urritzelki3

Urritzelkiko eliza (argazkia: www.rurismo.com)

Iruñetik Aezkoa aldera egiteko biderik erosoena, Zubiritik aurrerako bihurguneak saihestu nahi izanez gero bederen, Eguesibarko zelaian barrena Agoitzetik gora doana da. Halaxe abiatzen den bidaiariak, Urrotz igaro bezain laster, Erroibarrera begira dagoen NA-2330 errepidea topatuko du.

Ez dira oso ezagunak ez errepidea bera, ez ezker-eskuin sakabanatuta dauden inguruko herrixkak ere: Beortegi, Janaritz, Ozkaritz, Leiun… Garai batean izan zuten bizitasunaren oihartzun apala baino ez dute haietako batzuek, eta mingarria da hori; baina eskualdearen ondarea alferrik galtzen ez uzteko desioa bizi-bizirik dago gaurko hainbat biztanlerengan. Leiundik gora behinolako Arriasgoiti harana dago —harriaz goiti—, 1943ra arte beregaina eta egun hegoaldeko bizilagunekin batera Lizoainibarko udalerrira bildua. Aginagak, Biorreta baserriak, Ilotzek, Urritzelkik, Zalbak, Zaldaitz etxaldeak, Zuntzarrenek eta XIX. mendera arte Artzibarkoa zen Galdurotzek osatu dute Arriasgoiti XX. mendean zehar: hutsik daude egun horietako batzuk. 229 biztanle zituzten Madozen denboran guztien artean, baina gaur Zalba, Urritzelki eta Zuntzarren dira herritzat har daitezkeen bakarrak. Eta haietan ere gutxi-gutxi dira urtean zehar bizi direnak.

Galduroz1

Galdurozko etxe baten hondakinak

Propio eskainitako sarrera da Arriasgoitiko hau, gaur udalerri ez den arren, zinez interesgarria baita ibarttoa blog honi begira; Artzibar, Erroibar eta Esteribar artean sartua, haietan ez bezala ezinezkoa izan da XX. mendean zehar alde egindako euskararen lekukotasun zuzen eta erabatekorik biltzea. Oso gutxigatik egin zieten ihes azken hiztun osoek haien bila abiatutako ikertzaileei: ez ziren baleko euskaldunik elkarrizketatzera heldu. Horren erakusgarri dira Pedro Irizar zenak, Koldo Artola ahotan hartuz, idatzi zituen hitz hauek:

…de Arriasgoiti (…) no ha sido posible obtener datos, a pesar de la insistente y laboriosa investigación de [Koldo] Artola en este sentido. En dos ocasiones creímos haber llegado a encontrar sendos informadores del valle de Arriasgoiti y en ambos casos del mismo pueblo, Galdúroz. En las dos ocasiones nuestras esperanzas resultaron defraudadas. Creo que merece la pena de referimos, siquiera sea brevemente, a estos intentos, para poner de manifiesto que, generalmente en estas zonas, cuando se llega a encontrar un informador válido, se han dado antes muchos pasos en falso. Uno de los presuntos informadores fue D. Jesús Lusarreta Arriola. Al conocer la existencia de este hombre, nacido en Galdúroz, Artola fue a visitarle a Pamplona, el año 1987, en que aquél tenía 78 años, con la esperanza de obtener los datos que tanto necesitábamos. Resultó que, siendo muy niño, quizá de un año de edad, lo llevaron al valle de Erro y el poco vascuence que sabía lo aprendió allí, principalmente en Esnoz. No obstante, Artola mantuvo una larga conversación con él -recogida en cinco folios-, mitad en castellano, mitad en euskara-, con bastantes formas verbales, pero que no son de Galdúroz. El otro caso en el que nuestra ilusión, mantenida durante largo tiempo, acabó por desvanecerse, queda perfectamente reflejado en las siguientes palabras de Artola (19 de abril de 1989):

Zalba Merkatena

Zalbako Merkatena etxea (argazkia: www.3digitala.com)

