Behin baino gehiagotan izan du blog honek aipagai Nafarroako eskualde elebidunaren 1870 inguruko hego-muga. Euskara egunetik egunera iparralderantz iheska zihoan tenore hartarako ezinbesteko erreferentzia ditugu Bonapartek eta Brocak egin bilaketak; balio handiko lekukotasunak dira eta beti bat ez etorri arren egoeraren aski irudi zehatza ematen dute elkarri gehituta.

Ez dira ikertzaile haiek, ordea, urte haietako euskararen eremuaren berri jakiteko iturri bakarrak. Gai honen inguruko azken ekarpen gisa, Bonaparterena eta Brocarena bezain ezaguna ez den beste lekukotasun bat ekarri nahi dut gaur hona: Joaquín Ochoa de Olzarena, hain zuzen.

10431.gen13294001

Joaquín Ochoa de Olza Aguirre (1827-1893)

Nor izan zen Ochoa de Olza?

Joaquín Ochoa de Olza Aguirre, karlista konbentzitu eta karlisten seme, bere abizeneko zendean jaio zen 1827an, Oltza herrian bertan. Aita, José Ramón Ochoa de Olza Lacarra, Karlosen alde aritu zen 1833ko gerratean. Ama, Luisa Aguirre Pérez de Tafalla, Donamarian jaioa zen nahiz eta amaren aldetik Izarbeibarko jatorria ere bazuen.

Politika alorreko hainbat ardura hartu zituen Joaquín semeak (Oltza zendeako alkate, diputatu, eta 1869ko Gorteetan Iruñeko distritoaren ordezkari) eta 1869 hartan bertan karlistek burutu matxinada-ahalegin ustelaren aldeko izana leporatu eta Frantziara alde egin behar izan zuen puska baterako. Azken karlistadan parte hartu zuen —lehendabizikoan aitak bezala Karlosen alde beti ere— eta 1893ko urrian hil zen.

Aurreko guztia alde batera utzita, ordea, badago oltzatarra aintzat hartzerik euskararen inguruko albisteez den bezainbatean ere; horiek direla eta merezi du txoko honetan aipatzea.

Euskararen eremua zehazterakoan berriemaile

1878ko maiatzean Asociación Éuskara de Navarra jaioberriak batzorde bat sortu zuen, Nafarroan euskarak hartzen zuen hedadura behar bezala zehazteko enkargua emanik. Eskariari erantzun ahal izateko, hainbat berriemaile fidagarrirekin harremanetan jartzea deliberatu omen zuten batzordekideek, eta haiei galdetzea ea zein zen Nafarroako eskualde bakoitzean euskara nagusi zuten eta gaztelania baino erabiltzen ez zuten herrien arteko muga; ez beraz hizkuntzaren arnasaren azken portua, Bonapartek (tonu ezberdintasunaz) eta Brocak haien mapetan markatu zuten bizitasun-marraren antzeko zerbait baizik.

Galdu egin dira, egon baziren, asmo horrek eragindako galdeketa gehienak; ez dakigu norekin hitz egin zuten elkartekideek, ez eta zein bailaratako datuak eskuratzera heldu ziren ere; ez da galera makala, zoritxarrez.  Salbuespen bat dago, ordea, badagoelako iluntasunetik salbatu den inkesta bat: Salvador Echaide batzordekideak aipatu Joaquin Ochoa de Olzari bidali ziona. Hiru galdera egin zizkion Echaidek oltzatarrari 1878ko maiatzean, eta hark emandako erantzuna sendiaren artxiboan gorde da gaur arte. Elkartekide eta (seguruenera ere) euskal hiztun izanik, xehe eta zabal erantzun zien Ochoa de Olzak Echaideren galderei, muga-lerro argia aipatzeaz gain hizkuntzaren galera-prozesuari buruzko albisteak ere eman zituelarik. Eremu zabala izan zuen gainera aipagai: Ezkabartetik Deierrira bitarteko erdialde eta sartalde nafarra, hain zuzen.

Hauek izan ziren Echaidek 1878ko gutunean Ochoa de Olzari egin galderak: a) Ea bere bailarako zein herritan aritzen ziren euskara hutsean; b) Zeinetan erabiltzen zituzten bi hizkuntzak, euskara nahiz gaztelania; eta c) Ea zein mugatatik aurrera ez zen gaztelaniaz baino egiten.

Detalle_HDSJ_FDÁngel García-Sanz Marcoteguik aztertu zuen eta argitara eman, Huarte de San Juan aldizkarian (1995), Oltzakoaren erantzuna. Zoritxarrez, artikulua ez dago oraingoz sarean eskuragarri eta gai hau gogoko dutenentzat hagitz interesgarria izanagatik, ez da kontsultatzen errazegia. Egokia iruditu zait, horregatik, 1878ko albiste horiek diren-direnean ekarri eta elkarbanatzea. Hona hemen, beraz, Joaquin Ochoa de Olzak idatzitako eskutitza:

Sr. Dn. Salvador Echaide

Pamplona

Muy  Sr. mío y consocio:

Con el deseo de complacer a la Junta Duperior (sic) Directiva de la Asociación Euskara de Navarra y de prestar este pequeño servicio a nuestro país, paso a dar cumplimiento a la que, en nombre de la referida Asociación, me encargó en su comunicación de 20 del corriente.

Precisamente estos pueblos son los que forman la verdadera frontera del vascuence; porque si bien en otras partes, como en Puente la Reina, se conserva alguna reminiscencia de él, está depositada ya exclusivamente en las personas de edad avanzada; y por consiguiente no se puede en mi concepto citar como país vascongado. Así pues, paso a contestar a las preguntas que se me hacen si bien tendré que invertir el orden de ellas.

