beintza_labaien_03

Labaien eta Beintza, Basaburu Txikian.

Aro Modernoan eta Garaikidean euskarak eginiko bidea aztertu nahi dutenek asko zor diete ebanjelizazio beharrak eragin zituen testuei. Halakoen adibide da, esaterako, azken boladan hedabideetan aipatu den Materraren doktrina lapurtarra.

Behinolako euskara nafarra ikertzerakoan ere ezin nabarmenagoa da parroki-literaturarekiko morrontza: oraindik bederen galduta dagoen Santxo Eltsokoaren 1561eko doktrinatik hasita, eta garai bertsuan Amendux iruindarrak idatziriko olerkitxoa alde batera utzirik, hala nahi bada (ez baitzuen erlijio-helbururik, orduko erlijiotasunak zizelkatutako mundu-ikuskeraren emaitza bada ere), gutxi da katekesi-jardueraren edo espiritualtasunaren ildotik landa idatzi zena.

Areso, Jose 000017_6877073flcne4em239nm3n_D_82x110

Jose Areso (1797-1878)

Badira bestalde Nafarroako euskal testugintza zaharrean idazle izan zirela jakin arren inongo idazki ezagunekin lotu ezin ditzakegun egileak: Eltsokoa bera, Joan Undianokoa, Tomas Fermin Arteta edo Jose Areso. Horiekin batera bada, nahi baino askoz sarriago, egile ezagunik gabeko sermoi umezurtzik ere. Anonimoak izan arren badago batzuetan lanok testuinguru egokixean kokatzerik —denbora edo leku-erreferentziak garbiak direnean, adibidez—, baina hankamotz, herren gelditzen zaizkigu, zuku guztia atera ezinik, sortu zituen eskuaren nondik norakoa ezagutzerik ez badago.

Interesgarria da horregatik sermoigintza-lanean aritu eta idazki ezagunak utzi zizkiguten elizgizon nafarren zerrenda zabaltzea. Eta zerrenda hori elikatzera dator hemen aurkeztu nahi dudan idazlea.

Labaiengo (eta labaiendarren) seme

Captura1770

Miguel Ignacio Armasaren bataio-agiria (1770-XI-21; Iruñeko Elizbarrutiaren Artxiboa, 887-1 biribilkia,  Bataiatuen 2. Liburua, 125. fol.)

Beintza-Labaien elkarren ondoko bi herrigunek osatzen dute, San Pedro eliza Beintzan dagoelarik. Labaiengo frontoiaren ondoan dago gaur Armasa izeneko etxea: hantxe sortu zen mundura 1770eko azaroaren 19an, arratsaldeko ordu biak aldera, mutiko bat: 1749an etxe berean jaiotako Pedro Joseph Armasa Juanotenaren eta Ansolantzenako alaba Victoriana Zozaya Urrozen hirugarren semea zen. Miguel Ignacio izenez bataiatu zuten haurtxoa bi egun beranduago  Beintzako San Pedron.

Armasa (Labaien) Armasaren sortetxea

Labaiengo Armasa etxea, gaur egun.

Herrian sendo errotutako sustraiak zituen jaioberriak; guraso biak labaiendarrak izateaz gain, aurreko zazpi belaunaldietan behintzat Armasa izan zuten aitaren aldeko arbasoek bizitoki. Esaterako, etxe hartan bertan jaio zen 1603ko uztailean Pedro Armasa, Iturengo Sastanenako Mari Urdin Irigoienen senarra, gero Indietan hil zena; Miguel Ignacioren herenaitonaren aita izan zen Pedro hura; eta hark ere etxe berean bizi izandako aitona-amonak zituen. Albiste horien guztien eta beste hainbaten biltzaile Juan Joseph Armasa Irigoien izan zen, Miguel Ignacioren birraitonaren anaiarik gazteena eta 1758tik aurrera Labaiengo bikario. Ez zen hura izan Armasan hazitako elizgizon bakarra: gaur egun ere, abizena herrian aspaldi galdurik, gogoan du batek baino gehiagok apaiz ugari emandako etxea izan dela hura. Miguel Ignaciok urte batzuk beranduago hasitako erlijio-bidea askok zuten familian berak baino lehenago egina.