«Aspaldisko gutun batetan aipatu egin nizun Galdurotz bereko beste gizon bat, Jesús Garde Carrascón, eta esan ere egin nizun banuela berarengandik zerbait erdiesteko itxaropena. Baina, aitzitik, ustea ustel gertatu zen eta, berarekin egotera iritsi banintzen ere, ia ezer ikasi ez zuela eta ikasirikoa edo, hobe esan, entzuniko apur hura erabat ahaztu zitzaiola esan zidan, berarengandik ezertxo ere eskuratu gabe geratuz.» «Eta Espozko datuen informatzailea —Manuel Zazpe jn., hain zuzen ere—izan zen Jesús Garde horrekiko informazioa eman zidana, honez zertxobait jakingo zuelakoan. Kontatu egin zidan, bada, Zazpek, behin Garderekin topo egin zuela ganadu-feria batetan, eta, Zazpe ganaduari begira zegoela, Gardek, atzetik etorri eta, deskontseilatzeko edo —ez omen baitzitzaion gomendagarria iruditzen ganadu hura— zera esan ziola, saltzaileak ez ulertzeko eran, nonbait: «oiek zituak dire». Horregatik uste zuen Zazpek galduroztarrak zerbait jakingo zuela, zeren, ez jakitekotan, hori ere esaten ez baitzuen asmatu egingo. Hala ere, eta lehen esan dizudan bezala, nire ahaleginak alperrikakoak gertatu ziren, baina gertaturikoa kontatu nahi izan dizut, eta baita esan ere zergatik aspaldisko gutun hartan esan nizun itxaropenik banuela.»

Espero que el lector sepa perdonar estas disgresiones. He pretendido únicamente hacerle partícipe de la forma en que se desarrollan estas investigaciones y mostrarle la gran dificultad que presenta la recogida de datos concretos en estas zonas, labor salpicada de satisfacciones y también de pequeñas decepciones.

Hau guztia dela eta, gaurkoan XX. mendeko datuak dira, inoiz baino gehiago, interesgarrienak: euskara haranean iheska zihoan egunetako albisteak, alegia. Orain artekoak aurkeztu eta haiek pittin bat sikiera osatzea da beraz sarrera honen asmo nagusia. Baina aurretik, laburzurrean bada ere, Arriasgoitin luzaroan euskara berezko, nagusi eta (ia) bakar izateak eragin zituen oihartzun zaharrago batzuk aipatuko ditut.

Zalba

Zalbako eliza (iturria: www.lebrelblanco.com)

Zalban (1567), Adame de Çazpe, Miguel de Yrigoyen, Pedro Loyçu, Juanes zein Sancho Çalba, Martin Ezquer eta Martin alias Beamont izeneko bati erdal idazki baten edukia azaltzeko, euskara erabili behar izan zuten.

4_blog2

Galdurotz, gaur egun (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com.es)

Hamazortzi urte beranduago, 1585eko Erramu Igandean, elizako kanpaia jo eta eliztar gehienak harengana bildurik, hizkuntza hura bera baliatu zuen Galdurozko abade Beltran Eletak jakinarazpen batek zekarren agindua uler zezaten. Beste horrenbeste egin zuten Zalban bertan 1657an, en lengoa bascongada, edota Urritzelkin, en el ydeoma bascongado (1772). Idazkari eta notarioenak ez ezik, gotzainen mezuak ere euskara bidez baino ezin ziren herritar gehien-gehienengana iritsi. Izan ere, XVIII. mende hondar hartan, ez du ematen elebakartasuna salbuespena zenik, edota emakumezkoen ezaugarri huts: 1797an en su idioma vascongado ulertarazi zion notarioak idazki baten nondik norakoa Zalbako Irigoien etxeko jaun Juan Bautista Iribarreni.

Bonaparte

Arriasgoiti eta inguruko ibarrak Bonaparteren mapan (1863); euskararen ahultasun eremuaren mugakide

Arrasto hauen guztien arabera, arriasgoitiarren XIX. mendera bitarteko bizimoldea irudikatuko badugu, ezinbesteko dugu bizimolde hura gorpuztu zuen euskara. Ibarreko mintzoaren mende askotako sustrai sakonak, ordea, ziztu bizian hasi ziren usteltzen XIX. gizaldi horren bigarren erdian zehar. Bonaparteren mapak euskara nagusi zeneko eremuaren barrenean utzi zuen Arriasgoiti osoa, baina Lizoainibar bitan banatzen zuen eremu-mugatik ez oso urruti: euskara oraindik indarrean, baina gaztelaniaren oldarrak ordurako mehatxatzen hasia. Honako honetan Brocaren mapa ez da, seguru asko, Bonaparterena bezain fidagarria (Eguesibar mugakidea zeharo erdalduntzat jo zuen, esaterako, eta ez zuen horretan asmatu) baina Arriasgoiti osoan gaztelania ezaguna zela adierazi zuen eta ez du ematen horri dagokionez gezur handiegia bota zuenik.