1ª Que tirando una línea, cuyo extremo oriental se apoya en Sorauren y corriéndola por los pueblos de Eusa, Orrio, Maquirriain, Elcarte, Oteiza, Balliriain (sic), Larragueta, Iza y toda esta cendea de Olza, Azanza y Munárriz, en el valle de Goñi, Arguiñano, en el valle de Guesálaz, e Ibiricu, en el de Yerri que forma el otro extremo de la línea, o sea el Occidental, se forma la divisoria entre el país esencialmente castellano y aquel en que se conserva con bastante generalidad el vascuence,

En toda esta zona, a la cual se le puede dar unas dos leguas hacia el Norte, si bien lo común es hoy hablar castellano, apenas habrá una persona de 25 años para arriba que no hable o entienda el vascuence, notando que usan de este idioma muy particularmente en sus ratos de expansión, teniendo sin embargo que advertir que, aunque muchísimos jóvenes lo hablan, o lo entienden, por haberlo oído a sus padres, desdeñan el hacerlo por la tonta preocupación en que están de que les rebaja el hablarlo, pues odian la mayor parte de ellos el glorioso calificativo de montañeses con que señalan a los vascongados las demás gentes de Navarra.

2ª Es demás decir a Vd. que en todos pueblos (sic) que se hallan al Norte de la línea trazada predomina el vascuence, desconociéndose casi por completo en la parte opuesta.

Sentiré no llenar con las noticias que doy a esa Junta, el cometido que se me confía; pero estoy pronto a ampliarlas según las indicaciones que se me hagan.

Con este motivo se ofrece a su disposición su atento y S.S.Q.L.M.B.

                Joaquín Ochoa de Olza

Olza, 22 de mayo de 1878.

Datuen fidagarritasunaz

Ez du ematen Oltzakoaren ikuspuntua bazterrean uzteko modukoa denik, beste iturrietatik ditugun datuen arabera: Ezkabarteko Soraureni dagokionez, 1872an jaiotako Antonio Atondo euskaldunaren berri badakigu, eta 1867an sorturiko Fermin Zubillaga ballariaindarra ere euskaldun hazi zela azaldu dut hemen. Horrenbestez, zilegi da uste izatea 1878 hartan hondar gaztetxo euskaldunak ari zirela kozkortzen Ezkabarte gehienean zein Antsoain zendean, eta bat dator hori Ochoa de Olzak eman zuen irudiarekin. Beste horrenbeste Goñerriari buruz ere: Azantzako azken hiztunak izan zirenak 1930eko hamarkadan desagertu bide ziren, oltzatarrak herri hura euskara mintzatuaren mugatzat jo baino sei hamarkada beranduago.

Deierri Ibiriku

Deierriko Ibiriku, seguruenera ere XX. mendera arte euskaldun.

Hori dela eta, zinez dira interesgarriak dira Asociación Éuskarako berriemaileak sartalderagoko eremuaz emandako jakingarriak, eta bereziki Deierriri dagozkionak. Ibiriku ezarri zuen Nafarroako mendebaldeko euskararen bizitasun-eremuaren hondar mugarritzat, eta bertan (eremuaren baitako gainerako lekuetan bezala) 25 urtetik gorakoek euskaraz ongi samar zekitela iradoki, hizkuntzarik erabiliena gaztelania izanagatik. Horrelako xehetasunak emanda, nekez onar daiteke Bonapartek hamar bat urte lehenagoko mapan azaldu zuen egoera, euskararen eremutik at utzi baitzuen printzeak Deierri osoa, Ameskoa eta Lezaunekin batera. Ikertzaile atzerritarraren arabera herri batean euskara adinekoek baizik jakin ez eta erabiltzen ez zutenean herria hizkuntzaren eremutik landa geratu ohi zela jakinda ere, honako honetan zorrotzegi jo zuela iduri luke, albiste eskasiak eraginda agian (ez baitu ematen Lizarraldea bertatik bertara aztertu zuenik). Ez dut uste Deierriko euskararen egoera, 1870-80etan, Orbaibarkoa edo Itzagaondokoa baino okerragoa izango zenik; bai, aldiz, Ochoa de Olza eta Brocaren esanak kontuan hartuta, litekeena dela Ibiriku aldeko euskararen erabateko desagerpena duela mende bat baino gutxiago gertatu izana, eta ez duela 150 urte baino gehiago.

Horrekin batera, interes handikoak dira Ochoa de Olzaren hitzak hizkuntzaren galera-prozesua eta XIX. mende hondarreko gazte askok Nafarroako eremu zabalean euskaragatik bizi izandako konplexuak antzemateko ere. Berriemaile honen hitzetan, nolabait esan, euskara sendo eta sakon jaso bide zuen azken belaunaldiaren tristura antzematen dut nik, haustura bizi izan zuen belaunaldi gazteari begira.

Asociacion euskara de navarraEl texto castellano que transcribo hoy literalmente en el blog es la respuesta que dio a instancias de la Asociación Éuskara de Navarra Joaquín Ochoa de Olza (1827-1893), socio de dicha asociación de convicciones carlistas y destacado participante en la política de su tiempo, cuando en 1878 se le solicitó información acerca de la situación de la lengua vasca en la cendea que le vio nacer y su entorno. Es un testimonio de indudable interés que complementa las noticias prácticamente contemporáneas ofrecidas por Bonaparte y Broca, y que refuerza la idea de que en lo que concierne al norte del Valle de Yerri, excluido del mapa bonapartiano de 1863, el euskera seguía siendo lengua de uso —aunque ya no mayoritaria y en franco retroceso— en las postrimerías del siglo XIX.