Sendiko elizgizonen batek hartuko ote zuen haurtxoari oinarrizko heziketa emateko ardura? Ez, nolanahi ere, Juan Joseph bikarioak, istripuz hil baitzen 1774ko abuztuan, Miguel Ignaciok lau urte ere ez zituela. Ez zen hura izango etxekoentzat heriotzarik mingarriena: 1772ko abenduan Juana Serafina arreba jaioberria galdu eta gero, aita bera hil zen 1773ko urtarrilean, 24 urte egin gabe. Victoriana emaztea ez zen berriro ezkondu: alargun hil zen 50 urte beranduago. Armasan bertan haziko al zen Miguel Ignacio? Ez dakit. Idatzi zituen testuetan erabilitako hizkeragatik behintzat, ez du ematen haurtzaroa Labaiendik at eman zuenik; baina konfirmazioa herrian bertan 1772an hartu zuenetik 1787ra bitarteko epea albisterik gabeko hutsunea da.

Ibilbide akademikoa: Iruñea, Alcalá

1787ko martxoaren 2an tontsuradun bihurtu zuen Armasako gaztea Iruñeko Gotzain Jauregian Esteban Aguado y Rojas apezpikuak. Hamasei urte zituen. Izan ere, gizaldi hartan erlijioa bizibide bihurtu nahi zutenek ezin zuten profesioa hamasei bete aurretik egin, eta nobizio-etxean urtebete lehenago sartu beharra zegoen. Litekeena da beraz Miguel gaztea 15 urterekin iristea Iruñera; egungo udaletxetik hurbil asko dagoen Santo Domingo komentura, itxura guztien arabera.

e108f1efc1a83903dca64364c9be3ebf

Iruñeko Santo Domingo komentua (XX. mende hasierako argazkia).

Ordutik aurrerakoa prestakuntza garaia izango zen noski Miguel Ignaciorentzat: arimarena ez ezik, akademikoa ere bai. Lehendabizikoari dagokionez, tontsuradun bihurtu osteko ondorengo bi ordenak bederen (graduak eta epistola) Iruñean bertan hartu zituen 1790eko eta 1791ko abendualdietan; handik harat azpidiakono zen beraz Armasa gaztea. Ez dut aurkitu, hala ere, apaiz bihurtu aurretiko azken ordena nagusiak Iruñean hartu izanaren frogarik; Alcalán osatuko zituen ausaz, hara jo baitzuen Labaiengoak ikasketak osatzera.

Capturaalcalasantomas

Behinola San Tomas kolegio eta komentua izan zena paradore da egun.

Alcaláko egonaldia San Tomas kolegioan egin zuen XVIII. mende hondarreko urte haietan. Labaiendarraren gaitasunaren seinale ematen du horrek: Alcaláko San Tomas ikastetxe domingotarrik entzutetsuenetako bat zen eta ikaslerik onenak bertara edo Valladolidera bidali ohi zituzten. Ziurrenik Iruñean hasitako Filosofia ikasketak sakondu zituen Armasak. Horrekin batera, orduko agirien arabera, Teologia ikasi zuen Alcalán, eta ikasle ez ezik besteren irakasle (lector) ere izan zen.

Kantabria, Araba eta Nafarroa. Gerra urteak.

Irakasle, eta sermolari ere bai, jakina, predikazioa baitzen domingotarren funtsa XIII. mendean lehen urratsak eman zituztenetik. Zoritxarrez, ez dakit nora eraman zuten Labaiengoa ordenaren beharrek Alcalán izan eta gero, baina idatzi zituen sermoi zenbait ilunpetik atera izanak eta XIX. mende hasierako iturrietan gordetako albiste batzuek Armasaren azken urteetako gorabehera nagusiak antzematen lagun dezakete.

Gaztelaniaz zein euskaraz aritu zen predikari, eta Espainiako Independentzia Gerra hasi aurretiko urteetan Kantabrian behintzat ibili zen, Nafarroatik aski urruti. 1806-7etan Novalesen zen, Santandertik sartalderantz 35 bat kilometrotara. Hainbat aldiz hitz egin zien Jasokunde parrokiko eliztarrei, eta Lesakan agertutako bi prediku (Jasokundeari berari buruzkoa bata, Ama Birjinaren bakardadearen ingurukoa bestea) dira harreman horren lekuko.