Euskararen jarraipena alderik alde hasi zen pitzatzen 1900 aurreko urteetan. 1980ko hamarkadaren hasieran, Euskal Herriko Atlas Etnolinguistikoa prestatzeko lanaren karietara Koldo Artola eta Josu Tellabide Arriasgoitiko balizko euskaldunen arrastoari segika ibili zirenean, 1870 eta 1885 bitartean ZaldaitzZalba, Ilotz eta Zuntzarrenen sorturiko zenbait lagunen berri jakin zuten. Albiste haiek jaso zituztenerako, zoritxarrez, beranduegi zen haiekin hitz egin ahal izateko.

ACER

Zaldaitz, euskaldun 1904ko Guía-ren arabera.

XX. mendeko albiste ezagunak

Egunetik egunera gero eta makaltzenago sartu zen beraz Arriasgoitiko euskara XX. mendean. Nahiz eta 1904ko Guía estadísticak  Galdurotz, Aginaga eta Zaldaitzen euskaraz aritu ohi zirela jaso (eta hala izango zen gainerako herrietan ere, apaiz batzuen eta besteen arteko irizpide desberdintasunak gorabehera) ez zen ordurako hizkuntzaren jarraipena ziurtatuko zuen belaunaldi euskaldunik hazten ari. Etenda zegoen katea. Lizoainibarren ez bezala, izango zen oraindik gazte euskaldun zenbait eta ez litzateke harritzekoa Julio Altadillek 1910eko hamarkadan ezarritako aldea egiazkoa izatea: Toledon jaiotako historialariak, Arriasgoitiz ari zela, se habla el vascuence, pero es conocido también el castellano idatzi zuen, euskarari, luzerako ez bazen ere, halako nagusitasuna aitortuko balio bezala. Ez zen horrelakorik Lizoainibarren: se habla vascuence y castellano besterik ez zuen adierazi.

Urrizelki2

Urritzelkiko etxea (iturria: www.lebrelblanco.com)

Bi hamarkada beranduago (1935), galera egoera bortitza agertu zuen Aingeru Irigarairen bilaketa-ahaleginak. Sendagile beratarrak jasotakoaren arabera Urritzelkin besterik ez zuen euskarak bizitasun arrastoren bat. Han ere, dena den, ez zegoen 30 urtez beherako euskaldunik; 30 urtekoek ere jakin bazekiten euskaraz, baina ez zuten erabiltzen. Handik at, ordea, desagerpenaren aurreko urratsean zen Arriasgoitiko mintzoa: Biorretan adinekoek baino ez zekiten euskaraz, eta haiek ere ezertarako ibili gabe; Galdurotzen euskal hiztun bakarra zegoela jakinarazi zioten, eta Zuntzarrenen bakar bat ere ez. Gainerako herriak aipatu ere ez zituen egin.

Zuntzarren2

Zuntzarren. Eliza.

Horren ahula izango al zen ordurako euskararen itzala Arriasgoitiko herrietan? Irigairen berriemaileek aitortu baino gehixeago ere izango zela pentsa daiteke, egungo arriasgoitiar adineko batzuei entzundakoak egia izatera. 1940 inguruan, Gaztelatik etorritako Zuntzarrengo maisuak jo egiten zuen euskarazko hitzik entzunez gero. Orduan hamar urte zituen Francisco Goñi galduroztarrak ez du oraino ahaztu euskaraz mintzatzea debekatutako zerbait zela sentiarazi zion jokabide hura. Ez du horrek esan nahi 1940ko haur zuntzarrendarrak euskaldunak zirenik, jakina, baina bai eskolara zihoazenek euskara nola edo hala entzun egiten zutela haien inguruan…eta eskolak lagundu zuela, hainbeste aldiz gertatu bezala, euskararen katearen amaieran zeuden haur haiek hizkuntza zaharretik are gehiago eta betiko urruntzen.

