Archive for urtarrila, 2015

Mariano Erbiti nafarra, Bonaparte printzearen laguntzaile (1819-1880)

Azken hilabete hauetan aipagai izan ditudan Luis Luciano Bonapartek eta Paul Brocak hainbat lankideren beharra izan zuten egin asmo zituzten ikerketak burutzeko. Ehunka kilometrotan zehar hizkuntzaren bizitasuna neurtzea lan gaitza zen (zer esanik ez, printzeari dagokionez, hizkuntza horren dialekto eta aldaera guztiak zehaztasunez desberdintzea!) eta komenigaria bakarrik ez, ezinbestekoa izan zuten bi ikertzaile atzerritarrek bertakoa gertuagotik ager ziezaieketen lagunen ekarpena.

Reclus-elisee

Jacques Élisée Reclus (1830-1905)

Broca eta Bonaparteren berriemaileez

Badirudi Brocaren lankide gehienak Bidasoaz haraindikoak izan zirela, Euskal Herritik kanpoko frantziar hiritar batzuk tarteko: Édouard Cazenave de Laroche (1824-?), Société d’Anthropologie de Paris entzutetsuko kidea hura ere, sendagile zebilen Paben, buruko gaitza zutenentzako eritetxean; Élisée Reclus geografoa Brocaren herkidea zen baina Orthezkoa zuen aita, eta gaztaro zati handia hantxe emanik ongi ezagutzen zuen Xibero ingurua; abizen berdintasuna gorabehera antropologoaren senide ez zen Honoré Broca doktore oloroetarrak, aldiz, Ligi, Montori eta Atharratzeko berriak bederen eman zizkion girondarrari.

Lapurtarra omen zen alabaina Henry Argelliès, Donibane Lohizunen mediku, herriaren garbitasun eta osasun-egoera hobetzeko ekimenetan parte hartzaile 1860ko hamarkadan. Euskarazko predikazioa Ipar Euskal Herriko zein parrokiatan egiten zen jakinarazi zion Brocari. Lapurdin sortua zen halaber Gratien Camino ingeniaria (1826-1879), Beskoitzeko auzapeza zelarik ikertzailearentzat Bastida inguruko euskararen mugak zehaztu zituena.

Intxauspe

Emmanuel Intxauspe, Zunharretako seme (1815-1902)

Bonaparteren laguntzaileak, ugariagoak ez ezik, ezagunagoak ere badira eta sakon ikertu izan da haietako asko: Jose Antonio Uriarte bizkaitarra, Klaudio Otaegi gipuzkoarra, Jean-Pierre Duvoisin lapurtarra edota Emmanuel Intxauspe zuberotarra nor izan ziren jakin gura duenak, esate baterako, badu non bilatu; zer esanik ez blog honetan bertan txokoa duten Bruno Etxenike edota Mariano Mendigatxa nafarrak hurbilagotik ezagutu nahi izanez gero.

Zinez erakarri zuen printzea Nafarroak eta berriemaile kopuru hazia izan zuen Beratik Garesa eta Etxarri-Aranaztik Bidankozera: arestian aipatu biez gain, beste hogeita hamarretik gora zerrendatu zituen Xabier Erizek bere tesi-lanean. Ez du ematen Bonaparte horiek denak aurrez aurre izatera heldu zenik, baina lankidetzat jotako guzti-guztiek eman zioten nolabaiteko informazioa, hizkuntza-datuak helaraziz edota ikertzaileak eskatutako tokian tokiko itzulpenak prestatuz.

Zoritxarrez, lankideak asko izateak ez du esan nahi denei buruz nahi beste dakigunik. Izan da aurrerapausorik azken urteotan —esaterako, Xabier Erizeren beraren ekarpenari esker jakin zen 1998an Jose Erasun saldiastarra printzearen laguntzaileen zerrendan sartu beharrekoa dela—, baina ez dira gutxi oso-oso azaletik baino ezagutzen ez ditugun berriemaileak: Antonio Arandia beratarra, Urizko doktrina paratu zuen Juan Cruz Elizalde maisua, Goñerriko Vicente Gulina, Oltzako Juan Martin Ugarte, Itzalleko doktrinaren idazle Benito Gil, eta abar.

Euskarazko idazleen zerrendan izen hutsa den Bonaparteren iturri haietako bat Mariano Erbiti da, Nafarroako Artxiboan dagoen Beintza-Labaiengo doktrinaren egilea. Ez Erbitiren jaioterririk, ez lanbiderik, ez bestelako xehetasunik ez genekien gaur arte: primerako aukera da beraz #KulturaZientifikoa Jaialdia euskararen ikerketan laguntzaile izan zen nafar hau ezagunago bihurtzeko.

udaberamendi

Basaburuko Udabe eta Beramendi, aurrez aurre (iturria: www.todopueblos.com)

 

Mariano Erbitiren argazkia

Mariano Erbiti Urriza, Beintza-Labaiengo doktrinaren egilea.

Nor izan zen Mariano Erbiti?

Joaquin Mariano Erbiti Urriza 1819ko martxoaren 27an jaio zen Basaburua ibarreko Udaben, Lekunberritik zein Irurtzundik hurbil. Ez da itzali oraindik bertako euskara nafarra, apalduxe bizi den arren. Dorrea izeneko etxea izan zuen sorleku: XIX. mendetik hona hondatu ostean, goitik behera dago gaur egun eraberritua.

Erbitiren sustrai basaburuarrak Dorrean bertan 1778an sortutako Jose Joaquin aitaren aldetik zetozkion; ondo-ondoko Beramenditik iritsitako Juan Miguel aitona izan zen XVIII. mendearen erdialdean Udabera ezkondu eta etxera heldu zen lehenbiziko erbitiarra. Estefania Urriza ama, aldiz, Imozko Etxalekun jaioa zen 1782an. Beste bi seme eta bi alaba izan zituzten senar-emazteek Joaquin Mariano jaio aurretik.

Dorrea

Udabeko Dorrea etxea, gaur egun (Elías Muñozen argazkia)

Oso-oso umetan galdu zituen Erbitik guraso biak, eta betiko aldatu zion horrek bizitza; nekez iritsiko zen bestela, nik uste, euskaraz idatzi zuten nafarren artean txokoa izatera. Aita 1819ko uda heltzearekin hil zen, eta bigarrenez ezkondu zen ama udazkenean bertan, Gulia herriko gizaseme batekin. Etxeaz eta bost seme-alabez arduratzeko laguntza beharrak eragin zuen ezkontza, notarioak idatzi zuen agirian garbi adierazi bezala (ikus azpiko irudia).