220px-Asuncion_de_Novales_003

Novalesko Jasokunde parrokian esan zituen Armasak 1806 eta 1807ko sermoiak

1806

‘Sermon de la Assumpcion: Novales año de 1806’ izenburua duen predikuaren hasiera

Novalesen Ama Birjina hizpide hartu zueneko 1807ko Ostiral Santu hartan ez zen oraindik Fontainebleauko Ituna sinatu eta ez zen horrenbestez soldadu frantsesik penintsularatu, baina garai latz eta odoltsua zetorren ate joka. Urrian zeharkatu zuen Bidasoa ibaia frantziar gudarosteak, Junot jenerala buru zuela; berehala ekin zion,  hego-mendebalderantz, Portugalerako bideari. Non ote zen  Miguel Ignacio Armasa egun haietan? Hilabete batzuk beranduago behintzat Gasteizen aritu zen predikari. Arabako hiriburuko Santo Domingo komentuan izan zen udaberrian eta San Vicente Ferrer izan zuen hizketa-gai. Ordurako frantsesek komentuan txikizio handia eragin zutelarik, nobizioak alde eginaraziz, agian bihotz-altxagarri hautatu zuen Armasak, eta ez kasualitate hutsez, domingotar valentziarrak Jainkoaren hitza hedatzerakoan lau mende lehenago sufritutako zailtasunez eta haiei aurre egiteko agertu zuen borondateaz aritzea.

Ez dut uste, edonola ere, 1808ko udaberrian Armasaren bizitokia Gasteizko Santo Domingo izango zenik. 1825 inguruko lan batean Manuel Herrero historiagile domingotarrak jaso zuenaren arabera, pentsa liteke labaiendarra ez zela ez Gasteizen ez Iruñean bizi (Iruñeko komunitateko kide izango zen arren), Sakanan baizik; edota inguru hartako herriren batean benefiziadua izango zela, Irañetan hartu baitzuten preso frantziar soldaduek. Hona hemen Herreroren hitzak, Iruñeko domingotarrek jasandako kalteez ari dela:

Irañeta

Irañetan atxilotu zuten frantsesek Armasa, Herreroren albisteen arabera.

….otros dignos individuos de aquella Comunidad tuvieron más que sufrir con atroces vejaciones. Graduaron de buen español al P. Fr. Tomás Gandiaga, y he aquí todo su crimen para ser puesto en captura, y dar mil y ochocientos reales en cambio de su libertad. Malsinaron también al P. Fr. Joaquín del Rosario, y se vio en inminente peligro de ser pasado por las armas. Por igual razón fue conducido preso desde el pueblo de Irañota (sic) el P. Lector de teología Fr. Miguel Armasa, originándole su total ruina no menos que a los anteriores

Litekeena da Armasa erasotzaile kanpotarrekin adeitsu agertu ez, eta haiek herritik indarrean ateratzea, handik Iruñera eramateko. Hau 1808an edo 1809an gertatu zen. Iruñeko Santo Domingon ere ez zuen, esan gabe doa, aterpe segururik: Napoleonek kontrolatutako lurraldeetan asko murriztu zen onartutako fraide eta komentu kopurua 1808ko Chamartingo dekretuen ostean, eta 1809ko abuztuan agindutako esklaustrazioaren ondorioz elizgizon gehienek haien komunitateak utzi behar izan zituzten eta nor bere herrira edo ahal zuen lekura joan. Iruñeko Santo Domingon Frai Jose Esteban Urra zen priore. Domingotar gutxi batzuekin komentuan gelditzeko baimena lortu zuen, baina agidanez Armasa ez zen haietako bat izan. Egoerak behartuta jaioterrira itzuli behar izan zuen, 1809 hondarrean bertan seguruenik.

Hartara, bizitzako azken urteek nahi ez bezalako herriratzea ekarri zioten Armasari. Zorigaiztoko etxeratze hark zeharkako fruitu ederrak eragin zituen ordea: domingotarrak San Pedroko eliztarrei 1810ean eta 1811n esan eta guregana heldu diren euskarazko hiru predikuak, esklaustraziorik agindu ez balitz seguruenik inoiz idatziko ez zituenak. Aurkitutako hirurak bakarrik ez, gehiago ere idatzi zituela iradokitzen dute haietan esandakoek.

granada_fray_luis

Frai Luis Granadakoa (1504-1588)