Zehatzak izan ala ez, Irigarairenak izan ziren Arriasgoitiko euskaldunei buruz jasotako azken albiste zuzenak. Hortik aurrerako iluntasun urteetan galdu ziren hondar hiztunen xehetasun gehienak. Lehen esan bezala, Koldo Artola gogotik saiatu zen 1980ko hamarkadan Arriasgoitiko euskararen eta euskaldunen azken kondarrak biltzen. Ez zuen aurkitu, zoritxarrez, euskara horren ganorazko lekukotasuna emango zionik. Hondarrak behatz artean legez ihes egina zirudien Arriasgoitiko hizkerak.

XX. mendeko zenbait albiste berri

Ondoren datorrena, galeraren kronologia zehatz ezin osatuaren isla moduko argazki batzuk baino ez dira. Lauso samarrak, beharbada, baina Arriasgoitiko azken hiztun haien inguruko argitasun ahulen bat gehitzeko balio dezaketenak. Askotan herriak hustu izanak berak zaildu du datu gehiago eskuratzea, azkeneko euskaldunetako batzuek bizitokia utzi eta (sarritan Iruñerrira) alde egin izanak haiek topatzeko bideak moztu egin zituen bezalaxe.

Hemendik aurrera zuzen esandako guztiak Lizoainibar-Arriasgoitiko hainbat laguni zor dizkiot; bai ibarra, bai herrietako jendea bertatik bertara ezagutzen dituzten Zuntzarrengo Koldo Albirari, Lizoainibar-Arriasgoitiko alkate Amaia Ekisoain beortegiarrari eta Galdurozko Eduardo Goñiri, ororen buru. 2013 eta 2014an zehar haiek emandako laguntzaren eta egindako bilaketa-lanaren emaitza dira hona ekarritako jakingarriak. Mila esker haiei!

Zuntzarrengo Iribarren etxea

zuntzarren jauregia

Zuntzarrengo jauregia. Argazkia: Simeón Hidalgo

55 biztanle zituen Zuntzarrenek XIX. mendean. 2013an 14 baino ez. Iribarren du izena zutik dirauen etxeetako batek. 1873ko irailaren 13an jaio zen bertan Maximina Orradre Ciaurriz izeneko neskatoa, Jose eta Franciscaren alaba.

Bizirik zegoen euskara Zuntzarrenen Maximina kozkortu zen urteetan, eta jaso zuen azken horietakoa izan zen agian. Hark berak jakinarazi zien ondorengoei zahartzaroan euskara bere egitera heldu zela. Ezin ziurtatu zenbateraino: igarotako denborak eta hizkuntzaren galeraren lausoak eraman dituzte xehetasunak, eta gaur bizi diren senideen artean bada Iribarrengo alabaren balizko ezagutza gutxietsi nahi duenik ere. Baina Maximinaren biloben belaunaldikoen artean ez da falta oraindik amonak gutxi zekielako ustea ukatzeko gauza denik; den-dena ulertzen zuen, ‘berak esanda gainera‘.

1968an hil zen Maximina Orradre zuntzarrendarra, 95 urteak beteta. Ez dago ziurtatzerik bere herriko euskararen azken lekukoa izan zen ala ez. Baina ez da gutxi izan, behintzat, izan zela jakitea; non eta Irigarairi esan ziotenaren arabera 30 urte lehenago euskaldun bakar bat ere ez omen zuen herrian.

Aginagako Jose Lasa, azken labekadako hiztuna

romeria_sanantonio3

Aginagako San Antoniok ekainaren 16an izaten du eromeria (argazkia: www.iglesiasansalvadordeeransus.blogspot.com.es)