1819

…acordaron d(ic)hos interesados el q(u)e contrajese el presente matrimonio, la desposada p(ar)a la mejor administracion de d(ic)ha casa y educacion de los espresados hijos…” (NAO, 23022/4; 1819ko urria)

Lotura hark ez zuen, ordea, asko iraun: 1822ko urriaren 8an itota topatu zuten Estefania Urriza. Ez aita ez ama, halaxe utzi zituen heriotzak Dorreako gaztetxoak. Zaharrenak sikiera kozkortuak ziren ordurako, baina Joaquin Marianok hiru urte besterik ez zituen. Hala ere, horren egoera lazgarria onerako izan zuen neurri batean etxeko txikiak, anaia-arrebei ez bezalako etekina ekarri baitzion. Ez dakit elkarrekin ala bananduta biziko ziren umezurtzak handik aurrera, ez eta nork hartuko zituen ere (beharbada Etxalekuko osaba apaiz Joaquin Mariano Urrizak; agian Ultzamako Eltson bizi ziren osaba-izebek) baina ematen du Mariano izan zela ondorengo urteetan idazten eta irakurtzen ikasteko aukera izan zuen bakarra. Esan gabe doa alfabetatzeak berebiziko eragina izan zuela Erbitiren ondorengo ibilbidean.

Captura

Sarrera honetan aipatutako zenbait herri, puntu gorriaz nabarmenduta.

Izan ere, bigarren karlistada bitartean maisu ikasketak egin zituen. Titulua ez zuen liberalek kontrolatutako Iruñean lortu, karlisten agindupeko Lizarran baizik. Helduko al zen nola edo hala borrokan parte hartzera? Litekeena da 1830eko hamarkada bukaeran 20 urteko Mariano gaztea lanean hasteko eskola bila ibiltzea, eta beharbada horrexek eraman zuen iparralderantz, ez sorleku zuen Basaburura, Leitzatik gertu dagoen Basaburu Txikira baizik.

Beintza-Labaienen bizi zen Erbiti 1840-42rako, eta urte haietan hasiko zen noski bertako mutikoei irakasten, nahiz eta horren lehendabiziko froga idatzia 1849koa den. Orduko irakaskuntzak ez zuen ezagutu dugunarekin zerikusi handirik… Erbitiren egunetako eskolak nolakoak ziren jakin nahi duenak hemen aurkituko du zerbait.

1840ko hamarkada hartan zehar sendotu zituen udabearrak Basaburu Txikiarekin lotu zuten sustraiak: maisu-lanean hasi zen, idazkari zeregina bete zuen (1842tik 1846ra bederen) eta Armottikia izeneko etxera ezkondu ere egin zen (1849) bertako alaba Francisca Erasunekin. Ezkondu zirenerako haurdun zegoen Francisca gaztea.

Erbitiren sinadura, 1846

Mariano Erbitiren sinadura Beintza-Labaiengo udal-kontuetan (1846; udal artxiboa)

Eskola2

Beintza-Labaiengo eskola-etxe berria XX. mende hasierakoa da. Egungo udaletxean zegoen zaharragoan aritu omen zen Erbiti.

Hasierako urte haietan zenbait gorabehera izan zituen Erbitik, lortutako irakasle-titulazioa liberalek ezarri hezkuntza-lege berriak baino lehenagokoa zuelako, baina 1850erako arazoak konpondu eta ondorengo hogei urteetan zehar trabarik gabe aritu zen Beintza-Labaiengo mutikoen irakasle, eta aldi berean familia zabala osaten lagundu zuen Armottikian: bederatzi seme-alaba izan zituzten Marianok eta Franciscak 1869ra bitartean. Amak ez zekien irakurtzen, baina seme-alaba guztiek izan zuten etxe hartan heziketarako aukera, eta garbi dago aprobetxatu zutela: Pedro Erbiti Erasun herriko idazkaria izan zen XIX. mende amaieran (eta Pedroren seme Severo sendagile bihurtu zen), Juan anaia apaiztu eta Igantzira jo zuen, Tomasa Sunbillako maistra izan zen… Halabeharrak Mariano haurtxoarengan ereindako hazia ez zen galdu eta fruitu ederrak eman zituen erbitiarren artean. Gaurko sarrera hau eragin duen fruitua, Beintza-Labaiengo euskararen arabera idatzitako doktrina-itzulpena, 1865 eta 1870 bitartean paratuko zuen seguruenik Mariano Erbitik, baina ez dakigu nola iritsi zen Bonaparteren eskuetara. Doktrina hartan ez zuen bete-betean Basaburu Txikiko euskara eman ahal izan; azken batean, ez zen hura umetan ikasi zuen hizkera. Baina saiatu zen, eta baita asmatu ere gauza askotan.

Armottikia2

Beintza-Labaiengo Armottikia gaur egun.

DF

Donfernandonea.

Besterik ere egin zuen Beintza-Labaiengo maisuak urte haietan. Asko ziren Armottikian eta irakasle-soldata ez zen izugarri handia; legeak agindutako 2.000 errealak baino gutxiago jaso zuen urte luzez, eta aletan kobratuta gainera. Agian akuilu horrek beharturik beste hainbat zereginetan ibili zen Udabekoa, ahaldun bezala batez ere: batean eliza-kabildoaren zordun zirenengana jo eta zorra kobratzeko ardura hartuko zuen, bestean Amerikara joan nahi zuten gazteen bidaia kudeatzeaz arduratuko zen… Egiteko haiei esker akaso, baina ez du ematen, inola ere, Armottikian eskasian bizi izan zirenik: batetik, maisuak Labaiengo Donfernandonea etxea erosi omen zuen; bestetik, Margarita Erbitik mailegu baten truke Dorrea hipotekatu behar izan zuenean Marianok ordaindu zuen arrebaren partez; horrez gain, sarritan mailegatu zien dirua premia zuten herriko nahiz inguruko lagunei. Ez da harritzekoa Mariano Erbiti herriko zergadun nagusietako bat bezala agertzea 1854-56etako udal-aurrekontuetan.

Eskolaz kanpoko jarduera haietako bat galgarri izan zuen, ordea. Soldadutzari muzin egin nahi zioten gazteen laguntzaile ere aritu zen Erbiti; ohikoa zen XIX. mendean soldadu joan nahi ez zuten askok beste norbaiti ordaintzea haien ordez joan zedin. Maisua lan hori betetzeko prest zeuden gazteen bila ibili izan zen trukean diruaren zati bat jasota. Baina, antza denez, besteren lekuan soldadu aritu beharreko gazte haietako zenbaitek alde egin zuten agindutakoa bete gabe, zegozkien sosak ongi poltsikoratu eta gero. Dirua alferrik emandakoen haserreak bete-betean jo zuen Erbiti bitartekaria, eta azkenean, egoera gero eta jasangaitzago gertaturik, herritik alde egitea erabaki zuen: lanbideari uko egin eta Baldomera alaba lagun zuela betiko aldendu zen Nafarroatik udabearra, Argentinarako bidea hartuta; 1870eko martxo eta maiatz artean gertatu zen nire ustez hori. Ez da 1870ean Buenos Airesera heldutako itsasontzietako bidaiari-zerrendarik gorde, baina lehen sei hilabeteetan hiru iritsi ziren Euskal Herritik: Bilbon itsasoratutako Cuatro Amigos izenekoa apirilean lehorreratu zen; huraxe, edo halakoren bat, izango zen Beintza-Labaiengo maisu ohia eta alaba bizileku berrira eraman zituena.

el-great-eastern-en-la-dc3a9cada-del-1870-cabavolo-com

Great Eastern ontzia, 1870ean kontinenteen arteko itsasaldiak egiten zituen handienetakoa (www.atlantic-cable.com)

Plaza_San_Martin_y_Catedral_Córdoba_(Argentina)_Siglo_XIX

Cordobako katedrala, Mariano Erbitik ezagutu zuen egunetan (1871). Hantxe ehortzi zuten (argazkia: Telasco García Castellanos, 1988).