Zein liburu irakurri ote zuen Armasak bere bizitzan zehar? Euskarazkorik ere izango al zen haien artean? Zenbat, eta zein, salbatu ahal izango zituen Irañeta edo Iruñea utzi behar izan zituenean? Zein liburutegi izango zuen eskura Labaiengo hondar urteetan? Erantzun asegarririk gabeko galderak. Sermoietan, dena den, Armasaren beraren uztakoak ez ezik, badira besterenak irakurriz ikasitako argudio eta esapideak, horretan ez da dudarik. Agerikoa da Frai Luis Granadakoaren XVI. mendeko lanek nafarrarengan izan zuten eragina; ongi ezagutzen zuen Armasak Guía de Pecadores entzutetsuaren egile izan zenaren lana (XVII. mendean Axularrek ere ezagutu izan zuen legez). Ezagutza hori ez da harritzekoa: domingotarra zen Granadakoa ere, ordenak sekula emandako predikaririk handienetakoa izatearen sona zuen, eta behin eta berriro argitaratu ziren XVIII. mendean zehar hark idatzitako liburuak. Armasaren erdal sermoietan ez ezik euskarazkoetan ere antzeman daiteke Portugalen hildako elizgizonaren oihartzuna. Ez zuen ordea Granadakoa izan inspirazio-iturri bakar; Sebastian Mendiburu jesuitaren arrastoa ere badago nire ustez Armasaren euskarazko lanetan. Bere mendeko beste euskal idazleena ere bai? Sakonago aztertzeko dagoen gaia da.

Denbora gutxi izan zuen Armasak, ezusteko herriratze haren ondoren, Labaiengo biztanleak kristau fedean aitzinatzeko. Gazte hil zen, 1814ko otsailean, 43 urte eskas zituela. Sorterrian bertan ehortzi zuten, jaiotetxeari zegokion hobian. Bere idazki zenbait bederen galdu egin ziren, betiko akaso, eta ez ziren ez Bonaparterengana ez ondorengo ikertzaileengana heldu. Jose Ignacio Armasa ilobak (1808-1866) Miguel Ignacioren hainbat testu baliatu zituen inguru hartan bertan apaiz ibili zenean; batzuetan osabak prestatutakoa kopiatu baino ez zuen egin. Baina Armasa zaharrenaren oihartzuna bere ondorengo belaunaldiarekin batera itzalirik, denboraren joanak estalitako egile ezezaguna bihurtu zen laster, beste asko bezala; gaur zorionez eskura dugu —neurri batean behintzat— Basaburu Txikiko euskararen lekuko honen ekarpena. Nafar idazle zahar berria da orain Miguel Ignacio Armasa. Etorriko ahal dira horrelako beste asko atzetik.

Miguel Ignacio Armasa y Zozaya (1770-1814) era hasta hace pocas fechas un dominico olvidado por el paso del tiempo, ajeno completamente al ámbito de la literatura parroquial en lengua vasca. Sin embargo, una serie de sermones autógrafos recuperados estos últimos años permiten reivindicar su figura, y la precisión con la que detalló en dichos sermones la autoría, la fecha y el lugar de uso de los mismos —lamentablemente ausente en tantos y tantos textos similares que pueblan archivos y colecciones particulares— nos permiten reconstruir en parte las circunstancias que rodearon a este testigo del euskera de su época. Armasa nació en la casa del mismo nombre de la localidad de Beinza-Labayen, en la Basaburua Menor. Tras ingresar hacia 1785 en el convento de Santo Domingo de Pamplona y comenzar el recorrido formativo reservado en sus días a quienes optaban por la vida eclesiástica, cursó en la Universidad de Alcalá estudios de Teología y posteriormente los impartió, a juzgar por el título de ‘Lector’ con el que se refieren al labaiendarra las fuentes de su tiempo. Se conservan seis sermones manuscritos de Armasa, tres en castellano y otros tantos en euskera, que permiten ubicarlo entre 1806 y 1811 en Cantabria, Álava y Navarra. Atrapado por las penalidades que conllevó la Guerra de la Independencia Española entre 1808 y 1814,  fue capturado por el ejército francés en Irañeta hacia 1809 y obligado, a raíz de la exclaustración decretada aquel mismo año, a regresar a su localidad natal. Permaneció en Labayen hasta su temprana muerte en 1814, y fue allí donde escribió las tres prédicas en lengua vasca que nos permiten reconocerlo como autor en euskera y como fuente de información sobre el habla vasca que se usaba en aquella zona de Navarra a comienzos del siglo  XIX. 

lesaka

Lesakako Txallarrenia etxean (karrika amaierako etxean, argazkian) agertu ziren Armasaren gaztelaniazko zein euskarazko predikuak.

kzjaia3_banner_galeria

Sarrera honek 3. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du.