Aginagak, behinola herri, gaur eremu etxedun besterik ez, 13 biztanle zituen duela 80 urte. Bonaparteren garaian euskara oraindik nagusi zen bertan baina ziztu bizian amildu zen handik aitzinera hizkuntzaren jarraipena. 1873an jaiotako Jose Manuel Lasa Lizarragak, esaterako, erdaldun iraun du 1930eko hamarkadan sorturiko arriasgoitiar baten oroimenean. Hala izatera, badirudi 1870eko hamarkadarako etenda zegoela euskararen katea. Dena den, jaio zen oraindik haur euskaldunik herrian: Jose Manuel Lasak Anueko Burutain herriko Mauricia Guelbenzu esposatu zuen 1895ean. Guztiz euskalduna zen artean Anue, eta euskalduna, zalantzarik gabe, andregaia; 1899ko urtarrilean mundura ekarritako Jose Lasa Guelbenzu semea euskaradun hazi zen, amari esker seguruenik, eta Arriasgoitiko mintzo hutsaren ordez Anuekoaren nahastea ezpainetan beharbada. Hantxe eten ziren, nolanahi ere, Aginagako euskararen transmisioaren azken oihartzunak. 1978an hildako Joseren seme-alabek ez zuten euskararik ikasi: biloben belaunaldiak heldu dio, eraberriturik, euskararen lekukoari.

Galdurotz eta Zalba: Simonena etxearen inguruko azken euskaldunak

16215aaz-01atorreonenurricelquivalledelizoain

Urritzelkiko txoko bat (ituria: www.lebrelblanco.com)

Galdurotz, antzina Artzibarko uharte Arriasgoitiko lurretan eta XIX. mendearen erdialdean geografiaren aldetik zegokion haranera bildua, hutsik dago gaur. 1960ko hamarkadara arte behintzat izan zuen bizilagunik. Beste hainbatetan bezala, euskararen heriotza eta herriarena berarena elkarren eskutik joan ziren ia; Galdurozko mintzoaren amaierako pizarrak haiekin eraman zituztenek ez zuten azken hatsa sorterrian botatzeko aukerarik izan. Haien ondorengorik bada gaur, arbasoen ondare hura erabat gal ez dadin ahaleginetan ari denik.

Galdurozko Simonena edo Simorena etxera ezkondu zen XIX. mendea amaitzear zela Jose Goñi Lusarreta. Ez zen herrikoa, Artzibarko Espozkoa baizik. Ederki zekien euskaraz Josek; Espotz, artean, Galdurotz baino puska bat euskaldunagoa zen antza denez. Galdurotzen Espoztar ezizena eman zioten Joseri, euskarazko ezizena herri erdaldunagoan, jatorriarekin batera euskalduntasuna ere agerian jarri nahirik, nonbait.

zalba guruzbidea

Zalbako gurutze-bidea XVI. mendekoa da (www.lebrelblanco.com)

Andregaia, Simonenako Juana Goñi Murillo, galduroztarra zen; euskalduna hura ere, gaurko senideek gogoan dutenez. Espozko eta Galdurozko senar-emazteek elkarri euskaraz egiten ziotela Arriasgoitiko bi iturri desberdinek berretsi didate. Are gehiago: senar artzibartarrak ez omen zuen sekula gaztelania guztiz biribil ematen jakin. Horren adierazgarri da gerra zibil inguruko urteetan Iruñean bizi izan zuen gorabehera: hiriburura traturen bat egitera joan, han euskaraz ari zelarik norbaitek entzun, atxilotuta eraman eta gaua kartzelan pasarazi ondoren isuna ordaintzera behartu zuten nonbait Jose Goñi. Senarrari gertatutakoaren berri jakin zuenean hara zer agindu omen zion emazteak bere buruari: ez zela sekula gehiago Iruñera itzuliko. 1953an hil zen Juana Goñi Murillo galduroztar euskalduna; gaztelania trakets samar zerabilen Espozko senarra baino bederatzi urte beranduago. Huraxe da Galdurotzen ziurtasunez dokumentatu ahal izan den azken euskal hiztuna. Besterik gelditu bazen ez zen luzarorako izango; ez behintzat han bertan, herria bera laster hustu baitzen.

Jose eta Juanaren hiru semeak ez ziren galduroztar sortu: Victoriano eta José Léon aitaren jaioterrian munduratu ziren; Aniceto, aldiz, Esteribarko Zai herrixkan. Iritsiko al ziren euskara berenganatzera 1900. urtearen ingurumarian jaiotako mutiko haiek? Jaio zirenerako hondatua zen Arriasgoitiko euskararen transmisioa, eta transmisioarekin, etorkizuna; baina nekez izan zitekeen euskara zeharo arrotz eta urruna Jose eta Juanaren mutikoentzat.

Victorianoren seme Francisco Goñik (1930-) dioenez, aitak euskaraz dena ulerten zuen, baina hizketan ez omen zen oso trebe; entendía todo, y hablar también alguna cosa (…) lo que pasa es que hablar, hacía poco (ikus hemen, 7’30″etik aurrera). Semeari iruditu bezain mugatua izango al zen —gaztetan batik bat— aitaren mintzoa? Egon liteke irudipen hori neurri batean behintzat auzitan jartzeko arrazoirik.

Vistas-desde-la-Pea---Zunzarren_thum

Arriasgoitiko ikuspegia (argazkia: Julio Asunción)

Batetik, Jose Goñi Iruñean euskaraz mintzatzeagatik zigortu zutenean (1935-40 inguruan, ustez) Victorianorekin batera omen zegoen. Norekin ari ote zen aita euskaraz une hartan? Ez al zen, bada, semearekin berarekin izango? Zein hizkuntza erabiliko zuten Victorianok eta bere anaiek, bestalde, gaztelania trauskila baino ez bide zuen aitarekin hitz egiteko? Euskararik batere ez? Eduardo Goñi bilobak gogoan duenez, 1970eko hamarkadan bertan ai, urdea… bota ohi zuen aitonak musean inor tranpa egiten ikustean. Ez da ezeren froga garbia: baina litekeena da 1984an hildako Victoriano Goñi, Espozko eta Galdurozko euskaldunen semea, muga hiztuna bederen izatea. Alegia, umetan gurasoengandik euskara hartu eta bizitzan zehar gaztelaniaren mesedetan zokoratuz joatea, azken urteetan (oso?) higatua bazen ere nola edo hala sikiera eutsiko ziolarik.

Uste horren aldeko beste argudio bat eman daiteke: Francisco Goñik gogoan du oraindik aita gai zela Jose eta Juana aiton-amonekin euskara baliatzeko, Franciscok berak edota anai-arrebaren batek ez ulertzearren. Hau ez zuen Victorianok bakarrik egiten; baita emazteak ere. Emaztea Fermina Ducay Barreneche zen, Zalban jaioa eta 1989an hildakoa. Pentsa liteke, beraz, duela apenas mende laurden hildako emazteki zalbatarrak ez zuela Espozko senarrak baino euskara gutxiago jakingo eta seguruenera ere Arriasgoitiko mintzoaren gaineko xehetasun batzuk behintzat emateko baleko lekukoa izango zela. Fermina eta Victoriano Burlatan hil ziren, zoritxarrez, jaioterritik urrunxko. Haiek bezala Arriasgoitiko euskararen azken oihartzunak ezpainetan izan zituzten beste hainbat ere Iruñerrian zendu ziratekeen, eta seguru asko horrexegatik ezin izan zituzten Koldo Artola bezalako ikertzaileek garaiz topatu: euskararekin batera herriak ere galduz joan den ibarraren patu tristea.

Paisaje_nevado

Arriasgoiti, elurpean (argazkia: www.lizoain.es)

El precioso valle de Arriasgoiti, integrado desde 1943 en el municipio de Lizoáin y sometido a una fuerte despoblación, es tal vez aquel cuyo euskera se escapó más dolorosamente de entre los dedos de los investigadores que durante la década de los 80 intentaron rescatar del olvido el testimonio de sus últimos hablantes. Los esfuerzos de Koldo Artola, entre otros, por localizar a vecinos capaces de expresarse con soltura en la variedad vasca propia fueron infructuosos; apenas un puñado de informantes a quienes habían transmitido el euskera en algún valle limítrofe o que habían olvidado lo poco que aprendieron en el suyo fueron el magro balance de las laboriosas pesquisas realizadas. Por ello no dejan de tener interés las cada vez más escasas noticias que pueden recabarse hoy día, a través de habitantes del valle de edad avanzada, en torno a aquellos últimos depositarios del euskera de Arriasgoiti que vivieron durante la segunda mitad del siglo pasado. En esta entrada, gracias a la inestimable ayuda de Koldo Albira, Amaia Ekisoain y Eduardo Goñi entre otros, he recogido algunos nombres, y sus correspondientes historias, testimonio de un habla tristemente perdida pero que hasta ayer mismo dio cobijo a los pensamientos de tantas y tantas generaciones de hombres y mujeres en Urricelqui, Zunzarren, Aguinaga o Zalba.