Cordoba inguruan bizi izan ziren handik aurrera erbitiar biak, edo hangoak dira gutxienez aurkitu ahal izan ditudan haiei buruzko albiste apurrak. Alaba merkatari gisa ageri da 1895eko erroldan; saiatuko al zen aita Nafarroan bezala Argentinan ere maisu lanpostua aurkitzen? Baliteke, baina hala izatera ere, ez luzerako; bizitzako ibilide gehiena egina zuen Erbitik. 1878an, Cordobako notario baten aurrean, Nafarroan utzitako ondasun guztien ahaldun izendatu zuen Francisca Erasun emaztea. Handik bi urtera hil zen Mariano Erbiti euskal idazlea, 1880ko apirilaren 15ean, Cordoba hirian bertan. Katedralean ehortzi zuten, Apolinario Argañaras apaiz eta irakasleak sinatutako heriotz-agiriaren arabera. Ordurako, milaka kilometrotara, Bonaparteren eskuetan zen noski Beintza-Labaiendik bidalitako 50 orrialde inguruko eskuizkribua, etxetik urrun hildako udabear baten arrastoa ia mende eta erdi beranduago ilunpetik ateratzeko balio izan duena.

(Erbitiri buruz gehiago jakin nahi izanez gero, jo hona).

No pocos colaboradores de los que se valió Luis Luciano Bonaparte en sus investigaciones sobre la lengua vasca son hoy casi anónimos o nos resultan desconocidos en gran medida. El que presento aquí, Mariano Erviti (1819-1880) fue el maestro de escuela que se encargó de traducir al habla vasca de Beinza-Labayen la doctrina que obró en poder del príncipe. En realidad Erviti nació en Udave, en la Basaburúa Mayor, un puñado de kilómetros al sur de donde ejerció su profesión. Al igual que fue muy posiblemente el temprano fallecimiento de sus padres lo que le dio la oportunidad de alfabetizarse y cambió su vida, otras circunstancias no determinadas provocaron que se asentara en Beinza-Labayen y contrajera allí matrimonio, de tal manera que se ocupó durante al menos 25 años de la instrucción de los niños de la villa. Fue también secretario, procurador y uno de los contribuyentes principales del municipio, según recogen documentos de su época. Mariano Erviti abandonó Beinza-Labayen en 1870, probablemente motivado por la presión de diferentes personas que se sintieron engañadas al haber pagado al maestro para que el servicio militar lo hicieran en su lugar unos sustitutos que desaparecieron sin cumplir lo pactado. Erviti emigró a Argentina en compañía de una de sus hijas y fue allí donde falleció, sin tener ocasión de volver a Navarra.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Beintza-Labaien (argazkia: www.consorciobertiz.org)

kzjaia3_banner (1)

 

Sarrera honek 3. KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du.

Nafarroako ekialdeko euskararen zenbait lekukori buruz

Hego-Nafarrera Camino

Hego-nafarreraren egitura, gaur ezagutzen diren datuen araberakoa, Iñaki Caminok adierazi duen gisan.

Elkanoko eliza

Elkanoko eliza (argazkia: Jesus Mª Etayo). Bertan apaiz izandako Joakin Lizarraga (azpian, sinadura) da Iruñe ekialdeko euskarari buruzko iturri nagusia.

Egungo adituak gero eta hobekiago ari dira ulertzen Nafarroa erdialdeko euskal hizkeren nondik norakoa. Hainbat arrazoik azal dezakete aitzinamendu hori, berezko euskara penagarri galdu duen eremua izanik: testu zahar berrien agerpenak, etengabeko ikerketak, eta ikerketa horietan erabili beharreko irizpide eta metodologia doitzeak, adibidez. Bonaparteren iparraldeko / hegoaldeko goi-nafarrera banaketa klasikotik abiatuz, baina aldi berean sailkapen eredu hark zeuzkan gabeziak agerian jarriz eta arrazoituz, sendotu egin da azken bi hamarkadetan Nafarroako hizkerak —gaurkoak zein atzokoak— bestela azaltzen dituen ildo teorikoa. Bonaparteri hegoaldeko goi-nafarrera euskalki beregaina iruditu bazitzaion ere, nafarrera osoa euskalki bakartzat jo eta hego-nafarrera (ikus mapa) euskalki zabalago horren atala baino ez dela ematen da ontzat gaur egun. Bestalde, printzearentzat bereizketa nagusia ipar / hego zen arren, mendebaleko eta ekialdeko euskararen arteko aldea azpimarratzera jo izan da gaur egun: Iruñetik ezker eta Iruñetik eskuin dena (izan) da euskara nafarra, baina bazegoen alderik eta etenik Gesalaztik Eguesibarrera, adibidez.

Hori horrela izanik, pena da goiko mapa ezin eskuinerantz hedatua. Mendebalarekin erkatuta, gutxiago da Nafarroako ekialdeko euskaraz ezagutzen dena, Aezkoa-Zaraitzu-Erronkari eremua alde batera uzten badugu. Batetik, seguru asko, euskara lehenago galdu zelako aipatu inguruElkanoko Lizarragaren sinadura hartan (esaterako, Deierri eta Oltza bitarteko hainbat herritan sasoiko samar omen zirauen hizkuntzak 1860an, baina oso gibelka zihoan Iruñe eta Irunberri bitarteko eremu gehienean); eta bestetik, ekialde
hartan euskara idatziz jaso zuten lekuko zenbaiten lana ezin delako ikerketarako nahi bezala baliatu.

Ekialde nafarraz eta eman dituen euskal testuak dialektologian erabiltzeko zailtasunez aritu nintzen duela egun batzuk 31eskutik blogean. Gaia gustuko baduzue, hemen irakurri ahal izango dituzue bertan esandakoak.


Bonaparte eta Broca: Nafarroako euskararen mugak 1870ean (II)

Brocaparte photo

Luis Luziano Bonaparte (1813-1891) eta Paul-Pierre Broca (1824-1880).

Joan den urtean, #KulturaZientifikoa Jaialdiaren 1. edizioaren karietara, Luis Luziano Bonaparte eta Paul-Pierre Broca ikertzaileak izan nituen hizpide, eta garai bertsuan batak zein besteak Nafarroako euskararen hedadura zela eta eginiko azterketa-saioak aipagai, biek eskainitako irudien batura osatze aldera. Sortaldetik sartalderako ibilbidea Iruñerrian eten nuen ordu hartan, galdera bat erantzunik gabe utzita: guztiz galdua ote zen Iruñeko mintzoa 1870eko hamarkadarako?

