmen hazten ari dena, hura ere.

Dermioa

Antzinako zendea gaur egun: beltzez, Berriobeiti udalerria. Gorriz, Berriozar. Berdez, Antsoain.

Bestelakotu da giza-jarduera, kanbiatu da paisaia; bi mundu ezberdin dira atzoko zendea eta gaurko udalerriko herririk jendetsuenak. Desberdin askoak, gaur bertan, dermioaren sartalde-mugako Oteitza eta sortalde-muturrean den azken labealdiko Artikaberri, hiriburuaren jarraipen huts.

Aldaketa gaitza hizkuntz paisaian, halaber. XVIII. mendera bitarteko artikarren, elkartearren, berriozarren oihartzuna euskara hutsean ari zaigu, albisteak erdaraz datozenean ere; euskaraz mintzo ziren eta halaxe jakinarazten zizkietan kanpotarren esanak, gehien-gehienek zerbait ulertuko bazuten; agirika ere, euskaraz egin behar elkarri. XIX. mendean irauli zen hainbat mendetan apenas aldatutako egoera: orduan zabaldu zen nonahi gaztelania, euskararen transmisioa eteteraino. Gizaldi hartan zehar sortu ziren zendean gurasoen euskara jaso zuten azken biztanleak, seguruenik ere ipar-mendebalderago eta beranduago; ez ziren gutxi izan XX. mendera arte heldu zirenak. Zoritxarrez, lanbro artean iraungi zen herri haietako euskara, bildu eta ikertzeko aukerarik izan gabe. Antsoain zaharraren iparraldeko Gulibarren, Txulapainen, Ezkabarteko Anotzen, are Olaibarren ere… baziren 1970eko hamarkadan bertako euskara nola edo hala emateko gauza ziren hiztunak. Larri, baina muga-mugako belaunaldi euskaldun hark XX. mende hondarreko ikertzaileen lana aberasteko bezainbeste eutsi zion.

Ez ordea handik beheiti. Hiriburu ondoko eremuetako hondar hiztunei buruzko albisterik ez dago ia, eta badirudi arestian aipatu ibarretan baino hamarkada batzuk lehenago gertatu zela hizkuntzaren galera Irurtzundik Iruñerako bide nagusiaren bazterrean, iparralderago puska batean iraun zuen arren: halako denbora-jauzia dago Txulapaingo euskararen desagerpenaren eta Antsoaingoaren artean. Edo agian ez horrenbestekoa, baina albiste-eza ia erabatekoa da. Ondoren datorrena euskararen XIX. mendera bitarteko nagusitasuna agerian jarri eta XX. mendeko datu apurrak bildu eta pittin bat eguneratzeko ahalegina da.

Berriobeitiko udaletxea

Berriobeitiko udaletxea (argazkia: www.diariodenavarra.es)

XVIII. mendera bitartekoak: elebakartasuna nagusi

XVII. mendeko albiste batzuetan agerikoa da Berriobeiti inguruko gizon-emakumeek, salbuespenak salbuespen, ez zutela euskara beste hizkuntzarik (ongi) ulertzen; egoera beraren isla lirateke ondorioz horren esplizituak ez diren gainerakoak ere. Esan gabe doa bascongadotzat jo zituztela 1587ko zerrenda ezagunean otei cauallaryayn, berrio de suso, elcarte, berrioçar, aynçoayn, anezcar, berno plana (sic), ansoayn edo articaGasteizko Apaizgaitegiko zerrenda beti erabat fidagarria ez den arren, ez litzateke harritzekoa aipatu herrietako bizizaleak, oro har, euskaldun elebakarrak izatea.

Hori iradokitzen du, bete-betean esan gabe, 1607ko albiste batek. Artikan, sarde bat eskatzeko aitzakiaz, zirikatu asmoz hurbildu omen zitzaizkion larrainera Martin Etulain eta Beltran San Martin izeneko bi gizaseme Catalina Ibiricu zeritzon andrazko bati: el dicho Martin de San Martin le torno a dezir sin causa y ocasion alguna, para efecto de buscar ocasión de riñas, si el dicho abiento [sardea] le dio y presto con buena voluntad y la dicha Catalina respondiendole, que si, le torno a replicar con amenaças de muerte en su lenguaje bascongado, deçiendo, baybada, que propiamente denota pronostico de algun grave y cruel delito. Bistan da elkarrizketa hura euskaraz izan zutela; baina, horretaz gain, gorriz markatutako hitzek euskara Catalinaren hizkuntza bakarra zela iradoki dezakete. XVIII. mendeak are argiagoak diren elebakartasun irudiak utzi dizkigu, gero ikusiko den bezala.

Berriozarko alde_zaharra2

Berriozarko alde zaharra (iturria: Berriozarko Udala)

Harreman hizkuntza euskara zela eta herri-agintariek ere bazerabiltela, Berriozarko ondorengo adibideak ager dezake. 1660ko Mendekoste meza ondorean istilua sortu zen San Esteban elizaren kanpoaldean. Ospakizunetan ohikoa zen bakea lehenbizi eliztarrik adinekoenari ematea, eta horren ardura izanik halaxe egin zuen sakristau gazteak, inorengana baino lehen Juan Sanz izeneko batengana hurbilduta. Herriko alkateak ez zuen begi onez ikusi bakea hartutako lehenengoa bera ez izatea, eta kontu eske joan zitzaion elizatik irtendakoan sakristauari. Alkatearen jokabidea ikusita, Juan Sanz bera gerturatu eta honela esan omen zion: ero gucios gure ayde que en lenguaje castellano quiere decir, todos los locos nuestros parientes. Martin Berriozar izan zen honen guztiaren lekuko; abizenaren herrikoa zen hura ere.

Are makurragoak ere bota bide zizkion Sanzek alkateari: ‘muturzikin’, ‘ero zikin’, eta halako beste zenbait. Zoritxarrez gaztelaniaz iritsi zaizkigu euskaraz esandako haiek guztiak. Iruñeko biztanle Joan Garrizek entzun (eta ulertu) zituen gainerako irain haiek, eta lekukotasuna eman. Ez da harritzekoa, edonor asetzekoak baitira XVII. mendeko iruindar askoren euskaltasuna islatzen duten albisteak.

Berriobeiti aldera itzulita, XVIII. mende hasierako lekukotasunetan apaldu beharrean are nabarmenago ageri da Iruñe ondoko nafar haien elebakartasun ia erabateko hura. Lehen mende-erdian bederen, alferrikakoa zen euskaraz ongi moldatzen ez zen apaizaren ahalegina. Hori salatu zuten Berriozarko herritarrek 1713an, erretore Lizarrako José San Román izan zuten garaian. Kexu agertu ziren berriozartarrak, gaztelaniaz ez zekitenez ez ziotelako bikarioari behar bezala ulertzen: hark ba omen zekien euskaraz, baina tirriki-tarraka bakarrik. Zekienari aski iritzita Iruñean azterketa egin ziezaiotela eskatu zuen San Romanek, eta domingotar batek aztertuta oniritzia eman zioten, nahiz eta onartu ez zuela behar adinako etorririk: le falta la expedición para poder hablar corriente el dicho vascuenz. Nolanahi ere, Berriozarren jarraitu zuen Lizarrakoak, eta ez du ematen euskara hobetzeko agindurik eman ziotenik. Herrikoen hizkuntza oso kontuan ez hartzen hasi izanaren seinale?

Eta, hala ere, berriozartarren jarrera hura ez zen salbuespena izan. Añezkarren —Iruñerako bidean bertan— eta Oteitzan aritzeko San Adriango erdalduna izendatu zuten hurrengo hamarkadan. Bertakoek ez zuten hori eta horrenbestez onetsi: euskaraz trebatu beharra ezinbesteko zuela esan zioten (versado en la lengua bascongada, ydioma natural), argudio argia erabiliz: de inmemorial tiempo a esta parte se an seruido de vicario que a entendido la lengua bascongada; gehienek ez omen zuten besterik ulertzen. Herritarrei arrazoia emanda ordezko iruindarra izendatu zuten, baina San Adriangoak auzia atzerarazi, bitarte hartan euskara-azterketa prestatu eta behar zuen “nahikoa” lortu ahal izan zuen azkenik (1729). Nekez hartuko zuen horrenbesteko lanik bere helburua erdiesteko guztiz ezinbestekoa izan ez balitz. Elkarte eta Lotzan ere, besteak beste, euskara erabili zuten erretoreek gizaldi osoan zehar herritarrei katekesia irakatsi eta gotzain-aginduak adierazteko.

Elkarte

Elkarte erabat euskalduna zen XVIII. mendean (Argazkia: www.enciclopedianavarra.com)

Ez dira erretore-aukeraketaren inguruko auziak herri haietako hizkuntza-egoeraz mintzo zaizkigun bakarrak. 1716an, kaparetasun-frogak behar zituen eneriztar batek bi ordezkari erdaldun bidali zituen Berrio herrira (zeinetara, ordea?) datu-bilketa egitearren. Gaztelaniaz hitz egin zezaketen lau lekuko aurkitu, eta handik harat, no haviendo allado otros [= erdaraz zekien besterik] para continuar este examen determinamos examinar testigos vascongados. Euskaldun elebakarrak, alegia. Horretarako, herriko abadea izan zuten itzultzaile. Bazen beraz elebidunik Berrioetan eta haien inguruan, baina XVIII. mende hasieran gutxi zirela ematen du.

Ondorengo hamarkadetan ere gehiengoa edo giza-talde handi askoa biztanle (ia) elebakarrek osatuko zutela pentsa daiteke, baina urteen joan-etorria, ezinbestean, kalterako izan zuen egoera hark. Nahiz eta XVIII. mende erdialdeko Libro de repartimientos delako zerrendan Elkarte euskaraz mintzatzen ziren herrien zerrendan ageri (horrela, zeharka, han euskaraz besterik solasten ez zela iradokiz), zendeako herrietan hainbatek gaztelaniaz ere nola edo hala bederen jakitea ohikoago bihurtzen hasiko zen pixkanaka-pixkanaka. Gaztelaniaren zabalkunde hura ez zen izango, segur aski, Elizbarrutiko zein Erret-Kontseiluko komisari erdaldunek 1760ko eta 1770eko hamarkadetan irudikatu adinakoa (“los más saben y todos entienden el castellano”), baina ez da ahaztu behar haien lan-interesek eraginda eman zituztela datu haiek.

Aipatu auziak eraginik komisari erdaldunek 1778an sortutako zerrendan, Antsoain zendeako herri guztiak ezarri zituzten erdaldundutakoen multzoan. Alegia: haietan gehienak gaztelania hainbestean ulertzeko gauza zirela aldarrikatu zuten zerrendaren egileek, eta ia denak berez euskaldun izan arren bazegoela herri haietako auziak argitzeko datu-biltzaile erdaldunak bidaltzerik ere.

Ez du ematen, haatik, baieztapen haiek errealitatearekin bat zetozenik; ez gutxienez 1768an Berriogoitin jaiotako Felix Sarasa Aldaregia eredutzat hartuz gero. Artikako Txolinena etxeko alabarekin ezkondu zenetik Txolin ezizena egokitu zioten; XIX. mende hasieran gerrillari ibili zen frantsesen aurka beste zenbait nafarrekin batera (horien artean, Ibargoitiz aritzean zeharka aipatu nuen Javier Mina elortzibartarrarekin) eta horri esker jaso dute berriogoitiar hura historia-liburuek eta dakigu guk haren berri. Sarasak euskara zuen lehen hizkuntza; hizkuntza bakarra, ia. Francisco Espoz Mina idotzindarrak bertatik bertara ezagutu zuen eta idatzizko lekukotasuna eman zuen: No sabia escribir, leer, ni hablar castellano [Sarasak]; comprendía sí la lengua castellana, mas nunca pudo decir en ella una expresión enteramente ajustada. Era el vascongado mas cerrado que habia existido en Navarra. Azken esaldia gehiegikeriatzat jo behar den arren, Nafarroako komisariek 1778ko zerrenda osatu zutenean hamar urteko mutil koskorra zena ez bazen sekula gaztelaniaz ongi aritzera heldu, nekez moldatuko ziren hobeto bera baino zaharragoak zirenak. Eta hori hala izatera, ez dirudi XVIII. mende amaierako hizkuntza-egoera hartan atarramendu handirik aterako zuenik euskaraz ez zekien batek.

berriosuso2

Berriogoiti, gaur egun. Argazkia: santaeulaliadeberriosuso.org

XIX. mendea: hizkuntza aldaketa eta euskararen gainbehera

Azkar aldatu zen egoera handik aitzin. 1800 aldera askotxo izango ziren oraindik erdara makestua baino ez zekiten helduak (1833ra arte gutxienez bizi izen zen Txolin bera, esate baterako), baina gizaldi hasiera hartan hasi zen noski eteten euskararen transmisioa Iruñe ondoko herrietan —Artika, Antsoain, Berriozar, Berriobeiti eta Aitzoainen bederen?— Bonapartek mende erdi beranduago emandako albisteak ontzat hartuz gero. Zendearen sartaldeak euskaldunago zirauen, baina gaztelania nonahi ari zen hedatzen: 1857an ‘castellano y vascuence’ idatzi zuen printzeak bere notetan Añezkartik igaro ostean, herrian biak zerabiltzaten seinale.

Ikertzaileak zendea gehiena euskararen ustezko sendotasun eremuan sartu bazuen ere —Añezkar bera, Lotza, Larrageta, Oteitza, Elkarte, Berriogoiti eta Ballariain— eremuaren ertz-ertzean utzi zituen herriok, gaztelania iparralderantz eta mendebalderantz ziztu bizian nagusitzen ari zela iradokiz. Beharbada urte haietan bertan munduratu zen aipatu herrietan hondar belaunaldi euskalduna; nik ezagutzen ditudan transmisio-kasurik berantiarrenak 1870 ingurukoak dira. Koldo Artolak 1865ean-edo jaiotako berriogoitiar euskaldun baten aditzea izan zuen duela 30 bat urte, semeak berak kontatuta. Ez da kasu bakarra, laster ikusiko dugun bezala. Euskaradun haziko al zen 1869an jaiotako Tiburcio Osacar kazetari eta politikari berriogoitiarra, familiarekin Iruñera jo aurretik? Ez dut Osacarren biografian horri buruzko erreferentziarik aurkitu; jasotzeko moduko datua litzateke egun, baina ordu hartan interes handirik gabeko xehetasuna zen hizkuntzarena.

Asociación Éuskara delakoaren ekimenez Nafarroan euskarari ongi samar eusten ari zitzaion lurraldea zehazteko egin inkesta (1878) bat etorri zen funtsean Bonapartek adierazitakoarekin Berriobeiti inguruari zegokionez: orduko Antsoain zendearen iparraldea bildu zuten eremu barrenera: Ballariain, Elkarte, Oteitza eta Larrageta. Printzeak aipatutako herri berberak, Lotza eta Berriogoiti izan ezik. Ez du ematen, beraz, honako honetan Broca iturririk fidagarriena denik: frantziarrak eskatutako txostenek Artika euskararen eremutik guztiz at zegoela omen zioten, eta elebidun zirela, aldiz, hurraneko Orkoien, Zuasti eta Otxobi. Horren arabera irudikatu zuen bere mapa, Iruñerri gehiena euskararen lurraldetik aterata. Bistakoa da euskararen ahulgune zabal bat ari zela ordurako hiriburu inguruan hedatzen; baina ez zen oraindik —ematen du— hizkuntza bertatik desagertzerainokoa.

aizoain

Bonaparteren garaian ahul egonagatik, XX. mendera arte iraun zuen euskarak Aitzoainen. Irudian, eliza (iturria: http://www.euskomedia.org/aunamendi/7633)

1878ko haiek dira Antsoain inguruko euskarari buruzko hondar erreferentzia zuzenak. XX. mendeak aurrekoa ordezkatu eta jarraipenik izan ez zuen belaunaldi euskalduna adinean gora joan ahala —hizkuntza gero eta zokoratuago utziz— iluntasunak irentsi zuen, ohi bezala, hiztun berantiar haiek ikasitako euskararen oihartzuna. 1904ko Guía Eclesiásticaren arabera ez zen Antsoaingo ezein herritan euskararik mintzo. Ez, nonbait, prediku eta katekesi-lanean kontuan hartu nahi izateko adina; baina baziren euskaldunak, jakina, ikusi bezala 1865 inguruan sortutako elebidunik ere izan baitzen. Eta ez da ahaztu behar Antsoain parean eta Larrageta nahiz Añezkartik gertu den Itza zendeako Aritzen, esaterako, Bai erantzun ziotela Guíako itaunari. Zenbateraino eragingo zuen 1904ko erantzunetan, bestalde, abade haien profilak berak, euskara hurbil ala urrun izateak? Zendean zerbitzatzen ari ziren hamarretarik lau Iruñe-Burlata-Atarrabiakoak ziren, bat Lizarrakoa, beste bat Zaragozakoa, eta beste bi oraindik erabat erdaldunduta ez zeudekeen herrietakoak (Legarda eta Arazuri) baina oso gazteak eta, horrenbestez, seguruenik jaioterrian euskara ezin ikasitakoak. Ez du ematen horretaz Antsoaingo bikario gehien-gehienek euskararen bizipen handiegirik izango zutenik. Dena den, hipotesi hutsa baino ez da hau; eta bestalde, Añezkarko apeza herriko semea zen eta ongi ezagutuko zuen bertakoen egoera. Antsoain herriko abade lakuntzarra, aitzitik, bere eliztarrak baino are euskaldunagoa izango zen ziurrenik.

Baziren oraindik Guíak bildu ez zituen euskal hiztunak XX. mendeko zendean… baina gaur arte behintzat ez da azken labealdiko hiztun haietaz gauza handirik jaso. Euskararen galera Nafarroan liburuko egileek (1987) 1920an Berriogoitin euskaldun bat bederen geratzen zela adierazi zuten (93. or,). Dena den albistearen iturria, haiek idatzitakoaren arabera, Koldo Artolak 1985ean Ezkabarteko euskara zela-eta idatzitako artikulua da; eta artikulu horretan, oso oker ez banago, ez da horrelako daturik, Berriogoitin 1865 inguruan jaiotako euskaldunaren aipamenaz landa. Nolanahi ere den, arestian esandakoaren arabera pentsatzekoa da 1910-20ko hamarkadetan izan zitekeela han euskal hiztunik. Eguneratze honetan ikusi ahal izango duzunez, irakurle, 1920ko hamarkada amaieran bazen oraindik Añezkarren ere euskaldun zaharrik; Juantxo Aleman eta Luis Mirandari zor diet datua.

Hiztun haiei buruzko datu bat jakinarazi berri dute aurten argitara emandako Euskara Berriobeti zendeako eguneroko hizkeran lanaren egileek. Irailean Euskalerria Irratian eginiko elkarrizketan (entzun 13’55″etik aurrera), Aitzoaingo euskaldun zahar bat 1939an hil zela adierazi zuten. Albistea Kike Diez de Ulzurrunek jaso zuen, eta hala izatera interes handikoa da, 70 urte lehenago ahulduta zegoelako bertan euskara Bonaparteren arabera eta herri batzuetan hizkuntza uste baino beranduago iraungi zela adieraziko lukeelako.

ballariain02

Baliarraingo elizaren ondoko etxean jaio zen Mikaela Zubillaga 1842an (argazkia: Berriobeitiko Udala)

Dena den, ematen du zendeako euskararen azken habia ez zela Aitzoain izan. Litekeena da Txulapainera begira dagoen ipar-sartaldeko txokoan puska bat gehiago irautea, gainerako herrietan galdu zelarik; batez ere Iruñerako errepidean bertan ez zirenetan. Ballariain da horietako bat, eta hantxe jaiotako Fermin Garciriain Zubillaga [1] euskal hiztuna zela jakin ahal izan dut nik. Ferminen ama, Micaela Zubillaga Aldaz ballariaindarra (1842-1918) 1833an sortutako Manuel Garciriain Leranoz zildoztarrarekin ezkondu zen 1863an; euskaldunak izango ziren bata zein bestea [2], eta gurasoei Antsoain eta Ezkabarteko mintzoa entzunik haziko ziren Manuelek eta Micaelak izandako zortzi seme-alabak: batzuk oso gazte hil baziren ere, Fermin bera (1867) eta Francisca Benita (1874) zahartzarora heldu ziren. Sendia etxejabea ez zelarik haurtzaroa Ballariain, Oteitza eta Añezkarren eman ostean, Fermin Txulapaingo Untzura ezkondu zen Juana Orozekin XIX. mende amaieran. Zaila da 1877an Añezkarren jaiotako emaztea euskalduna izatea, baina Ferminek behintzat eutsi egin zion etxeko hizkuntza zaharrari. Izan ere, biloba baten esanetan nahiago omen zuen euskara gaztelania baino, eta konponketak-eta egiteko esku trebeak izanik nonbait, gusturago egiten bide zizkion halakoak euskaraz hurbiltzen zitzaionari [3].

Ezin izan dut jakin zazpi urte beranduago munduratutako Francisca ere euskara jasotzera heldu zen edo, hainbat aldiz gertatu bezala (Bidankozeko Fuertes etxean, adibidez, urte haietan bertan), hizkuntzaren jarraipenaren etena anaia-arreben arteko aldea sortzera heldu ote zen. Francisca Garciriain 1937an hil zen; Fermin anaia euskalduna, aldiz, 1942ko irailaren 26an, Untzun. Ez dut uste zendeako azken euskaldun zaharra izango zenik, baina sarrera honetan jasotako beste datu batzuei begira zentzuzkoa dirudien zerbait frogatuko luke: Iruñe ondo-ondoko Antsoaingo euskara 1940ko hamarkadara arte behintzat bizi izan zela, gehiago ez bada. Euskara horrek gaztelanian utzitako arrastoak biltzen hasi zen 1980ko hamarkadan Elkarte herrian Joseba Gil, eta lan horren azken fruitua, interneten eskuragarri dagoen Berriobeiti inguruko euskal hitzen altxorra da, mendez mende erabilitako hizkuntzaren oihartzun interesgarria gordetzeko balioko duena.

Amaitzeko, eta hipotesi huts gisa, dauden datu apurren interpretazio-saioa egin nahi izan dut goiko irudian, Berriobeiti ingurumariko euskararen desagerpenaren kronologiara hurbildu nahirik. Laranja ilunez, 1940ra arte behintzat euskarari nola edo hala eutsi zion Baliarrain ageri da; laranja argiz adierazi nahi izan ditut 1940ko hamarkada hasieran Baliarrainek bezala hiztunen bat izateko aukera handiena zuketen herriak: Berriogoiti (1865ean-edo jaiotako euskaldunik bazuena), eta Elkarte, Oteitza eta Larrageta (haien kokapenagatik eta Bonaparteren mapan oraindik ere arront euskaldunak omen zirelako). Argiago laga ditut Loza eta Añezkar, 1878ko txostenean ez baitzituzten herri euskaldunenen zerrendan aipatu; beharbada Añezkar izango zen bietan azkarren erdaldundu zena, Iruñetik Irurtzunerako bidean bertan egonda (badakigu 1860 baino lehen bi hizkuntzak entzuten zirela han). Azkenik, grisez eman dut Aitzoain, dirudienez ez zuelako euskal hiztunik 1940rako baina 30eko hamarkadan galdu zituzkeelako azkenak. Ez dut gainerako herriei buruzko albiste zuzenik, baina hiriburutik hurbilago eta lehenago erdaldunduko ziren noski. Nolanahi ere, eta esan bezala, hurbilketa-ahalegina besterik ez da hau eta zoritxarrez ugariagoak ditu itzalak argiak baino.

[1] XIX. mendeko agirietan Gaciriain eta Gaziriain itxuraz dator abizena. Gaur egun -r- batez idazten dute ondorengoek.

Berriozar

Berriozarko erdigunea, gaur egun.

[2] 1870 inguruan Argentina eta Uruguaira alde egin zuten Micaelaren hiru anaiak euskaldunak zirela jaso dute etxean ondorengo belaunaldi hegoamerikarrek.

[3] Ballariaingo aitonaren izen-abizen bereko Ferminen Garciriain biloba untzutarrari esker izan nuen familia euskaldun honen aditzea. Datu gehienak Ferminek berak, beste biloba batek (Labianoko Javier Idaretak) eta Micaela Zubillaga zenaren senide den Carlos Zubillaga argentinarrak eman dizkidate. Mila esker haiei!

El euskera de la antigua cendea de Ansoáin (la cual ha dado lugar hoy al municipio de Berrioplano tras constituirse Ansoáin y Berriozar como entidades independientes) gozó de gran vitalidad durante los siglos XVII y XVIII, según se desprende de diferentes testimomios recogidos en esta entrada del blog que muestran a una comunidad en buena medida monolingüe vascófona. Probablemente la interrupción de la transmisión de la lengua se produjo a lo largo de un mismo siglo (el XIX) si bien fue más tardía cuanto más al occidente, y no anterior a 1870 en lugares como Berriosuso o Ballariáin. En relación con esa última localidad, he mencionado al vascoparlante Fermín Garciriain Zubillaga, nacido en 1867 y fallecido en 1942, cuya existencia testimonia la pervivencia del habla vasca de esta cendea vecina de Pamplona al menos hasta mediado el siglo XX. En Aizoáin se ha documentado la existencia de vascófonos hasta el final de la década de los 30, y no parece que en Berriosuso la pérdida completa de la lengua vasca se produjera antes.


Hizkuntzaren argazkiak: Oraiengo Gregoria

13610vga-01orayenlarumbeiza

Oraien (Larunbe, Itza) gaur egun.

Gregoria Baraibar anderea —Gulibarko Larunben jaiotako azken euskaldun zaharra izan zena— hartu dut ahotan 31 eskutik blogerako abenduan idatzi dudan artikuluan. Udalerri beregaina izan zen Gulibar, baina 1943an Itza zendearekin egin zuen bat; galtzeko bidean zen ordurako euskara hango herri eta auzuneetan, haietako batzuetan besteetan baino gehiago. Galera-prozesu horietan (eta ez orduan bakarrik) gizakiak hizkuntza dela-eta agertu ohi dituen jarrerei buruzko gogoeta eragin zidaten Gregoria zenak eta hark umetan bizi izandakoak, eta hausnartutakoa blog honetara ere nahi izan dut ekarri.

Artikulua irakurri nahi izanez gero, egin klik hemen.

eizie


Izarbeibarra eta Mañeruibarra: etxe izenak

Izarbeibar Mañeruibar 4

‘Izarbeibarra eta Mañeruibarra: etxe izenak’ liburuaren azala.

Joan den urtarrilean jakin nuen Koldo Colomori esker Gares inguruko herrietako oikonimoak —etxeen izenak, alegia— bildu eta liburu batean aurkeztu asmoz bidean zen egitasmoaren berri. Izarbeibarko euskaldunen azken urte hauetako ahaleginak nolako fruitu ederrak eman dituen ikusita (blog honetan bertan aurkeztutako hainbat liburu edota euskeraenvaldizarbe.blogspot.com webgune bikaina horren lekuko), oraingo honetan ere lan sakon eta oparoa espero behar. Halakoxea izan da, zalantzarik gabe.

Hona hemen egun hauetan Izarbeibar eta Mañeruibarren zehar aurkezten hasia den liburuaren oinarrizko datuak:

Izenburua: Casas de Valdizarbe y Valdemañeru: nombres e historia / Izarbeibarra eta Mañeruibarra: etxe izenak

Argitaratze-koordinazioa: Mikel Belasko Ortega, Koldo Colomo Castro (egileak, guztira, 26)

Urtea: 2014

Hizkuntza:  gaztelania eta euskara

Laguntzaileak: Izarbeibar eta Mañeruibarko Udalak, Nafarroako Gobernua

Orrialde kopurua: 669

Salneurria: 20€

Izarbeibar Mañeruibar3

Garesi buruzko atalaren azala (argazkia: Patxi Uriz)

Duela hiru urte sortu zen Izarbeibar eta Mañeruibarko etxe-izenak bildu, normalizatu eta jendearen aurrean paratzeko ideia. Lan beharrezkoa, izen haietako asko galbidean baitziren ordurako, adinekoek baizik ez zekizkitelarik; baina egiteko gaitza aldi berean, hemezortzi herritako ehunka eta ehunka eraikinek osatu ondarea goitik behera aztertu eta ordenatzea ez baitzen munta txikiko afera.

Izarbeibar Mañeruibar2

Olkotzi eskainitako atalaren orrialde bat

Horregatik, egitasmoa errealitate bihurtzeko derrigorrezko osagai bat —eta, bide batez, liburu honen zutaberik sendoenetakoa— elkarlana izan da. Argitalpenaren ardura Koldo Colomok eta Mikel Belaskok hartu badute ere, talde handi baten ahaleginari esker osatu ahal izan da egitekoa: 25 lagun baino gehiago arduratu dira Izarbeibarko hamabi herrietan eta Mañeruibarko seietan informazioa biltzeaz, eta herri horietako ia 70 biztanle izan dituzte berriemaile. Azken horiek ez ezik biltzaileak ere eskualdekoak izanik, bertakoek bertakoentzat sortutako argitalpen honen bigarren zutabea hurbiltasuna dela esan daiteke; nekez bil zitekeen liburu batean Izarbeibar eta Mañeruibarri buruzko ezagutza handiagorik.

Aipatzekoak dira lanaren sakontasuna eta zorroztasuna ere. Liburuaren helburuetako bat inguruko etxe-izenak egoki finkatzea eta interesa duen irakurleari erreminta zehatz eta fidagarria eskaintzea denez, funtsezkoa zen euskal nahiz erdal oikonimoen formak datu historikoak eta hizkuntza-arauak kontuan hartuz aurkeztea, eta ez irizpide garbi eta guztiz bateraturik gabe. Are gehiago ekimena Nafarroako zonalde horretan aitzindaria izanda. Gutxi lan horri ekiteko Mikel Belasko bezain egokirik: ikertzaile iruindarraren gidaritzapean, Euskaltzaindiaren arauetan oinarritutako proposamen zehatz eta arrazoituak aurkeztu dira euskarazko etxe-izenetarako, eta Euskaltzaindiaren beraren lana izango da proposatutakoa aintzat hartu edo ukitzea.

Etxe-izenak era normalizatuan biltzeko erabilitako hizkuntza-irizpideak liburuaren hasieran azaldu ditu Belaskok. Harekin batera beste bi egilek finkatu dituzte lanaren oinarriak lehen orrialdeetan: Koldo Colomok, aitzinsolas elebidunean, eta Fernando Perez de Labordak, oikonimo askotan hain begi-bistan ageri den euskarak bi ibarretan eginiko ibilbide historikoa laburtuz.

Liburura Izarbeibar eta Mañeruibarko mintzoaren aztarna bila jotzen duenak —euskara baitu blog honek ardatz— ezinbesteko du laburpen interesgarri hori irakurtzea; baina, horretaz gain, Argiñariztik Añorbera eta Biurrundik Ziraukira bitarteko etxeetan euskarak utzi duen arrasto sakona antzemateko bide ezin hobea du herri bakoitzari eskainitako orrialdeetan barrena abiatu eta etxe-izenak, argibideak, erreferentzia historikoak… liburua bera, hitz batean, eskuztatu eta dastatzea. Gomendio bera egin nahi diot bere herriko etxeak ikusi, bi ibarren historiaz apur bat gehiago jakin edota Nafarroako ondarearen zati hau gertutik ezagutu nahi duenari: ibilbide atsegina eskainiko diote fitxa bidezko antolaketak, azalpenen argitasunak eta testuekin batera txertatutako argazki ezin ugariagoek.

Liburua dagoeneko esku artean izateak ez du esan nahi, dena den, argitalpena eragin duen proiektu zabalagoa bukatutzat jo behar denik. Oikonimoen normalizazio linguistikoa ez ezik administratiboa ere bideratu nahiko lukete egileek, berreskuratutako etxe-izenen erabilera sustatzearren; hori dela eta Nafarroako Gobernura helarazi dituzte proposatutako izenak, katastroan eta mapagintzan agertu ahal izateko. Normalizazio administratiboarekin batera dibulgazio-lana egin nahi da ibarretan bertan, kultur ondasun diren aspaldiko etxe-izenak ahal den kasu guztietan erabil daitezen, eta erabiliz, iraun ahal izan dezaten; beti ere etxejabeen borondatea errespetatuz, jakina.

Izarbeibar Mañeruibar5

Añorbeko Casa Txuperio / Txuperiorena etxeak XVII. mendeko igeltsero bati zor dio izena: Exuperio de Echeverríari, hain zuzen.

Azken batean gizatalde bat bere herri, ibar edo eskualdearekin identifikatzen lagun dezakeen elementu garrantzitsuenetako bat etxea da: ederki bildu ditu bada liburu honek, txukun izendatzeko bidea eskainiz gainera, izena ongi ezagututa izanari hobeki eutsi ahal izateko. Baina etxe horiek izendatu dituzten hizkuntzak, halaber, nortasun-emaile indartsuak dira; eta alde horretatik ere nahi dut azpimarratu argitalpen hau. Ez etxeen bidez Izarbeibar eta Mañeruibarko euskara azaleratzeagatik bakarrik, baizik eta gaur egun eskualdekoak diren bi hizkuntzak zaindu, arautu eta harremanetan jartzeagatik, biak baitira bertakoen ondare, eta bien arteko elkarkidetza eta errespetuak ekarriko diolako onura inguruari. Azkenik, ziur naiz lan bikain hau prestatze bera kultur-identitatea indartzeko tresna izan dela parte hartu dutenentzat. Aukera polita dute haiei esker gainerako mañeruibartar eta izarbeibartarrek ere haien ondarera hurbildu, hura hobeto ezagutu eta, horrela, nortasun-sustraiak errotzeko.

Hona hemen liburua jendaurrera ekarri asmoz datozen egunotan izango diren aurkezpen-ekitaldiak:

Abenduak 11 diciembre: Legarda (20:00etan)

Abenduak 12 diciembre: Añorbe (20:00etan)

Abenduak 13 diciembre: Gares-Puente la Reina (18:00etan)

Abenduak 14 diciembre: Eneritz (13:00etan)

Abenduak 15 diciembre: Obanos (19:30ean)

Abenduak 16 diciembre: Ukar (19:30ean)

Abenduak 19 diciembre: Zirauki (20:00etan)

Abenduak 20 diciembre: Artazu.

Comento en esta entrada la obra ‘Casas de Valdizarbe y Valdemañeru: nombres e historia’, coordinada por Koldo Colomo y Mikel Belasko y que está siendo presentada durante el mes de diciembre en Gares-Puente la Reina y sus alrededores. Se trata de un libro de extraordinaria calidad y cuidada presentación que recoge a lo largo de casi 700 páginas cerca de dos mil casas pertenecientes a las dieciocho entidades de población de los valles mencionados, aportando entre otras informaciones imágenes, datos históricos y la denominación normalizada en castellano y euskera de cada una de ellas. Esta publicación, de indudable valor para salvaguardar el patrimonio inmaterial de la zona, no habría sido posible sin el esfuerzo coordinado de casi 30 autores y 70 informadores de todos pueblos del entorno a lo largo de más de dos años, y puede ser adquirida al precio de 20 euros hasta agotar los ejemplares. En las líneas que anteceden a este resumen está recogido el calendario de presentaciones previsto para los próximos días.


Ziorditik Uztarrozeraino (Koldo Artola)

Arantzadi Zientzia Elkartearen ekimenez karrikaratu da Artolaren lana.

Joan den asteartean Iruñean aurkeztu eta egunotan plazaratu dute Aranzadi Zientzia Elkarteak eta elkartekide den Koldo Artola ikertzaileak Ziorditik Uztarrozeraino izeneko lana, etnologo gipuzkoarrak hainbat urtez Nafarroako euskararen muga-herrietan egindako bilketa-ahalegin eskergaren erakusgarri.

Txoko honetan sarritan aipatu dut Koldo Artola; ezinbestekoa da Nafarroa eta euskara ardatz dituen blog batean. Beragatik ez balitz, bildu gabe geratuko ziren berezko euskal mintzoa azken hamarkadetan galdu duten nafar herri askotako hondar euskaldunen lekukotasun baliotsuak, direla Urritzola, Anotz, Inbuluzketa edota Ilurdozkoak, beste askoren artean. Azken hatsetan ziren zenbait hizkera ezagutzera heltzeko aukera Artolak eta 1971n hasi zuen bilketa-saio nekaezinak eman digute. Nabarmena da, esaterako, azken urteotan donostiarrak Zaraitzu edota Artzibar aldeko euskararen inguruan argitara emandako artikulu-sorta oparoa.

Orain, Burundatik Erronkarirainoko dozenaka herritan bildutakoa batera karrikaratu du ohorezko euskaltzainak, hamarkada hauetan ereindakoak eman dituen fruitu aberatsak luze-zabalean ekarriz denon aurrera. Artolari eta bera bezalako beste zenbait euskalzaleri esker ez da oihartzunik gabe iraungi Nafarroako erdialdeko eremu zabalean azken hiztun izan zirenen belaunaldi hura, aurreko hainbesteri, tamalez,  gertatu bezala.

koldo artola

Koldo Artola

BERRIA egunkariak gaur bertan plazaratu du Koldo Artolaren argitalpenari buruzko artikulu hau. Horrekin batera, Ignazio Etxarren urritzolarra elkarrizketatu dute, Arakilgo azken euskaldun zaharra, iaz Nafarroako euskal mintzoen hego-mugak aztertzerakoan blog honetan aipatutakoa. Lekukotasun ederra da, gutxitan heltzen delako azken hiztun hauen ahotsa publiko zabalera, sarritan aldizkari espezializatuetako orrialdeetara mugaturik, nahiz eta denon ondare ez-materiala aberasteko ezin baliotsuagoak diren.


Euskararen lekukoak: IBARGOITI eta ELO

Captura2

Ibargoiti eta Elo udalerrien batura (urdinez). Gorriz, bi dermioen arteko muga.

Leku gutxitan bezain argi mintzo zaigu Nafarroako euskara Ibargoiti haranaren izenean. Izen zaharra da gainera, inon zaharrik bada: Iruñeko katedraleko 991. urteko agiri batekoa da lekukotasun idatzirik antzinakoena. Ez dira askoz berankorragoak ibarreko herri zenbaiten lehen aipamenak: XI. menderako baziren Idozin edo Çaualza, adibidez. XXI. mendean ere bizi diren herriak dira horiek, Getze, Izko eta beste gutxi batzuk bezala; bidean gelditu ziren Elizaberria, Zirotz eta hustutako hainbat gehiago. Gaur beregaina den Elo-Monreal aditzera emateko, bestalde, Mont Real itxurako formak bildu dira agirietan XII. mendetik aurrera, baina orain ez horrenbesteko euskaldunek herria izendatzeko moduaren adierazgarri dira han-hemen barreiatutako Elobidea leku-izenak: esate baterako Arangurengo Zolinakoa, Tiebaskoa edota Elortzibarko Otanon dagoena.  

SalinasdeIbargoiti

Leintz gipuzkoarra ‘Gatzaga’ edo Añana arabarra ‘Gesaltza’ diren bezala, Getze da Ibargoitikoa. Argazkia: J. Asunción

Duela hainbat hamarkada joan ziren Ibargoitiko euskara bertatik bertara entzuteko aukera izan zuten azkenak, eta gaur arte bederen ez da mintzo haren oihartzuna antzematen lagunduko ligukeen idatzizko testurik argitara eman. XX. mende hondarrean xeheki bildutako toponimia txikiak azaleratu behar, beraz, dagokion hizkeraren eitea; fonologia edo lexikoari buruzko hainbat ñabardura interesgarri, gutxienez. Erdi Arotik aurrera dokumentatutako hamaikatxo toponimok eman diote izatea ibarrari, eta asko dira euskara garbi-garbian ari zaizkigunak: amandrezulua (1694), arçanegui (1174), asiainguibela (1694), buzunausia (1700), elizaverria (1694), elizazarraga (1693), erensuguea (1700), erreca andia (1630), errotazarra (1754), eunzearana (1688)guecearte (1656; Getze esaten zioten Ibargoitikoek gaztelaniaz Salinas denari),  iturzarra (1799), lizarburua (1693), sabalzavidea (1797), ugalpea (1744) 

Ez dira atzo goizekoak, beraz, Ibargoitiko euskararen aztarnak; baina ez dira toponimiak emanikoak bakarrik.

Aspaldiko lekukotasun idatziak

Arestiko leku-izen horietako asko baino zaharragoa da ibargoitiarren euskalduntasuna dela-eta artxiboek dakarkiguten albisterik aspaldikoena: 1376an, Getzen, apezpikuak bertako eliza Leireko monastegiari ematean, baldintza ezarri zuen: bikario euskalduna behar zen han, que sepa hablar y entender el bascuence que hablan los hombres y mujeres de dicha villa. 

Aro Modernoaren hasierako notariotza-protokoloetan, ibargoitiarrek erabilitako irain-hitzen lekukotasun xumeren bat dago. 1540 aldera, Idotzinen,  Miguel Pascoal zeritzon batek bellaco çarra esanez iraindu zuen behin eta berriz Esparza abizeneko bat herritar askoren aurrean. 76 urteko Pascala Idozingoak eman zuen lekukotasuna. Urte batzuk beranduago (1558) hitz horiek berak —bellaqua çarra— bota zizkion herri bereko Don Martin izeneko batek Maria Zilietakoari sagar batzuk zirela-eta. Gizonezkoak eragotzi egin zion Mariari haiek hartzea, eta emakumeak esan zion Miguel Izko senarrak zuela baratze hartakoak jaso eta zaintzeko ardura. Ez ziren noski irain haiek izango Don Martinek eta Zilietakoak elkarri botatako euskal hitz bakarrak.

Ez da harritzekoa, hartara, 1587ko Nafarroako herri euskaldunen zerrendan salinas de monrreal, çabalça, ydozin, sangariz, yzco, abincano edota monreal agertzea, inguruko guztiak eta are hegoalderagokoak ere halaxe bildu baitziren.

XVI. mendeko lekukotasunetan ibargoitiarren eguneroko mintzoaren zipriztintxoak ageri diren bezala, XVII.ekoetan eliz arduradunek herritarrekin euskara erabili beharra zutela dugu begi-bistan. Mende hartan zehar behin baino gehiagotan erabili zen euskara Abintzaoko herritarrei Elizbarrutiko bisitatzaileen aginduak jakinarazteko. Horixe jaso zuten bertako parroki artxiboetan eta halaxe egingo zuten seguruenik inguruko herrietan ere.

Monreal I elcaminodesantiagodesdeasturias.blogspot.es

Elo. Argazkia: www.elcaminodesantiagodesdeasturias.blogspot.es

Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboko 1627ko agiri baten arabera, Ibargoitin —Itzagaondoan edota Longidan bezala— ‘euskara beste hizkuntzarik ez zen erabiltzen’. Pare bat urte beranduagokoa da Eloko apezaren euskal hitzak biltzen dituen artxibo bereko dokumentua. Herriko andere noble baten hilobiaren aurrean otoitzean ari zela, errezoa espero bezala hasi zuen bikarioak, latinez, alegia:

Ne recorderis… (= ez hartu gogoan)

baina euskarara jo zuen jarraian:

indan ene olloa.

Gertaera argitara eman zuenean (1978), J.M. Satrustegik Azkueren hiztegiko ‘inda‘ (bidea) hitzarekin lotu zuen Eloko bikarioaren indan hori, esaldiari ‘nire oiloa bidean / kalean‘ esanahia egokituz. Jimeno Juríoren lanetan beste irakurketa bat egin zen, indan aditz formatzat jo eta apaizak hildako emakumeari hika hitz egin ziola ulertuta: indan (= emaidan) ene olloa. Niri txukunagoa iruditzen zait bigarren hau.

Ez ziren apaizak eguneroko jardunean euskara behar zuten bakarrak. Gorabeherak izan omen ziren 1656an Elon, zenbait herri-ardura hartzeko gaztelaniaz hitz egiten edo gutxien-gutxienik sinatzen jakin behar izatea nahi zuenik bazegoelako. Iritzi hori zutenen ustez Martin Iriarte elotarra ezin zen kontzejuko eta azokako alkate izan: no sabe ler ni escribir y es meramente bascongado que ni entiende ni sabe hablar la lengua castellana. Leporatu zioten ezaugarri hura bera aldeko baliatu nahi izan zuen Iriartek: en la villa de Monreal y su jurisdicción se habla Basquenz de ordinario y es lengua precisamente necessaria. Albiste esanguratsua ematen du: Elo ez zen herrixka hutsa, XII. mendetik forua zuen hiria baizik; Santiago Bidean zegoen bezainbatean pasabide garrantzitsua zen aspaldi luzean, Erdi Arotik nafarrak, frankoak, juduak… hartu zituena. XVII.  mende erdialdean, hala ere, ohikoak omen ziren bertan bai euskara, bai euskaldun elebakarrak ere.

Izco by ibargoiti.es

Izko (argazkia: www.ibargoiti.es)

Ez du ematen hurrengo mendean zehar Eloko egoera izugarri aldatu zenik. Apaizek euskaraz  jakinarazi zizkieten herritarrei (en su lengua vulgar) gotzainek emandako aginduak. Apaiz haietako bat, Martin Oroz elotarra, Iruñeko katedraleko sakristau zen 1751n. Urte hartan hiriburuko eliz-kabildoaren alde egiteko idatzi zuen erdal testu batean aitortu zuenez, ez zen gaztelaniaz nahi bezain argi eta dotore idazteko gauza, ez baitzuen ama-hizkuntza: no es fácil dexar los resabios a que inclina la naturaleza de la leche vascongada que mamé.

XVIII. mende erdialdeko elotar letradun hura gaztelaniaz arrotz samar sentitzen zen arren, Ibargoitin erdara ohiko bihurtzen ari zela aldarrikatu zuten 1760ko hamarkadan Nafarroako Erret-Kontseiluko komisari erdaldunek, hainbat bailara euskaldunetan lan egiten utz ziezaieten idatzitako txostenean; nahiz eta gehiengoa euskaraz mintzatu erdara ere den-denek ulertzen zuten herrien zerrendan sartu zituzten Getze, Garisoain, Ekisoain, Lekaun, Abintzao, Izko, Sengaritz, Zilegieta, Besolla edota Idotzin, honako hau adieraziz: la mayor parte de personas hablan la lengua vascongada (…) los más saben y todos entienden el castellano, por haberse introducido este idioma generalmente con la plausible providencia de enseñarlo los Maestros en las escuelas que se han puesto, no sólo a los niños, prohibiéndoles el hablar bascuence, sino es también a las demás personas del pueblo.

Komisari euskaldunek faltsutzat jo zuten erdaldunen baieztapena eta zenbait lekuko aurkeztu zituzten gaztelaniaren ustezko zabalkuntza hura gezurtatu nahirik. Nicolás Algarra eskribaua izan zen haietako bat; bere zeregina betetzeko Nafarroako herri askotan ibilia zen (Ibargoitiri zegokionez Gatzaga, Abintzao, Izko eta Besollan) eta lekukotasun zabal bezain zehatza eman zuen 1769an, hitzez hitz kopiatzea merezi duena (azpimarratua neurea da):

…he hallado q. los señores eclesiásticos, escribanos reales, médicos, cirujanos, boticarios, albéitares, herreros, ministros de la real renta, estudiantes, algunos arrieros trajineros o gente navegante saben y parlan el idioma castellano y por lo común los demas la lengua vascongada q. es la mas usada y corrientey siempre que he examinado algún testigo de la gente común fuera de los arriba citados ha sido en el vascuence, porque aunque entienden parte del castellano no se acomodan sino en el curso del vascuencepidiéndome les explique las diligencias en dicha lengua. Y en los pueblos referídos, cuando he llegado a ohir la misa popular de los festivos, he visto que los párrocos, al tiempo del ofertorio, las plegarias, sermones o pláticas doctrinales las han explicado en vascuence como mas comun y comprensivo a todos.

Algarrak emandako zertzeladak ez datoz bat bi hizkuntzatan eroso samar molda zitekeen ibarraren irudiarekin. Ezta Xabier Itulain ikertzaile itzagaondoarrak bildu duen XVIII. mendearen hondarreko beste albiste hau ere: 1789an eskakizuna egin zioten Untzitik, Elortzibarrek, Ibargoitik eta Elok Erret-Kontseiluari, ohiko idazkaria gaixorik zegoelako eta urruti zutelako ezinduaren lana betetzen ari zen Arangurengoa. Eritutakoaren suhia ere eskribaua zen, eta huraxe bidal ziezaiela eskatu zioten aipatu ibar-herriek Kontseiluari. Arrazoia? Entiende la lengua bulgar, y se usa en ellos. Baita lortu ere: Andrés Peralta Buelta (sortzez Murillo el Frutokoa, euskalduna izanik!) izan zen inguru hartako eskribaua ondorengo bost hamarkadetan.

Laburbilduz, komisari batzuen argudioak argudio, zaila da 1800 aldera euskarak Ibargoitin zukeen bizitasuna ukatzea. Haranean ez ezik baita ondoko Elon ere, kanpoko eraginetara Ibargoitiko herrixkak baino irekiago egon arren (XV. mendekoa da herriko azoka). XIX. mendea hastearekin idatzitako Diccionario Geográfico-Histórico lanaren II. liburukian (1802) herrian euskara bizirik zela iradoki zuten Elo izenaz aritzean (ikus azpiko irudia). Ez da beharbada beste albiste batzuk bezain lekukotasun sendoa, baina testuinguru honetan kontuan hartzekoa bederen bai.

Elo izena 1802 Diccionario-Geográfico-Histórico de España

‘MONREAL’ sarrera ‘Diccionario-Geográfico-Histórico de España’ hiztegian (1802),

Hala ere, euskararen erabateko gainbehera ekarri zuen mende hasiberri hark.

Jarraipenaren etena

Francisco_Espoz_y_Mina_by_Francisco_Goya

Francisco Espoz Ilundain idotzindar euskalduna, gerora Mina deitua (1781-1836), Goyak marrazturik.

Litekeena da ibarreko euskararen transmisioa XIX. mendearen lehen laurdenean hondatzea, Bonaparteren mapak emandako informazioa kontuan hartuz; baina XVIII.aren bukaeran ez zen artean eten, eta ordu hartan jaiotako ibargoitiarrek ez omen zerabilten gaztelania euskara bezain egoki. Ez behintzat Idotzingo Espoz Ilundain anaia-arrebek (Clementek, Simonak eta Franciscok). Clemente Espoz Ilundain Iruñeko Ospitale Nagusiko kaperau izan zen mendearen hasieran, eta lanbide hartarako euskaldun izan beharra zegoen oraindik. Simona Espoz arreba Iruñera ezkondu zen, baina sekula ez zuen gaztelaniaz zuzen eta artez hitz egin, ezagutu zutenek adierazitakoaren arabera. 1781ean sortutako Francisco Espoz Ilundain, aldiz, Javier Mina iloba gerrillariaren abizena bereganatu eta Francisco Espoz y Mina izan zen militar gisa eta historia-liburuetan. Lehen Karlistadan hildako ibargoitiar famatu hark ere euskara zuen ama-hizkuntza eta —gaztarora bitartean laborari soil izaki, oinarrizko ikasketak besterik ez zituena— inoiz ez omen zuen gaztelania euskara bezain aise erabili. Ez zuen inolako arazorik izan 1835ean, gerrako lantze batean, Lekarozen euskaraz agur eginez etorri zitzaizkion gizon batzuei hizkunta berean erantzuteko.

Nolanahi ere, euskara berezkoago zuela hazitako azken belaunaldia izan zen seguru asko hura. XIX. mende erdialderako aski makaldua zegoen Ibargoitiko mintzoa eta are makalduago Elokoa, Bonaparteren arabera. Worcestershireko ikertzailearen ustez bat zetozen ibarraren hego-muga eta euskararen eremuarena, eta  eremutik kanpo utzi zuen Elo. Han, beraz, ez zen ordurako euskararik erabiliko; hitz egiteko gai zenik bazegokeen, akaso. Ibargoitiko herrietan, aldiz, zeharo nagusi izango zen 1865erako erdara, euskara oraindik entzuterik egon arren, alboko Itzagaondoan Klaudio Otaegik 1871n entzun ahal izan zuen moduan. Otaegik Itzagaondoaz emandako lekukotasun idatzia horren gertukoa eta zehatza izanik, zentzuzkoa da pentsatzea adineko ibargoitiar batzuk bederen solastuko zirela oraindik euskaraz, Bonapartek herri guztiak koloreztatu zituenerako.

Brocak (1874) Idotzingo txostena jaso omen zuen; huraxe izan zen bere mapan irudikatu zuen herria. Txostena ez zen, nonbait, aldekoa izan, euskararen gutxieneko mugatik beheiti utzi baitzuen, Bonapartek ez bezala (ikus azpiko irudia).

Brocaparte Ibargoiti

Idotzin, gorriz azpimarratua, Bonaparteren mapan (ezk.) eta Brocarenean (esk.). Elo batak zein besteak utzi zuten euskararen eremutik landa.

Mila urtez behintzat Izko mendilerropean hedatutako hizkeraren azken egunak ziren, nolanahi ere den. Seguru asko XX. mendearen hasierarekin batera iraungi zen guztiz Ibargoitiko euskara, eta mendeak aurrera egin ahala, baita azken hiztunen ondorengoek gordetako oroitzapen eta azken kondarrak ere.

Idocin by ibargoiti.es

Idotzin. Iturria: www.ibargoiti.es

Encajados en el corredor natural que separa las sierras de Izaga e Izco, lugar de tránsito o peregrinación desde época temprana, el valle de Ibargoiti y su vecina Monreal, villa con asiento en Cortes, se han expresado en euskera al menos desde el siglo X, momento en el que se atestigua por primera vez el nombre del valle. Junto con la toponimia, es abundante la documentación escrita que desde el siglo XIV alude expresa y directamente a la lengua de uso diario en Monreal, Salinas, Idocin, Abínzano y el resto de lugares que han compuesto y compusieron en su día este espacio entre Elorz, La Vizcaya, Izagaondoa y Urraúl Bajo. Incluso hasta el inicio del siglo XIX, no hace más de doscientos años, las fuentes nos muestran ibargoitiarras incapaces de manejarse en castellano con la misma soltura con la que hablaron su lengua materna; entre ellos el célebre Francisco Espoz y Mina (1781-1836), natural de Idocin. Probablemente el euskera sobrevivió en Ibargoiti tanto como la propia centuria que lo vio declinar; no es improbable que los últimos hablantes del valle alcanzaran los albores del XX, siglo durante el cual se extinguieron de la memoria de las gentes del valle los recuerdos directos de la lengua de sus mayores, aparentemente lejana pero tan presente a la vez.


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2014(e)ko abendua
    A A A A O I I
    « Aza   Urt »
    1234567
    891011121314
    15161718192021
    22232425262728
    293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu