Artika3

Artika zaharra eta berria. Zendeako hiru biztanletik bi bizi da dagoeneko azken honetan.

Hiru Berrio- izan ditu aspalditik Iruñeak ipar-mendebaldean, Arga ibaiaren eskuin ertzean: Berriobeiti (gaztelaniazko Berrioplano), Berriogoiti eta Berriozar; XIII. mendeko agirietan baziren dagoeneko Berrio de Yuso, Berrio de Suso edo Berrioçar. Denen artean 600 biztanle baino ez zituzten duela 60 urte eskas, oraindik ere hirurak Antsoain zendeako herrixkak zirenean; gaur egun laukoiztu egin dute populazioa Berriogoitik zein Berriobeitik eta 10.000 biztanle ingurura heldu da Berriozar; udalerri beregaina da azken hau 1991tik, Antsoain bezalatsu. Hauek biak gainerakoetatik banantzearekin, Berriobeiti udalerrian bildu ziren behinolako zendeako beste hamar herriak: Larrageta, Lotza, Añezkar, Oteitza, Elkarte, Ballariain, Berriogoiti, Berriobeiti, Aitzoain eta hiriburua bertatik bertara duen Artika, azken boladan nabarmen hazten ari dena, hura ere.

Dermioa

Antzinako zendea gaur egun: beltzez, Berriobeiti udalerria. Gorriz, Berriozar. Berdez, Antsoain.

Bestelakotu da giza-jarduera, kanbiatu da paisaia; bi mundu ezberdin dira atzoko zendea eta gaurko udalerriko herririk jendetsuenak. Desberdin askoak, gaur bertan, dermioaren sartalde-mugako Oteitza eta sortalde-muturrean den azken labealdiko Artikaberri, hiriburuaren jarraipen huts.

Aldaketa gaitza hizkuntz paisaian, halaber. XVIII. mendera bitarteko artikarren, elkartearren, berriozarren oihartzuna euskara hutsean ari zaigu, albisteak erdaraz datozenean ere; euskaraz mintzo ziren eta halaxe jakinarazten zizkietan kanpotarren esanak, gehien-gehienek zerbait ulertuko bazuten; agirika ere, euskaraz egin behar elkarri. XIX. mendean irauli zen hainbat mendetan apenas aldatutako egoera: orduan zabaldu zen nonahi gaztelania, euskararen transmisioa eteteraino. Gizaldi hartan zehar sortu ziren zendean gurasoen euskara jaso zuten azken biztanleak, seguruenik ere ipar-mendebalderago eta beranduago; ez ziren gutxi izan XX. mendera arte heldu zirenak. Zoritxarrez, lanbro artean iraungi zen herri haietako euskara, bildu eta ikertzeko aukerarik izan gabe. Antsoain zaharraren iparraldeko Gulibarren, Txulapainen, Ezkabarteko Anotzen, are Olaibarren ere… baziren 1970eko hamarkadan bertako euskara nola edo hala emateko gauza ziren hiztunak. Larri, baina muga-mugako belaunaldi euskaldun hark XX. mende hondarreko ikertzaileen lana aberasteko bezainbeste eutsi zion.

Ez ordea handik beheiti. Hiriburu ondoko eremuetako hondar hiztunei buruzko albisterik ez dago ia, eta badirudi arestian aipatu ibarretan baino hamarkada batzuk lehenago gertatu zela hizkuntzaren galera Irurtzundik Iruñerako bide nagusiaren bazterrean, iparralderago puska batean iraun zuen arren: halako denbora-jauzia dago Txulapaingo euskararen desagerpenaren eta Antsoaingoaren artean. Edo agian ez horrenbestekoa, baina albiste-eza ia erabatekoa da. Ondoren datorrena euskararen XIX. mendera bitarteko nagusitasuna agerian jarri eta XX. mendeko datu apurrak bildu eta pittin bat eguneratzeko ahalegina da.

Berriobeitiko udaletxea

Berriobeitiko udaletxea (argazkia: www.diariodenavarra.es)

XVIII. mendera bitartekoak: elebakartasuna nagusi

XVII. mendeko albiste batzuetan agerikoa da Berriobeiti inguruko gizon-emakumeek, salbuespenak salbuespen, ez zutela euskara beste hizkuntzarik (ongi) ulertzen; egoera beraren isla lirateke ondorioz horren esplizituak ez diren gainerakoak ere. Esan gabe doa bascongadotzat jo zituztela 1587ko zerrenda ezagunean otei cauallaryayn, berrio de suso, elcarte, berrioçar, aynçoayn, anezcar, berno plana (sic), ansoayn edo articaGasteizko Apaizgaitegiko zerrenda beti erabat fidagarria ez den arren, ez litzateke harritzekoa aipatu herrietako bizizaleak, oro har, euskaldun elebakarrak izatea.

Hori iradokitzen du, bete-betean esan gabe, 1607ko albiste batek. Artikan, sarde bat eskatzeko aitzakiaz, zirikatu asmoz hurbildu omen zitzaizkion larrainera Martin Etulain eta Beltran San Martin izeneko bi gizaseme Catalina Ibiricu zeritzon andrazko bati: el dicho Martin de San Martin le torno a dezir sin causa y ocasion alguna, para efecto de buscar ocasión de riñas, si el dicho abiento [sardea] le dio y presto con buena voluntad y la dicha Catalina respondiendole, que si, le torno a replicar con amenaças de muerte en su lenguaje bascongado, deçiendo, baybada, que propiamente denota pronostico de algun grave y cruel delito. Bistan da elkarrizketa hura euskaraz izan zutela; baina, horretaz gain, gorriz markatutako hitzek euskara Catalinaren hizkuntza bakarra zela iradoki dezakete. XVIII. mendeak are argiagoak diren elebakartasun irudiak utzi dizkigu, gero ikusiko den bezala.

Berriozarko alde_zaharra2

Berriozarko alde zaharra (iturria: Berriozarko Udala)

Harreman hizkuntza euskara zela eta herri-agintariek ere bazerabiltela, Berriozarko ondorengo adibideak ager dezake. 1660ko Mendekoste meza ondorean istilua sortu zen San Esteban elizaren kanpoaldean. Ospakizunetan ohikoa zen bakea lehenbizi eliztarrik adinekoenari ematea, eta horren ardura izanik halaxe egin zuen sakristau gazteak, inorengana baino lehen Juan Sanz izeneko batengana hurbilduta. Herriko alkateak ez zuen begi onez ikusi bakea hartutako lehenengoa bera ez izatea, eta kontu eske joan zitzaion elizatik irtendakoan sakristauari. Alkatearen jokabidea ikusita, Juan Sanz bera gerturatu eta honela esan omen zion: ero gucios gure ayde que en lenguaje castellano quiere decir, todos los locos nuestros parientes. Martin Berriozar izan zen honen guztiaren lekuko; abizenaren herrikoa zen hura ere.

Are makurragoak ere bota bide zizkion Sanzek alkateari: ‘muturzikin’, ‘ero zikin’, eta halako beste zenbait. Zoritxarrez gaztelaniaz iritsi zaizkigu euskaraz esandako haiek guztiak. Iruñeko biztanle Joan Garrizek entzun (eta ulertu) zituen gainerako irain haiek, eta lekukotasuna eman. Ez da harritzekoa, edonor asetzekoak baitira XVII. mendeko iruindar askoren euskaltasuna islatzen duten albisteak.

Berriobeiti aldera itzulita, XVIII. mende hasierako lekukotasunetan apaldu beharrean are nabarmenago ageri da Iruñe ondoko nafar haien elebakartasun ia erabateko hura. Lehen mende-erdian bederen, alferrikakoa zen euskaraz ongi moldatzen ez zen apaizaren ahalegina. Hori salatu zuten Berriozarko herritarrek 1713an, erretore Lizarrako José San Román izan zuten garaian. Kexu agertu ziren berriozartarrak, gaztelaniaz ez zekitenez ez ziotelako bikarioari behar bezala ulertzen: hark ba omen zekien euskaraz, baina tirriki-tarraka bakarrik. Zekienari aski iritzita Iruñean azterketa egin ziezaiotela eskatu zuen San Romanek, eta domingotar batek aztertuta oniritzia eman zioten, nahiz eta onartu ez zuela behar adinako etorririk: le falta la expedición para poder hablar corriente el dicho vascuenz. Nolanahi ere, Berriozarren jarraitu zuen Lizarrakoak, eta ez du ematen euskara hobetzeko agindurik eman ziotenik. Herrikoen hizkuntza oso kontuan ez hartzen hasi izanaren seinale?

Eta, hala ere, berriozartarren jarrera hura ez zen salbuespena izan. Añezkarren —Iruñerako bidean bertan— eta Oteitzan aritzeko San Adriango erdalduna izendatu zuten hurrengo hamarkadan. Bertakoek ez zuten hori eta horrenbestez onetsi: euskaraz trebatu beharra ezinbesteko zuela esan zioten (versado en la lengua bascongada, ydioma natural), argudio argia erabiliz: de inmemorial tiempo a esta parte se an seruido de vicario que a entendido la lengua bascongada; gehienek ez omen zuten besterik ulertzen. Herritarrei arrazoia emanda ordezko iruindarra izendatu zuten, baina San Adriangoak auzia atzerarazi, bitarte hartan euskara-azterketa prestatu eta behar zuen “nahikoa” lortu ahal izan zuen azkenik (1729). Nekez hartuko zuen horrenbesteko lanik bere helburua erdiesteko guztiz ezinbestekoa izan ez balitz. Elkarte eta Lotzan ere, besteak beste, euskara erabili zuten erretoreek gizaldi osoan zehar herritarrei katekesia irakatsi eta gotzain-aginduak adierazteko.

Elkarte

Elkarte erabat euskalduna zen XVIII. mendean (Argazkia: www.enciclopedianavarra.com)

Ez dira erretore-aukeraketaren inguruko auziak herri haietako hizkuntza-egoeraz mintzo zaizkigun bakarrak. 1716an, kaparetasun-frogak behar zituen eneriztar batek bi ordezkari erdaldun bidali zituen Berrio herrira (zeinetara, ordea?) datu-bilketa egitearren. Gaztelaniaz hitz egin zezaketen lau lekuko aurkitu, eta handik harat, no haviendo allado otros [= erdaraz zekien besterik] para continuar este examen determinamos examinar testigos vascongados. Euskaldun elebakarrak, alegia. Horretarako, herriko abadea izan zuten itzultzaile. Bazen beraz elebidunik Berrioetan eta haien inguruan, baina XVIII. mende hasieran gutxi zirela ematen du.

Ondorengo hamarkadetan ere gehiengoa edo giza-talde handi askoa biztanle (ia) elebakarrek osatuko zutela pentsa daiteke, baina urteen joan-etorria, ezinbestean, kalterako izan zuen egoera hark. Nahiz eta XVIII. mende erdialdeko Libro de repartimientos delako zerrendan Elkarte euskaraz mintzatzen ziren herrien zerrendan ageri (horrela, zeharka, han euskaraz besterik solasten ez zela iradokiz), zendeako herrietan hainbatek gaztelaniaz ere nola edo hala bederen jakitea ohikoago bihurtzen hasiko zen pixkanaka-pixkanaka. Gaztelaniaren zabalkunde hura ez zen izango, segur aski, Elizbarrutiko zein Erret-Kontseiluko komisari erdaldunek 1760ko eta 1770eko hamarkadetan irudikatu adinakoa (“los más saben y todos entienden el castellano”), baina ez da ahaztu behar haien lan-interesek eraginda eman zituztela datu haiek.

Aipatu auziak eraginik komisari erdaldunek 1778an sortutako zerrendan, Antsoain zendeako herri guztiak ezarri zituzten erdaldundutakoen multzoan. Alegia: haietan gehienak gaztelania hainbestean ulertzeko gauza zirela aldarrikatu zuten zerrendaren egileek, eta ia denak berez euskaldun izan arren bazegoela herri haietako auziak argitzeko datu-biltzaile erdaldunak bidaltzerik ere.

Ez du ematen, haatik, baieztapen haiek errealitatearekin bat zetozenik; ez gutxienez 1768an Berriogoitin jaiotako Felix Sarasa Aldaregia eredutzat hartuz gero. Artikako Txolinena etxeko alabarekin ezkondu zenetik Txolin ezizena egokitu zioten; XIX. mende hasieran gerrillari ibili zen frantsesen aurka beste zenbait nafarrekin batera (horien artean, Ibargoitiz aritzean zeharka aipatu nuen Javier Mina elortzibartarrarekin) eta horri esker jaso dute berriogoitiar hura historia-liburuek eta dakigu guk haren berri. Sarasak euskara zuen lehen hizkuntza; hizkuntza bakarra, ia. Francisco Espoz Mina idotzindarrak bertatik bertara ezagutu zuen eta idatzizko lekukotasuna eman zuen: No sabia escribir, leer, ni hablar castellano [Sarasak]; comprendía sí la lengua castellana, mas nunca pudo decir en ella una expresión enteramente ajustada. Era el vascongado mas cerrado que habia existido en Navarra. Azken esaldia gehiegikeriatzat jo behar den arren, Nafarroako komisariek 1778ko zerrenda osatu zutenean hamar urteko mutil koskorra zena ez bazen sekula gaztelaniaz ongi aritzera heldu, nekez moldatuko ziren hobeto bera baino zaharragoak zirenak. Eta hori hala izatera, ez dirudi XVIII. mende amaierako hizkuntza-egoera hartan atarramendu handirik aterako zuenik euskaraz ez zekien batek.

berriosuso2

Berriogoiti, gaur egun. Argazkia: santaeulaliadeberriosuso.org

XIX. mendea: hizkuntza aldaketa eta euskararen gainbehera

Azkar aldatu zen egoera handik aitzin. 1800 aldera askotxo izango ziren oraindik erdara makestua baino ez zekiten helduak (1833ra arte gutxienez bizi izen zen Txolin bera, esate baterako), baina gizaldi hasiera hartan hasi zen noski eteten euskararen transmisioa Iruñe ondoko herrietan —Artika, Antsoain, Berriozar, Berriobeiti eta Aitzoainen bederen?— Bonapartek mende erdi beranduago emandako albisteak ontzat hartuz gero. Zendearen sartaldeak euskaldunago zirauen, baina gaztelania nonahi ari zen hedatzen: 1857an ‘castellano y vascuence’ idatzi zuen printzeak bere notetan Añezkartik igaro ostean, herrian biak zerabiltzaten seinale.

Ikertzaileak zendea gehiena euskararen ustezko sendotasun eremuan sartu bazuen ere —Añezkar bera, Lotza, Larrageta, Oteitza, Elkarte, Berriogoiti eta Ballariain— eremuaren ertz-ertzean utzi zituen herriok, gaztelania iparralderantz eta mendebalderantz ziztu bizian nagusitzen ari zela iradokiz. Beharbada urte haietan bertan munduratu zen aipatu herrietan hondar belaunaldi euskalduna; nik ezagutzen ditudan transmisio-kasurik berantiarrenak 1870 ingurukoak dira. Koldo Artolak 1865ean-edo jaiotako berriogoitiar euskaldun baten aditzea izan zuen duela 30 bat urte, semeak berak kontatuta. Ez da kasu bakarra, laster ikusiko dugun bezala. Euskaradun haziko al zen 1869an jaiotako Tiburcio Osacar kazetari eta politikari berriogoitiarra, familiarekin Iruñera jo aurretik? Ez dut Osacarren biografian horri buruzko erreferentziarik aurkitu; jasotzeko moduko datua litzateke egun, baina ordu hartan interes handirik gabeko xehetasuna zen hizkuntzarena.

Asociación Éuskara delakoaren ekimenez Nafarroan euskarari ongi samar eusten ari zitzaion lurraldea zehazteko egin inkesta (1878) bat etorri zen funtsean Bonapartek adierazitakoarekin Berriobeiti inguruari zegokionez: orduko Antsoain zendearen iparraldea bildu zuten eremu barrenera: Ballariain, Elkarte, Oteitza eta Larrageta. Printzeak aipatutako herri berberak, Lotza eta Berriogoiti izan ezik. Ez du ematen, beraz, honako honetan Broca iturririk fidagarriena denik: frantziarrak eskatutako txostenek Artika euskararen eremutik guztiz at zegoela omen zioten, eta elebidun zirela, aldiz, hurraneko Orkoien, Zuasti eta Otxobi. Horren arabera irudikatu zuen bere mapa, Iruñerri gehiena euskararen lurraldetik aterata. Bistakoa da euskararen ahulgune zabal bat ari zela ordurako hiriburu inguruan hedatzen; baina ez zen oraindik —ematen du— hizkuntza bertatik desagertzerainokoa.

aizoain

Bonaparteren garaian ahul egonagatik, XX. mendera arte iraun zuen euskarak Aitzoainen. Irudian, eliza (iturria: http://www.euskomedia.org/aunamendi/7633)

1878ko haiek dira Antsoain inguruko euskarari buruzko hondar erreferentzia zuzenak. XX. mendeak aurrekoa ordezkatu eta jarraipenik izan ez zuen belaunaldi euskalduna adinean gora joan ahala —hizkuntza gero eta zokoratuago utziz— iluntasunak irentsi zuen, ohi bezala, hiztun berantiar haiek ikasitako euskararen oihartzuna. 1904ko Guía Eclesiásticaren arabera ez zen Antsoaingo ezein herritan euskararik mintzo. Ez, nonbait, prediku eta katekesi-lanean kontuan hartu nahi izateko adina; baina baziren euskaldunak, jakina, ikusi bezala 1865 inguruan sortutako elebidunik ere izan baitzen. Eta ez da ahaztu behar Antsoain parean eta Larrageta nahiz Añezkartik gertu den Itza zendeako Aritzen, esaterako, Bai erantzun ziotela Guíako itaunari. Zenbateraino eragingo zuen 1904ko erantzunetan, bestalde, abade haien profilak berak, euskara hurbil ala urrun izateak? Zendean zerbitzatzen ari ziren hamarretarik lau Iruñe-Burlata-Atarrabiakoak ziren, bat Lizarrakoa, beste bat Zaragozakoa, eta beste bi oraindik erabat erdaldunduta ez zeudekeen herrietakoak (Legarda eta Arazuri) baina oso gazteak eta, horrenbestez, seguruenik jaioterrian euskara ezin ikasitakoak. Ez du ematen horretaz Antsoaingo bikario gehien-gehienek euskararen bizipen handiegirik izango zutenik. Dena den, hipotesi hutsa baino ez da hau; eta bestalde, Añezkarko apeza herriko semea zen eta ongi ezagutuko zuen bertakoen egoera. Antsoain herriko abade lakuntzarra, aitzitik, bere eliztarrak baino are euskaldunagoa izango zen ziurrenik.

Baziren oraindik Guíak bildu ez zituen euskal hiztunak XX. mendeko zendean… baina gaur arte behintzat ez da azken labealdiko hiztun haietaz gauza handirik jaso. Euskararen galera Nafarroan liburuko egileek (1987) 1920an Berriogoitin euskaldun bat bederen geratzen zela adierazi zuten (93. or,). Dena den albistearen iturria, haiek idatzitakoaren arabera, Koldo Artolak 1985ean Ezkabarteko euskara zela-eta idatzitako artikulua da; eta artikulu horretan, oso oker ez banago, ez da horrelako daturik, Berriogoitin 1865 inguruan jaiotako euskaldunaren aipamenaz landa. Nolanahi ere den, arestian esandakoaren arabera pentsatzekoa da 1910-20ko hamarkadetan izan zitekeela han euskal hiztunik. Eguneratze honetan ikusi ahal izango duzunez, irakurle, 1920ko hamarkada amaieran bazen oraindik Añezkarren ere euskaldun zaharrik; Juantxo Aleman eta Luis Mirandari zor diet datua.

Hiztun haiei buruzko datu bat jakinarazi berri dute aurten argitara emandako Euskara Berriobeti zendeako eguneroko hizkeran lanaren egileek. Irailean Euskalerria Irratian eginiko elkarrizketan (entzun 13’55″etik aurrera), Aitzoaingo euskaldun zahar bat 1939an hil zela adierazi zuten. Albistea Kike Diez de Ulzurrunek jaso zuen, eta hala izatera interes handikoa da, 70 urte lehenago ahulduta zegoelako bertan euskara Bonaparteren arabera eta herri batzuetan hizkuntza uste baino beranduago iraungi zela adieraziko lukeelako.

ballariain02

Baliarraingo elizaren ondoko etxean jaio zen Mikaela Zubillaga 1842an (argazkia: Berriobeitiko Udala)

Dena den, ematen du zendeako euskararen azken habia ez zela Aitzoain izan. Litekeena da Txulapainera begira dagoen ipar-sartaldeko txokoan puska bat gehiago irautea, gainerako herrietan galdu zelarik; batez ere Iruñerako errepidean bertan ez zirenetan. Ballariain da horietako bat, eta hantxe jaiotako Fermin Garciriain Zubillaga [1] euskal hiztuna zela jakin ahal izan dut nik. Ferminen ama, Micaela Zubillaga Aldaz ballariaindarra (1842-1918) 1833an sortutako Manuel Garciriain Leranoz zildoztarrarekin ezkondu zen 1863an; euskaldunak izango ziren bata zein bestea [2], eta gurasoei Antsoain eta Ezkabarteko mintzoa entzunik haziko ziren Manuelek eta Micaelak izandako zortzi seme-alabak: batzuk oso gazte hil baziren ere, Fermin bera (1867) eta Francisca Benita (1874) zahartzarora heldu ziren. Sendia etxejabea ez zelarik haurtzaroa Ballariain, Oteitza eta Añezkarren eman ostean, Fermin Txulapaingo Untzura ezkondu zen Juana Orozekin XIX. mende amaieran. Zaila da 1877an Añezkarren jaiotako emaztea euskalduna izatea, baina Ferminek behintzat eutsi egin zion etxeko hizkuntza zaharrari. Izan ere, biloba baten esanetan nahiago omen zuen euskara gaztelania baino, eta konponketak-eta egiteko esku trebeak izanik nonbait, gusturago egiten bide zizkion halakoak euskaraz hurbiltzen zitzaionari [3].

Ezin izan dut jakin zazpi urte beranduago munduratutako Francisca ere euskara jasotzera heldu zen edo, hainbat aldiz gertatu bezala (Bidankozeko Fuertes etxean, adibidez, urte haietan bertan), hizkuntzaren jarraipenaren etena anaia-arreben arteko aldea sortzera heldu ote zen. Francisca Garciriain 1937an hil zen; Fermin anaia euskalduna, aldiz, 1942ko irailaren 26an, Untzun. Ez dut uste zendeako azken euskaldun zaharra izango zenik, baina sarrera honetan jasotako beste datu batzuei begira zentzuzkoa dirudien zerbait frogatuko luke: Iruñe ondo-ondoko Antsoaingo euskara 1940ko hamarkadara arte behintzat bizi izan zela, gehiago ez bada. Euskara horrek gaztelanian utzitako arrastoak biltzen hasi zen 1980ko hamarkadan Elkarte herrian Joseba Gil, eta lan horren azken fruitua, interneten eskuragarri dagoen Berriobeiti inguruko euskal hitzen altxorra da, mendez mende erabilitako hizkuntzaren oihartzun interesgarria gordetzeko balioko duena.

Amaitzeko, eta hipotesi huts gisa, dauden datu apurren interpretazio-saioa egin nahi izan dut goiko irudian, Berriobeiti ingurumariko euskararen desagerpenaren kronologiara hurbildu nahirik. Laranja ilunez, 1940ra arte behintzat euskarari nola edo hala eutsi zion Baliarrain ageri da; laranja argiz adierazi nahi izan ditut 1940ko hamarkada hasieran Baliarrainek bezala hiztunen bat izateko aukera handiena zuketen herriak: Berriogoiti (1865ean-edo jaiotako euskaldunik bazuena), eta Elkarte, Oteitza eta Larrageta (haien kokapenagatik eta Bonaparteren mapan oraindik ere arront euskaldunak omen zirelako). Argiago laga ditut Loza eta Añezkar, 1878ko txostenean ez baitzituzten herri euskaldunenen zerrendan aipatu; beharbada Añezkar izango zen bietan azkarren erdaldundu zena, Iruñetik Irurtzunerako bidean bertan egonda (badakigu 1860 baino lehen bi hizkuntzak entzuten zirela han). Azkenik, grisez eman dut Aitzoain, dirudienez ez zuelako euskal hiztunik 1940rako baina 30eko hamarkadan galdu zituzkeelako azkenak. Ez dut gainerako herriei buruzko albiste zuzenik, baina hiriburutik hurbilago eta lehenago erdaldunduko ziren noski. Nolanahi ere, eta esan bezala, hurbilketa-ahalegina besterik ez da hau eta zoritxarrez ugariagoak ditu itzalak argiak baino.

[1] XIX. mendeko agirietan Gaciriain eta Gaziriain itxuraz dator abizena. Gaur egun -r- batez idazten dute ondorengoek.

Berriozar

Berriozarko erdigunea, gaur egun.

[2] 1870 inguruan Argentina eta Uruguaira alde egin zuten Micaelaren hiru anaiak euskaldunak zirela jaso dute etxean ondorengo belaunaldi hegoamerikarrek.

[3] Ballariaingo aitonaren izen-abizen bereko Ferminen Garciriain biloba untzutarrari esker izan nuen familia euskaldun honen aditzea. Datu gehienak Ferminek berak, beste biloba batek (Labianoko Javier Idaretak) eta Micaela Zubillaga zenaren senide den Carlos Zubillaga argentinarrak eman dizkidate. Mila esker haiei!

El euskera de la antigua cendea de Ansoáin (la cual ha dado lugar hoy al municipio de Berrioplano tras constituirse Ansoáin y Berriozar como entidades independientes) gozó de gran vitalidad durante los siglos XVII y XVIII, según se desprende de diferentes testimomios recogidos en esta entrada del blog que muestran a una comunidad en buena medida monolingüe vascófona. Probablemente la interrupción de la transmisión de la lengua se produjo a lo largo de un mismo siglo (el XIX) si bien fue más tardía cuanto más al occidente, y no anterior a 1870 en lugares como Berriosuso o Ballariáin. En relación con esa última localidad, he mencionado al vascoparlante Fermín Garciriain Zubillaga, nacido en 1867 y fallecido en 1942, cuya existencia testimonia la pervivencia del habla vasca de esta cendea vecina de Pamplona al menos hasta mediado el siglo XX. En Aizoáin se ha documentado la existencia de vascófonos hasta el final de la década de los 30, y no parece que en Berriosuso la pérdida completa de la lengua vasca se produjera antes.