Iruñeko euskararen jarraipenaz

Bi ikertzaileek utzi zuten Iruñea euskararen eremutik landa; Broca izan zen ezkorrena, iaz adierazi bezala, eta hiriburua ez ezik Iruñerri ekialde eta hegoalde osoa ere jo zituen zeharo erdalduntzat. Hauexek izan ziren girondarraren azalpenak:

Nafarroako hiriburuaren inguruan euskarak egiten duen bihurguneak ideia bat sorraraz dezake berehala: alegia, hizkuntza ofizialera aldatu ondoren, gune garrantzitsu honek aldirietan pixkana-pixkana gaztelania hedatzearen aldeko eragina bideratu duela (Sur l’origine et la répartition de la langue basque, 42. or.).

L. L. Bonapartek 1862ko eskutitz batean aipatu zion Etxenikeri Iruñeko hizkuntza-egoeraz zuen ustea, Arabako zenbait herritan sumatutakoarekin parekatuz:

Guztiz erdalduntzat ditut [Arabako Luko, Ullibarri, Landa, Zuhatzu, Langara Ganboa eta Luiaondo], han denek gaztelaniaz egiten dutela esaten didazunez. Jende askok euskaraz jakiteak ez du nire iritzia aldatuko. Izan ere, banago euskaraz dakiten horiek ez dutela hizkuntza elkarren artean erabiltzen, eta baserrietatik edo beste herri euskaldunetatik joandakoekin baizik ez dutela euskaraz egiten. Arrazoi beragatik ez ditut euskalduntzat Bilbo, Iruñea eta Gasteiz, nahiz eta izan haietan hainbat euskaldun. Izan, badiren arren —berriro esango dut—, hizkuntza elkarren artean ez eta landa eremuetako biztanleekin bakarrik erabiltzen duten heinean, ez da egokia hiri euskaldunak direla esatea, ezta gutxiengo euskaldunekoak ere (1862-6-27an Bonapartek Etxenikeri idatzi eskutitza).

Iruñerria

Bonaparteren iritziz Iruñea ezin zen benetako hiri euskalduntzat jo. Hiriburuari ukatutako berdeaz markatu zituen, ordea, aldirietako herri guztiak; zalantza franko gaindituta baina.

1862an aldarrikatutako Iruñearen euskalduntasunik eza berretsi egin zuen printzeak urte eta erdi beranduago: dans toutes ces recherches il ne s’agit que de ceux qui appartiennent à la localité même de père en fils. Sans cela Pampelune présenterait aussi des Basques; mais nous ne les comptons pas puisque ils ne sont pas de Pampelune (1864-1-9). Laburbilduz, bazen euskaldunik Iruñean, baina ez Bonapartek hiria bera euskalduntzat jotzeko gisakoak: ez, alegia, iruindarrak, euskara gurasoengandik jasotakoak eta beste iruindar euskaldun batzuekin euskaraz aritzen zirenak.

Askoz ere fidagarriagoa ematen du Bonapartek eskaini zuen Iruñerriaren irudiak Brocarenak baino, XX. mendekoak direlako (eta ez XIX.ekoak) Iruñe ekialde eta hegoaldeko euskararen iraupenaz mintzo zaizkigun azken albisteak. Baina asmatu ote zuen Bonapartek hiriburuaren egoerari zegokionez?

XIX amaiera Iruñean

Iruñea XIX. mendearen hondarrean: Gaztelu plaza (ezk.) eta Foruen omenezko monumentua ezarri zuteneko lanak.

Leandro Olivier Insausti

Leandro Olivier Insausti (1862-1947)

Zaila da jakitea; gaztelania nagusituta, eta euskara egunetik egunera geroago eta zokoratzenago, ezin artxiboei eskatu XVII. mendekoa bezalako albiste parrastarik; eta hiriaren tamainak eta aniztasunak (hainbat bailaratako lagunen elkargune zelarik) guztiz konplikatzen dute analisia. 1860ko hamarkadako Iruñea hazten ari zen (23.000 biztanle zituen) baina oraindik harresi barreneko eremura mugaturik bizi zen. Azokagune bat baino gehiago zuen, ingurutik salerostera hurbildutako landako kanpotarren bilgune; eta tratuan aritzera jaitsitako lagun haietako asko euskaldun zirauten Oltza, Ezkabarte, Esteribar, Olaibar eta abarreko seme-alabak izango zirenez, ez da dudan jartzekoa Iruñean alde bateko eta besteko euskara entzun, entzungo zela. Are gehiago Iruñeko biztanle berri asko eremu euskaldunagoetatik hiriratutako jendea izanik: Fernando Mendiolak kalkulatu du (2002) hiriburuan 1860an bizi ziren etorkinen %35 inguru lurralde arront euskaldunetik zetorrela, eta hamarretik beste bi euskarari ahulago eusten zioten bailaretatik. Horrenbestez, 1870eko hamarkadan Iruñean euskara entzuten zela, ezaguna bezain agerikoa da. Sarritan aipatu da Iruñeko Artxiboko arduradun Leandro Olivier ormaiztegiarrak eman zuen lekukotasuna: 12 urterekin hiriburuan bizitzen hasi zenean, etengabe entzuten omen zuen euskara Navarrería, Carmen eta Santo Domingo karriketan, eta denda guztietan euskaldun bat behintzat behar izaten zen lanerako.

Iruñea Sto Domingo3

Iruñeko Santo Domingo karrikako komentua 1905ean.

Besterik da ordea erabakitzea aspaldi luzean erdalduntzen hasi eta erdararen inguruan antolatzen ari zen hiri hartan betidaniko familia iruindar euskaldunen transmisio-katea erabat etenda egongo zen ala ez. Seguru asko ezinezkoa da honezkero puntu horren gaineko argitasunik lortzea. Jimeno Juríoren ustez XIX. mende erdialdera arte izan zituzkeen Iruñeak bertako hiritar multzo euskaldunak. Gogora dezagun gaztetxo erdaldun hutsa zela 1870ean gerora euskalzale handi bihurtutako Arturo Kanpion bera, jaioterriak berezko hizkuntzari zeharo uko egin ziola esatera heldu zena.

Urte haietako beste albiste batzuek ez dute argi handirik ematen:

Los Vascongados

Rodríguez-Ferrerrek idatzi liburuaren azala.

1873ko Los Vascongados lanean, honako hau idatzi zuen Miguel Rodríguez-Ferrer andaluziarrak Bonaparteren sailkapenaz ari zela: deja fuera [printzeak, euskararen eremutik] las poblaciones de Alava, Vitoria, Nanclares y Miranda, donde ya no se habla vascuence alguno, para volverse a escuchar entre Alsasua y Pamplona; aunque en esta última capital, como en la de Álava ya nombrada, y Bilbao, no se advierta sino muy mixturado y sólo en sus últimas capas sociales. Igual sucede con los habitantes de Lumbier y Monreal en Navarra (69. or.). Nire ustez datuak ez du Iruñeko mintzoaren jarraipena frogatzeko balio. Irunberrin, esaterako, aspaldixko galdua zen noski euskara, eta hango karriketan entzuten bazen, inguruko zaraitzuar, itzagaondoar eta bestelakoen joan-etorrien seinale izango zen, Irunberri bertako hizkerak bizirik segitzearena baino gehiago. Ez nuke Rodríguez-Ferrerren aipua Iruñeko aldaeraren iraupenaren argudiotzat hartuko.

Ezta Mañé y Flaquer idazle kataluniarraren El Oasis liburuko lekukotasuna ere (1878). Iruñean izan zenean ostatuko neskameari euskaraz hitz egiten al zuen galdetu zion Tarragonakoak:

…erantzun zidan aiton-amonek ohikoa zutela; gurasoek ulertu bai baina ezinbestean baizik ez zutela erabiltzen; eta berak ez zekiela, eta ulertu ere, ez zuela ulertzen (397. or.).

Baina adibideak, berriro ere, ez du Iruñerako balio. Neskak idazleari jakinarazi zionez, hiriburutik hiru legoatara zegoen herri batean sortua zen. Ez zigun esan zeinetan, baina adierazi zuen hizkuntza-egoeraren arabera lasai asko izan zitekeen Itzarbeibar ekialdekoa, Tiebaskoa, Untzitibarkoa edota itzagaondoarra, adibidez. Lekukotasunak Iruñeko euskaldunen jatorri anitza eta hizkuntzaren gibelatzea bai, baina ezin digu argitu hirian aspaldian errotutako sendiak bertako aldaerari eusten ari ote zitzaizkion ala ez.

Orbaibar eta Izarbeibar: ikuspegi kontrajarriak

Iratxeta

Orbaibarko Iratxeta, doi-doia euskaldun 1860an Bonaparteren arabera (argazkia: www.misescapadaspornavarra.com).

Iruñerria aztertzean bezalatsu, ezin desberdinago jokatu zuten Iruñe hegoaldeko bi eskualde horiei zegokienez aztergai ditudan ikertzaileek. Brocak guztiz erdalduntzat jo zituen bi eremuak —eta nekez esan zezakeen besterik, hiriburu inguru gehiena euskararen eremutik at utzi ostean—. Eguesibar, Aranguren, Elortzibar edota Galar legez, erdara hutsean bizi omen ziren Gares, Untzue edota Oloritz, besteak beste, Brocak jasotako txostenen arabera. Izarbeibar zela eta, Garesen apenas hirurogei urte lehenago familia batzuk euskaraz mintzo zirela idatzi zuen antropologo frantziarrak; besterik ez. Orbaibar aipatu ere ez zuen egin, nahiz eta dezente hegoalderago dagoen Erriberrin XIX. mendearen hasieran haur euskaldunak ba omen zirela adierazi (oso kontu handiz erabiltzekoa dirudien datua, bestalde). Bonapartek, aldiz, Izarbeibar osoa sartu zuen euskararen lurraldean, eta baita Orbaibar zati bat ere: iparraldeko herri gehienak (Leotz eta Uzkita ez beste guztiak) eta erdialdeko bi (Barasoain eta Garinoain). Kolore argiz tindatuta, dena den, hizkuntzaren ahultasuna agerian jarriz.

Orbaibar Brocaparte

Orbaibar ingurua Bonapartek maparatu bezala (ezk.). Brocak (esk.) zuritan utzi zuen eskualde osoa.

Nork jokatu zuen zorrotzen? Brocak irudikatu bezala Izarbeibarko euskara ordurako galdua izatea ez da sinesgarria; geroztikako iturri ugari mintzatu dira baieztapen horren aurka. Hona hemen batzuk: Kanpionek Garesen adinekoak oraindik solasten zirela idatzi zuen 1884an; 1910ean Altadillek ez zuen guztiz iraungitzat jo euskara Garesen bertan (bai aldiz Tirapun edo Ukarren); 1920ko hamarkadan Izarbeibarko Utergan bizi zen Celedonio Azkarate euskal hiztuna, Fernando Perez de Labordaren arabera, eta ikertzaile honek berak ezagutarazi ditu XX. mendeko beste izarbeibartar euskaldun batzuk… Argudio gehiegi, itxuraz, Brocarekin bat egiteko. Sendagile frantziarraren mapak Iruñerrian irudikatzen duen erdararen sargune sakona euskararen ahultasun handiko eremu bat markatzen ari zela iduri luke, baina ez hizkuntzaren desagerpena: Gares aldeko euskara ez zen 1950 baino askoz lehenago zeharo iraungi.

aiesa

Alferrik saiatu zen Bonaparte Ezporogi aldean euskaldunak topatzen. Behar bezainbeste ordaintzeko prest zegoen, bilaketan lagunduko zion norbait bidaltzearren. Irudian, Aiesa (iturria: www.bajamontana.com).

Sortalderago, 1862tik 1864ra bitartean Bonapartek Orbaibar eta Ezporogiko egoera argitzeko eginiko galdeketa guztiak kontuan hartuta, mapan finkatu zuen azken irudiak oinarri sendoak zituela pentsa daiteke. Behin eta berriz estutu zuen printzeak Etxenike Ezporogi eta Aiesa aldean euskara erabiltzen zuen kristaurik topa zezan, halakoak izan bazirela entzuna baitzuen urte batzuk lehenago. Alferrik, ordea. Azkenean etsi eta Bizkaia esaten dioten eskualdea kolorerik gabe utzi zuen mapan. Orbaibar ere behin baino gehiagotan aipatu zion lankide urdazubiarrari eta azkenean, Ezporogi galdutzat eman arren, Orbaibarko dozena bat herri bildu zituen mapara (Bariainek, Untzuek, Orisoainek eta Iratxetak osatu erronbo itxurako eremuan), euskara oraindik erabiltzen ari zirenen eta baliatzeari utzi ziotenen arteko muga zehaztuz. Nire ustez, Izarbeibarrez eta Iruñerriaz dakiguna jakinda, zentzuzkoa da hemen ere Bonaparteren ikuspegia onestea eta Broca baino fidagarriagoa dela uste izatea.

Euskara Lizarrerrian, noraino?

Bi datu ziur har daitezke azken zati honen abiapuntu gisa: batetik, XIX. menderako oso higatua zegoela euskara Lizarrako merinaldean; eta bestetik XX. mendera arte ez zela guztiz itzali, Goñerrin bertan, adibidez, 1930eko hamarkadan zendutako hiztunak ezagutzen direlako.

Hortik aurrera, alde ederra dago Lizarraldeari dagokionez Bonaparte eta Brocaren artean; merezi du aztertzea. Horretarako lau erreferentzia hartuko ditut: Mañeruibar, Gesalatz, Deierri eta Ameskoa ibar biak.

Sorakoitz

Girgillaoko Sorakoitzen ez da egun inor bizi (Argazkia: Gonzalo Parreño)

Mañeruibarren (ondo-ondoko Gares inguruan ez bezala) euskara-arrastoak antzeman zituen Brocak, baina Bonapartek adierazitakoak baino ahulagoak. Girondarrak Etxarren eta Argiñaritz bakarrik jo zituen elebiduntzat. Bonapartek Girgillao eta Artazu ere bai; eta Girgillaoko bi baserri —Orendain eta Sorakoitz, 60 bat biztanle guztira— kolore ilunez aurkeztu zituen, inguruan ez bezala han bizilagun gehienak euskaldunak zirela adierazi nahirik. Gauza batean bederen bat etorri ziren bi ikertzaileak: Mañeru nahiz Zirauki erdaldunak ziratekeen ordurako. Hala ote? Herriotatik hurbil euskarak XX. mendera arte iraun zuela jakinda —eta ondoko Sorakoitzen indarrez gainera— ez litzateke erokeria 1860an Mañerun edota Ziraukin euskararen oihartzun apalen bat behintzat gera zitekeela pentsatzea. Idatzi izan da Mañeruko gudaldira bidalitako inguru hartako gazte batzuek (1873) ez zituztela Brea koronel karlistaren erdarazko sostengu-hitzak oso ongi ulertu eta Garesko apaizaren itzulpena behar izan zutela; oso zalantzazkoa da XIX. mendearen hondarreko gazte euskaldun haiek mañeruarrak izatea; baina Artazun 1930eko hamarkadan hildako hiztun baten berri jakin delarik, horren hurbil dagoen Mañeru 70 urte lehenago guztiz erdaldun imajinatzea ez da hain gauza erraza.

Argiñano-Iruxo

Gesalazko Argiñano —ezkerretara— eta Iruxo, elkarren ondoko baina Bonaparteren arabera hizkuntza aldetik urrun.

Ipar-sartalderantz goazela, Mañeruibarrek Gesalatz du mugakide. Deigarria da Bonapartek ibar hartaz emandako irudia: herrien erdia baino gehixeago bildu zuen hegoaldeko goi-nafarreraren baitara —iparraldekoak eta hego-ekialdekoak— baina  beste inon ez bezalako hizkuntza-eten bortitza irudikatu zuen haranaren barrenean: Iturgoien, Argiñano eta Biguria herriak gehiengo euskalduneko eremuan ezarri, eta ondo-ondoko Iruxo eta Muez guztiz erdalduntzat jo zituen. Argiñanotik Iruxora kilometro eskas dago, eta ez dut ezagutzen horrelako etena esplika dezakeen arrazoi historikorik, ez baita falta XVIII. mendean zehar Gesalatz osoan zehar, Iturgoiendik Irurreraino, euskararen indarrari buruzko albisterik.

Paul Brocaren irudia homogeneotasun handiagokoa da oraingoan: ibar osoa hartu zuen elebiduntzat, hego-muturreko Irurre eta Garisoain izan ezik. Lerate eta Muez izan ziren Brocak mapan euskaldun gisa markatutako herriak:  Bonapartek erdalduntzat jotako bi, hain zuzen ere.

Riezu

1799an Errezuko parrokiaren ardura hartu nahi izan zuten erdaldunak baztertu egin zituzten (argazkia: Julio Asunción).

Gesalazko Iruxo eta Muezen alboan dago Errezu, Deierriko ipar-ekialdeko lehen herria; ibar zabal askoa da hura, Lizarra ondo-ondoraino hedatzen dena. Hegoaldeko goi-nafarreraren azken muga Gesalatzen ezarririk, esan gabe doa Bonapartek ez ziola Deierriri inolako euskalduntasunik aitortu: aipatu ere ez zuen egin Etxenikeri idatzitako eskutitzetan. Errezu bera, ordea, oso euskalduna zen 70 urte lehenago: 1797an zazpi hautagai aurkeztu ziren herriko bikario izateko eta hiru aldez aurretik baztertu zituzten por ser tan solo romanzados que ignoran absolutamente el bascuence. Bonaparte zuzen bazegoen, oldar gaitzak eraman zukeen Deierri iparraldeko euskara hamarkada gutxiren buruan. Errezu bera, bestalde, euskaldun zirauen Argiñanotik bizpahiru kilometrora baino ez dago. Azaldu al dezakete erliebeak edo giza-harremanen bilakaerak bi herrion arteko horrenbesteko hizkuntza-alderik?

El Oasis 1878b

El Oasis (Mañé y Flaquer, 1878).

Beharbada egoera ez zen Bonaparteren mapak erakutsitakoa. Brocak erdalduntzat jo zituen Deierri erdialde eta hegoaldea (Zabal, Eraul, Allotz) baina haran zati handixkoa utzi zuen Nafarroako lurralde elebidunaren barrenean, hiru herritako datuak baliatuz: Ugar, Aritzala eta Ibiriku. Egia izan arren hainbat eskualdetan zorrotzagoa dirudiela Bonaparteren mapak Brocarenak baino, honako honetan gainerako lekukoak Brocaren ikuspegiaren alde ari zaizkigu: Lizarrako biztanle batek XX. mendean jakinarazi zuenez, euskaraz aritzen ziren solasean 1858an Abartzuza eta Eraulgo ikazkinak. Mañé y Flaquerrek, bestalde, aipatu El Oasis liburuan, Deierri aldean euskara pittin bat bazela iradoki zuen Iruñeko neskamea ahotan hartu zuen orrialde berean: si los navarros descienden de los vascones, como yo creo, y si han salido del valle de Yerri, como supone el Sr. Yanguas, allí deberíamos encontrar el tipo del vascón y la lengua en toda su pureza; no obstante, el vascuence se habla muy poco en dicha comarca.

Ibiriku

Lizarrerriko Ibiriku herria. Eguesibarren bada izen bereko beste bat. Argazkia: www.revistacallemayor.es

Eta ez hori bakarrik: Jimeno Juríok azaldu zuenez, Deierriko Ibiriku bera euskalduntzat jo zuen beste iturri batek 1878an: Oltzako berriemaile baten arabera, Iruñetik ezker euskarari ongi samar (‘con bastante generalidad‘) eusten zioten herrien mugan omen zegoen. Azken datu hau oso interesgarria iruditzen zait: 1878ko muga hartan izendatutako gainerako herri / ibar guztiak (Sorauren, Eutsa, Orrio, Makirriain, Ballariain, Larrageta, Elkarte, Oteitza, Itza, Oltza, Azantza, Munarritz eta Argiñano) euskarari sendo eusten zion eremuaren barrenean, ertz-ertzean, irudikatu zituen Bonapartek. Denak, Ibiriku bera izan ezik, hura zeharo erdalduntzat jota. Hala izango zen benetan? Edo printzeak Deierri sakon aztertu ez izanaren ondorio ote da Ibiriku eremu euskaldunean ez agertze hori? 1878ko lerroko gainerako herrietan euskarak XX. mendeak aurrera egin arte iraun zuen; badakigu Azantzan 1930eko hamarkadan iraungi zela guztiz; Soraurenen 1945era arte bederen iraun zuela; Ballariainen ere, 1942ra arte behintzat bai. Ibiriku aldeko herriek ahaztua izango zuten euskara 1865erako, edo atzeratu beharreko data da hori? Ikertzea merezi duen gaia dela uste dut.

Eulate

Ameskoako Eulate Nafarroako lurralde elebidunaren muga-mugan ezarri zuen Paul-Pierre Brocak 1875ean (argazkia: www.eulate.es).

Izan ere, ez du ematen Bonapartek Lizarra iparraldeko eremua bisitatzerik izan zuenik. 1857an Burunda zeharkatzean hurbiltzekotan egon zen, baina ez zuen astirik izan. Horrenbestez, Goñerritik ezker jasotako datu guztiak bestek emanak izan ziren, ez ikertzaileak bertatik bertara frogatuak. Antza denez Etxenike izan zuen iturri nagusi eta Bonaparte haren iritziari lotu zitzaion beste informazioen gainetik. Horixe bera antzeman daiteke Ameskoa ibarrei dagokienez. Ziordian printzeari esan ziotenez, Lizarrerrian euskara zerabilten hiztun apurrak Eulaten eta Ameskoabarreneko herrietan zeuden, eta albiste horiek ziurtatzen saiatzeko eskatu zion printzeak Etxenikeri 1863an:

C’est à Ciordia même, où le basque est très en usage, que l’on m’a assuré que dans tout le partido de Estella il n’y a que les localités suivantes de Amescoa Baja où quelques personnes seulement continuent à parler le basque: Eulate, S. Martin, Ecala, Baquedano, Zudaire, Gollano, Urra, Barindano, Artaza (1863-4-9an Etxenikeri idatzi eskutitza).

Urdazubikoaren txostenek iritziz aldarazi zuten ikertzailea, eta 1864ko abenduko gutunean baztertu egin zuen betiko Ameskoa ibarretako herriak mapan berdez tindatzea. Jakin bazekien, nonbait, euskaldun batzuk gelditzen zirela haietan; baina euskararik erabiltzen ez zutela jaso zuenez, bere maparen zorroztasunaren izenean erdalduntzat jo zuen eskualdea (Je tiens infiniment à la perfection de ma carte linguistique de l’Euscalerria, idatzi zuen aipatu berri dudan eskutitzaren pasarte hartan bertan).

Brocak, oraingoan ere, eskuzabalago jokatu eta eremu elebidunean sartu zuen Ameskoabarren osoa; baita Eulate ere. Larraona, aldiz, kanpoan markatu zuen. Ez zuen bien arteko Aranaratxe mapan ezarri.

Lizarrerria Brocaparte2

Bonaparte eta Brocaren arteko jauzia Lizarrerrian. Berdez, printzeak adierazitako euskararen eremua. Gorriz azpimarratuta, Brocak bere maparen zonalde elebidunean aipatutako herriak (berdez inguratuta dago Deierriko Ibiriku);urdinez, erdalduntzat jo zituenak.

Laburpen gisa

Ekarpen ederra egin zioten Bonapartek eta Brocak euskararen geografia historikoaren ezagutzari; zinez, urrearen balioa dute bien lanek. Horrexegatik, eta sona handiko ikertzaile atzerritarrak izanik euskarazale bihurtu eta hizkuntza haien ikerketaren jomuga bihurtzeagatik esker ona merezi dute betiko. Bonaparte izan zen euskara aztertzen luzeago aritu zena eta itzal handikoa da aspaldi gurean, baina Broca sendagilearen jarduna, apalagoa izan arren, ez da nire ustez merezi bezainbeste azpimarratu.

Euskararen mugak aztertzean atera zituzten ondorioak ez ziren berberak izan, eta horrenbestez ez batak ez besteak ez zuten seguru asko guztiz asmatu. Baina datu garaikideak emanik erkaketarako aukera eskaini digute, eta horrek biderkatu egin du burutu zuten lan handiaren balioa.

Bi jakintsuen ahaleginen emaitzak batuta, eta emaitza horiek XIX. mendearen hondarreko gainerako albisteen argitan irakurrita, 1860-70etako euskara nafarraren hegoaldeko azken muga ondorengo proposamen honetatik hurbil samar egon zitekeela esango nuke:

1) Erronkari guztia euskalduna zen, Burgin euskara galtzen hasia zelarik.

2) Zaraitzu aldean Arrakasgoiti, Galoze eta Izitze ziren euskararen muga-herriak. Azken bietan indartsuago zirauen lehendabizikoan baino.

3) Urrauletan zehar izango zen oraindik euskaldunik Eparotz, Irurozki, Ozkoidi eta Santsoainen; agian baita Urraulgoitiko Gindano-Ezkanitz eta Urraulbeitiko Artieda-Grez-Tabar lerroetan ere; baina nekez hegoalderago, eta aipatu herrietan izatekotan, ez inola ere luzerako. Erromantzatuko herri guztietan (baita Berroia eta Murelu-Berroian ere) ahaztua izango zuten euskara.

4) Itzagaondoko eta Ibargoitiko herrixka guztietan zeudekeen orainik euskal hiztunak, ez ordea Izko mendilerroaz beheitiko Sabaitzan edo Gardelainen. Elon euskara zeharo ahaztua ez bazen, ahaztear izango zen.

5) Orbaibarren bizirik egongo zen oraindik hegoaldeko goi-nafarrera, baina etengabea zen gibelatzea eta litekeena da herri bakar batzuetako azken belaunaldi euskaldunaren ezpainetan baino ez entzutea.

6) Izarbeibarren indartsuago zirauen euskarak Orbaibarren baino; ez ordea sasoiko. Baziren oraindik seguruenik gazte euskaldunak, baina ez ziren asko izango, edo beharbada ez herri guztietan. Euskara egoera batzuetan erabili beharreko tresna zen oraindik, baina ziztu bizian ariko zen gertatzen hizkuntza-aldaketa. Mañeruibarren ere bazerabilten euskara (herri guztietan???) baina Girgillaoko salbuespenak salbuespen, egoera Izarbeibarkoaren gisakoa izango zen, asko jota. Litekeena da Etxauribarko Belaskoain inguruan ere oso antzekoa izatea. Izarbeibarrez beheitiko eremurik aipatu ez dudan arren, ez da ahaztu behar Fernando Maioraren arabera 1876an hil zela euskalduntzat hartu ahal izan duen azken artaxoarra. Agian Artaxoa bera izango zen oraindik, euskara azken hatsetan izanik, hizkuntzaren hegoaldeko azken mugarria.

7) Gesalatz iparraldean indartsuago zebilen euskara erdialdean baino. Iruxo eta Muezen ezaguna izango zuten ziurrenik, baina ez hegoalderago, Irurren edota Garisoainen.

8) Deierri iparraldean ez zuten euskara guztiz ahaztua izango. Abartzuzatik gorako herrietan beharbada, Ibiriku-Errezu-Lezaun parean baino ez akaso; baina Bonaparte ez beste iturriek iradokitako egoera aintzat hartu behar dela uste dut. Nolanahi ere, Deierriko euskararen galeraren kronologia ongi aztertu gabeko gaia da.

9) Ameskoa ibarretan bazen oraindik euskaldunik, hizkuntza bazerabilten ziurtatzerik ez badago ere. Seguru asko Ameskoabarreneko herri guztiek eutsi zioten nola edo hala mendebalde kutsuko nafarrerari 1870era arte bederen. Handik ezker eta Arabako mugarako bidean, Eulaten ere euskara apurtxoren bat geldituko zen beharbada, Larraonan baino errazago. Hala izatera, ez dakit Aranaratxe bietako norekin bildu beharko litzatekeen.

AZKENA

Nafarroako euskararen 1860-70etako balizko hego-muga (proposamena) Bonaparte eta Brocaren ekarpenetan oinarrituta.

                                                  (Mapa hurbilagotik ikusteko, egin klik hemen)

En esta entrada me he referido a los límites de la zona de habla vasca en la Navarra central y occidental alrededor de 1870, con arreglo a los mapas trazados separadamente por el príncipe Luis Luciano Bonaparte y por el médico y antropólogo francés Paul-Pierre Broca entre 1860 y 1875. Ambos investigadores realizaron una labor encomiable que arroja menos similitudes en el occidente navarro que en la zona más oriental, pero que con la ayuda de otros testimonios contemporáneos permite aventurar con cierta aproximación cuál pudo ser el límite de la zona de mínima intensidad del euskera por aquellos días. En mi opinión, la hipótesis más razonable —formulada en los párrafos anteriores— es la de considerar como extremo meridional del euskera los siguientes puntos (de E. a O.): Burgui, Gallués, Racas Alto, Urraúl Alto (Irurozqui, Eparoz), Urraúl Bajo (Sansoáin ¿Artieda, Tabar?), Ibargoiti, Orba (Iracheta, Orísoain, Garínoain), Puente la Reina, Valdemañeru (Artazu ¿Mañeru?), Guesálaz (Lerate), Yerri (Ibiricu ¿Ugar, Arizala?), Amescoa Baja, Eulate.

Sarrera honek 3. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du

2015eko martxoaren 31ra arte iraungo du hirugarren #KZJaia-k.


Urraulbeitiko euskararen txokoa

Tabar

Tabar (argazkia: www.tabar.es)

Irunberri eta Zangoza hurbil dituen Nafarroako ekialdeko ibar txiki eta ezezagun samarra da Urraulbeiti, bederatzi herrixkak osatua eta Artieda hiriburu duena. Tabar da bigarren herririk jendetsuena, baina ingurukoak bezala nabarmen hustu da azken hamarkadetan; XIX. mendearen hondarrean 47 etxetan bizi ziren 220 tabartarrak 63 baino ez dira azken erroldaren arabera; are gutxiago negu partean.

Bere ttipian, dena den, herri gutxik izango dute Tabarrek bezalako web orri zabal eta landurik. María Jesús Arocenaren etengabeko lanak emandako fruitua da www.tabar.es gunea: Tabarri buruzko era guztietako datu, albiste eta argazkien bilduma oparoa, eta aldi berean hurraneko herrien eta herri izandakoen inguruko xehetasun-iturri interesgarria.

Captura

Webgunearen zatitxo bat.

Maria Jesus Arocena erdaldun hutsa da, eta ez da beraz euskaran aditua, baina bere sorterriaren ondarea ahalik eta sakonen ezagutu eta ezagutarazteko irrikak euskarara ere hurbildu du. Hori dela eta Tabarko eta Urraulbeitiko behinolako mintzoaren historiarekin loturiko jakingaiak bildu ditu euskarari buruzko atalean. Tamalez, ez dugu eskura ibarreko hizkeraz idatzitako testu zaharrik, baina bai urraulbeitiarrak euskaraz bizi izan zirela erakusten duten antzinako agiriak: Xabier Itulain ikertzaileak Nafarroako Artxiboan topatutako zenbait ale jaso ditu Arocenak webgunean. Horrekin batera, bailara osoko euskararekin zerikusia duten datu historikoak edota Tabarko eremu zein etxeetan iraun duten euskarazko izenak topatuko ditu, besteak beste, irakurleak. Egungo erdal hiztegian iraun duten euskal jatorriko hitzen arrasto ukaezina ere antzeman daiteke Vocabulario tabarés izeneko atalean.

Bisitatzeko webgune ederra iruditzen zait hau; bildutako informazio guztiagatik, eta norberaren sustraiak maitatzetik bakarrik atera daitekeen  emaitza ederra  delako. Euskara sekula jaso ez arren hizkuntza nola edo hala bere egin eta ingurukoen artean aberastasun gisa aurkezten asmatu duten nafar askoren jarrera eredugarria du nire ustez egileak.

i45854768._szw1280h1280_

En esta entrada hago referencia a www.tabar.es, la extensísima web en la que la tabaresa Mª Jesús Arocena viene recogiendo todo tipo de contenidos relacionados con la localidad de Tábar y su entorno de Urraúl Bajo. Me he referido más concretamente, por su relación con lo tratado en este blog, al espacio que la autora ha dedicado al euskera, lengua usada en Tábar hasta el siglo XIX y de manera absolutamente hegemónica durante largo tiempo. Gracias a la web cualquier navegante desconocedor de la lengua vasca pero interesado en su presencia y extensión tiene fácil acceso a muchos datos (protocolos notariales, nombres de casas, vocabulario de origen vasco…) que ilustran la larga vinculación entre el euskera y los habitantes de Tábar y todo Urraúl. El esfuerzo de Arocena por preservar y dar a conocer muchos aspectos del patrimonio material e inmaterial de su valle me parece digno del mayor reconocimiento.


Lingua Navarrorum bloga berriro ere #KZJaia-n

kzjaia3_banner (1)Duela urtebete abiatu zen sare sozialen bidez #KulturaZientifikoa Jaialdia (#KZJaia), edozein esparrutako dibulgazio zientifikoa eta euskara uztartu, sarean hedatu eta ahal bezainbeste lagunengana heltzeko asmoz. DBHtik unibertsitatera bitarteko dozenaka eta dozenaka ikasle, irakasle eta bestelakok heldu zioten erronkari 2014an zehar eta aurreko bi edizioak batuta 174 artikulu sortu dira dagoeneko ekimen honen karietara (ikus aurreko bi jaialdien laburbildumak hemen eta hemen). Jaialdiaren hirugarren edizioa abiatuko da bihar, edonola.net bloga antolatzaile eta ardatz izango duelarik, eta aurreko bietan bezala honakoan ere parte hartu nahi luke txoko honek, datozen asteetako zenbait eduki #KZJaia3 traolapean karrikaratuz.Edonola

Lehenik eta behin, urtarrilean bertan, jaialdiaren lehendabiziko edizioan lantzen hasi eta biribildu gabe utzitako aztergai bat agertuko da blogean: Nafarroako euskararen eremua aztertu zutenean Bonapartek eta Brocak emandako albisteen arteko aldea. Iaz bi ikertzaileek Iruñetik eskuin jasotako datuak azaldu, eta hiriburuaz sartaldekoak izango dituzue eskura oraingoan. Horrekin batera, dena den, bestelako eduki batzuk ere sareratuko dira beranduago #KZJaia3 aitzakia gisa hartuta.

Jaialdia martxoaren 31n amaituko da, eta edonork har dezake parte; bere ekarpenaz euskara eta dibulgazioa sarean josi eta hazi nahi izatea, besterik ez da behar.

Oparoa izango ahal da, aurreko biak bezala!


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2015(e)ko urtarrila
    A A A A O I I
    « Abe   Ots »
     1234
    567891011
    12131415161718
    19202122232425
    262728293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu