Zaraitzu banaketa kolore

Zaraitzuko aspaldiko banaketa: Otsagabiko kinoia, gorriz; Errartea, laranjaz; Atabea, berdez. Azken honen hegoaldeko hiru udalerriak izango ditu aipagai sarrera honek.

Zaraitzu ibaxa osatzen duten 14 herriak bederatzi udalerritan daude gaur bilduta. Erdi Aroaz geroztik, ordea, eta ez hain aspaldira arte, bestelako hiru eremuren arabera antolatu zuten zaraitzuarrek harana: gaztelaniaz quiñón izenaz ezagututakoen bidez, hain zuzen.

XIV. mendetik hiru kinoitan banatu zen Zaraitzu: OtsagabiaErrartea (Jaurrieta, Ezkaroze eta Espartza) eta Atabea. Azken hau da denetan zabalena, eta Itzaltzu nahiz Orontzerekin batera Espartzatik beheitiko herri guztiak hartzen ditu Ibiztatik Uskartzeraino, ibarraren hegoalde osoa, alegia: Ibizta bera, Sartze, Gorza, Igari, Galoze, Izitze, Itzalle eta Uskartze.

Azken lau hamarkadetan Zaraitzuko euskararen itolarriaz eta azken arrastoez idatzi eta ikertutakoa, galeraren kronika, alegia, Espartzan eten izan da ia beti. Hegoalderantz zihoala, herri hartantxe topatu zituen azken hiztunak 1970eko udan Sánchez Carrión gazteak; bertan grabatu zuen Koldo Artolak 1976tik XXI. mende hasierara arte hainbat euskaldunen mintzoa (Dionisia Garate, Telesfora Elarre, Jacinto Ramirez edota Lucas Semberoizena); 2002an hildako Antonia Gartzia espartzarraren ezagutza baliatu zuen Aitor Aranak Zaraitzuko mintzoa hiztegi batean isurtzeko… Albiste baliotsuak eta lekuko ezagunak, izen eta abizendunak, izenarekin batera izana ere aitortzeko modukoak, Zaraitzu erdialdeko euskara zaharraren hondar gordetzaileak.

Mapa2

Kolore ilunagoan, Zaraitzu eta Nabaskoze ingurua. Biribilean bilduta daude sarrera honetan aztertutako herri gehienak.

Nabarmena da ordea etena Espartzatik behera, eta zeharo urriak Zaraitzu hegoaldeko hiztun berankorrei buruzko albisteak. Izatez, 1981ean Artolak Ibiztan Felipa de Carlos andere euskaldunari eskura grabagailurik ez zuela eginiko hainbat galdera baino ez.

Nolanahi ere den, eta erromantzea aspaldi zaharrean bizilagun izanik ere, berandura arte eutsi dio euskarari Sartze eta Galoze arteko eremuak. XX. mendeko hainbat belaunaldi euskaldun ezagutu dituzte inguru horretako herri batzuek, eta azken labekadako hiztunen arrastoa ez da oraindik ezabatu. Arrasto hori hona ekartzea izango da gai honi buruzko bigarren zatiaren xedea, baina horren aurretik datu ezagun zaharragoak aipatuko ditut, euskarak Ibizta eta Uskartze bitartean eginiko ibilbidea gogora ekartze aldera.

Euskaldun… 

1587ko herri bascongadoen zerrenda ezagunean ycal, sarries eybilçieta, ygalguessa, vscarres, yçiz eta gallues ageri dira, iparralderagoko esparça, escaroz edota xaurrieta bezalakoekin batera, hizkuntzari zegokionez Zaraitzu osoa bat eta bakarra zela agerian jarriz. 1598ko prozesu batean goraynci Bidondoren arcayari hitzak utzi zizkigun Joanes de Yzal artzaina bezain euskaldunak ziren seguruenera ere urte haietako galoztar, gorztar edo sarztarrak; euskaldun elebakarrak, haietako asko.

Itzalle

Itzalle, gaur egun (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com)

…eta erromantzatuen bizilagun

Deigarria da aipatu zerrendak euskalduntzat jo zituela dezente hegoalderagoko herriak ere, Nabaskoze-Erromantzatu inguruko guztiak nahiz are Zangoza aldekoak tarteko: nabascues, vstes, Vigue calicas nuevo [= Biotzari eta Gazteluberri], arbonies, domeno y adansa, ayzpurz, murillo berroya, hugun, yeso, liena de lumbier [= Ledia], Rocaforte, aybar, Sanguesa, casedaBaina gainerakoan badu zerrendak okerrik (XIX. mendera arte euskaldun izandako Artaxoa multzo bascongadotik kanpo utzi izana, esaterako) eta oker hutsa da aipatu herrien balizko euskalduntasuna ere. Toponimiak emandako albisteez gain, froga argiak utzi dizkigute aspaldiko hainbat agirik.

Uskartze elurpean

Uskartze elurpean. Herria biztanle bakarra izatera heldu zen 1990eko hamarkadan (argazkia: www.todopueblos.com)

Sarrera honi dagokionez, horren adibiderik esanguratsu eta ederrena XVII. mendearen hasierako auzi bat da. 1604ko abenduan Pedro Lopez bikario euskalduna hil zen Uskartzen, jaioterriko parroki lanean 32 urte eman eta gero. Uskarztarrek bi hautagai aukeratu zituzten haren lekua hartzeko, eta elizbarrutiko auzitegira jo zutenez horrek eragindako prozesua informazio-iturri ezin interesgarriagoa da. Burgiko Rodrigo Armendariz eta Biotzariko Martin Ripalda saiatu ziren Uskartzeko erretore bihurtzen eta bien arteko lehian oinarrizko argudioa izan zen hizkuntza: izan ere, erronkariarra euskalduna zen, eta Erromantzatukoa, aldiz, ez. Gogo handiz ekin zioten horrenbestez Uskartzekoen egoera linguistikoa norberaren interesekin bat zetorrela argudiatzeari, eta —zeharka bada ere— uskarztarren eta bizilagun batzuen arteko aldea nolakoa zen agertzeari.

Ustaize Iñako Redin

Ustaize (Iñako Redinek ateratako argazkia)

Bistakoa da Armendarizen eta Ripaldaren lekukoek ez zutela errealitatearen irakurketa berbera egin; ez da harritzekoa. Baina argi utzi zuten batzuek zein besteek Uskartzeko gizon-emakumeak euskaldunak zirela. Zenbaterainoko gaztelania ote zekiten, huraxe zen auzia, ez besterik. Ondoren datorren laburbilduma, 1605eko prozesuak emandako hizkuntza-argazkia da:

Uskartze (Zaraitzu). Herri euskalduna zela ez zuen inork zalantzan jarri. Hautagai erdaldunak aurkeztu lekukoen hitzak sinestera, uskarztarrek bazekiketen erromantzea ere, nahiz eta ezagutza mailaz aritzean iritzi guztiak bat ez etorri: lekuko batek adierazi zuen hiru urtetik gorako haurrak ere gauza zirela erdarazko hitzari erdaraz erantzuteko; beste batek erromantzea baliatzeko gai ziren 34 biztanle zituen gogoan, nahiz eta aitortu zerabilten erdara ez zela hirietakoa bezain txukuna, eta beste hainbat lagun hizkuntza ulertzeko baino ez zirela gauza. Hirugarren batek gizon zein emakumeek erdara “ulertzen zutela” adierazi zuen, eta “hitz egin ere bai”; erromantzea etxe guztietan “gehiago edo gutxiago” ezagutzen zutela adierazi zuen beste lekuko batek; batzarretan erdara entzun zuenik ere bazen, bi biztanlek euskaraz ez zekitelako, antza. Ustaizeko abadea eta jostuna ere lekuko eraman zituen Ripaldak: abadeak andere uskarztarrak erromantzez agurtzen zituenean haiek ulertu eta euskaraz erantzuten ziotela esan zuen; jostunaren arabera, aldiz, las mugeres (…) ablan algun tanto el romance: bai gutxienez berarekin joskintzari buruzko gauzez erdaraz aritzeko beste… emakumeek elkarren artean euskara erabili arren. Arestiko algun tanto edota medianamente ageri ohi da Ripaldaren aldekoen adierazpenetan Uskartzekoek erdaraz zenbateraino zekiten azaltzeko. Erromantzearen itzala defendatu beharrekoak ere, beraz, itzal hura oso zabala zela esan ezinik zebiltzan.

iciz-valle-de-salazar-navarra_111735

Izitze, herri guztiz euskalduna XVII. mendearen hasieran (irudia: panageos.com)

Burgiko hautagaiaren aldeko lekukoek bestelako egoera agertu zuten. Maria Marimachi alarguna euskaldun elebakarra zen, uskarztar gehienak bezalatsu; andrazkoek, batez ere, ez omen zekiten beste hizkuntzarik. Juan Elizondo apaiza, gotzaitegiaren izenean eliz aginduak betetzeko herria bisitatzera joan zenetan, euskaraz aritu zen beti. Zioenez hizkuntza huraxe zen bertakoek zekitena, y si algunos saben romance, son muy pocos, porque lo que se platica y trata es bascuençe. Gauza bera adierazi zuen Lopez hil ostean behin-behineko apaiz ibilitako Pedro Echegoyenek: biztanle gehienak euskaldun hutsak zirela, eta batzuek erromantzea ulertu arren ezinbestekoa zela herrian doktrina euskaraz erakustea, y si no les dixese (…) saue de cierto sauer que la mayor parte de los vezinos no lo entenderian. Echegoyenek erromantzea erabili balu nola edo hala ulertu ahal izango ziotenen artean zegoen nonbait 67 urteko Martin Uscarres, baina hark ere euskara zuen berezko, eta aitortzerakoan ez zuen besterik nahi.

Batzuen eta besteen esanak irakurrita, garbi dago Uskartzekoen hizkuntza euskara zela; erromantzea ez zen guztiz ezezaguna, baina ez dirudi herrian errotuta zegoenik. Aitzitik, gutxiengoak baino ez zekien; nola edo hala jakin ere, batzuetan.

Izitze (Zaraitzu). Ibarraren hegoaldeko herri hau Uskartze bezain euskalduna zen, gutxienez. Bi lekuko iziztar baliatu zituen Armendarizek (Ripaldak bakar bat ere ez); biek adierazi zuten euskaraz aritzen zirela beti uskarztarrekin.

01VISTA BIGUEZAL_thumb[8]

Biotzari, Martin Ripaldaren sorterri erdalduna (argazkia: Julio Asunción)

Ustaize (Nabaskoze). Zaraitzu ibaian beheiti Uskartzetik hiru kilometro eskasera egonagatik, hagitz bestelakoa zen egoera bertan. Ripaldak bakarrik aurkeztu zituen lekuko ustaiztarrak Uskartzeko bizilagunen hizkuntza-egoeraz hitz egin zezaten, eta erdaldun hutsak zirela aitortu zuten. Arestian esan bezala, Ustaizeko jostunak ezinbesteko zuen emakume uskarztarren (nola-halako?) erromantzea, elkar ulertuko bazuten. Ustaizeko abadea ere erdaraz hurbiltzen zitzaien Uskartzeko andrazkoei. Argi dago Uskartzetik Ustaizerainoko tartean bazela ibar aldaketa hutsa baino zertxobait gehiago; eta litekeena da, ustaiztarren erdalduntasuna hainbestekoa bazen, elkarren arteko komunikaziorako uskarztarren gutxieneko erdara-maila hura ezinbestekoa izatea.

Mapa7

Biotzari (Erromantzatua). Ripaldaren sorlekua herri erdalduna zen ezbairik gabe, Erromantzatuko gehienak bezala. Hona hemen 1605eko martxoan Armendariz burgiarrak lehiakideaz ari zela esan zuena: (…) y el contrario [Ripalda] no sabe la dicha [euskara] seno romançe solo por ser natural del lugar de Bigueçal, naçido y residente en el, a donde no saben bascuençe, ni lo saben ni entienden… 

Martxoan bertan Iruñean hautagaiei euskara azterketa eginik, gainditu egin zuen Burgikoak, baina biotzariarrak

…no lo sabe hablar, aunque lo entiende, como el mismo lo a confesado y se a visto por el dicho examen…

Uskartzen benefizioa zuelako iritsi ote zen Ripalda erdalduna euskara ulertzera? Nolanahi ere, maiatzean Armendarizen aldeko erabakia hartu zuten agintariek. Hizkuntza, oraindik ere, pisuzko argumentua izan ohi zen herri euskaldunetako bikarioak aukeratzerakoan.

Hizkuntza muga sendoa zegoen beraz Uskartze eta Ustaize artean XVII. mendearen hasieran, eta egonkor jarraitu zuen ondorengo urte luzeetan ere. Egoera aldatu izana iradoki zuten 1767an Erret Auzitegiko komisari erdaldunek, ez baitzuten Zaraitzu egokitu ez Nafarroako eremu euskaldunean, ez euskaldun izan arren erdara ulertzen hasia zen hartan, zeharka bada ere ibarra erromantzearen eremuan zeharo sartuz; eta 1785ean Adan Arbizu izeneko apaiz ustaiztar batek erdalduntzat jo zituen Zaraitzu zein Erronkari (estan reputados por romanzados o castellanos para el reparto de pruebas, que se mandan recibir entre comisarios que desconocen el bascongado). Baina Arbizuren iritzia ez zetorren bat orduko ahots gehienekin, eta interesak eragindakoa zen gainera, erdalduna izanik Zaraitzu ondo-ondoko Gindano eta Zerrenkano herrixka urrauldar euskaldunetako bikario bihurtu nahian baitzebilen. Uskartzekoa bezalakoxea baina 180 urte berankorragoa, Adan Arbizuren asmoak eragindako prozesua Zaraitzu hegoalde inguruko euskararen sendotasunaz jabetzeko tresna ederra da.

Gorza

Gorzak zazpi bat biztanle izan ohi ditu gaur egun neguan (argazkia: rutasnavarra.com)

Laburbilduz, Ustaizeko elizgizonak Gindano eta Zerrenkanoko bikariotza lortu zuen 1784ko abenduan baina euskaraz ez zekienez horretarako gai ez zela salatu zuen Adoaingo abade Lucas Gilek. Zenbait herritar, ordea, Arbizuren aldeko iritzia emanda zeuden. Handik harat abiatutako prozesuak hainbat albiste deigarri utzi dizkigu: batetik Arbizuk, zeregina betetzeko gai zela frogatzearren, herri haietan gaztelaniaz ere bazekitela nahi izan zuen erakutsi, eta horretarako aurkeztutako lekuko batzuk Ustaizekoak ziren, eta erdaldunak, jakina. Bestetik, 1785eko apirilean apaiz lehiakide bat agertu zitzaion Arbizuri: Juan Miguel Montes, Gorzako euskalduna. Arbizuk euskara ez zekienez Gindano eta Zerrenkanoko lana ezin bete zezakeela aldarrikatu zuen Montesek ere.

Gindano eta Zerrenkanon zerabilten hizkuntzari buruzko datuak biltzeko asmoz, bestalde, Sartzeko abadea izendatu zuten elizbarrutiko agintariek, eta Gindanoko behin-behineko apaiz, aldiz, Arrakasgoitikoa. Emandako ardurak betetzeko euskaldun behar zuten izan biek, eta halakoxeak ziren artean haien parrokiak ere, beranduagoko datuek erakutsi bezala.

Arbizu ustaiztarrak lortu egin zuen azkenean bi parrokietan aritzeko baimena; baina egin zioten euskara-azterketa gainditzeko adinako ezagutza-maila bermatu behar izan zuen, hizkuntza ikasirik.

Gil

“Doctrina Uscaras Dn Benito Gil escrivituric…”. 1827ko abendua zen, ez 1727koa (Nafarroako Artxibo Orokorrak eskainitako irudia).

Beraz, XVIII. mendearen amaieran euskaldun ziren Sartze eta Gorzako apaizak, azken hau herriko semea izanik. Eta Arrakasgoitin bertan, ondoko Ustaizen ez bezala (nahiz eta biak Nabaskozeko dermioan egon) bikario euskalduna behar zuten. Artean euskaradun zen beraz Zaraitzu osoa baina hastear zen galera-prozesua, Uskartzeko mugan behinik behin, Bonapartek 80 urte geroago emandako albisteen arabera.

Muga zaharrak kolokan

Benito Gil adoaindarrak (1801-1870) Itzalleko parrokiaren ardura hartu bezain laster euskarazko doktrinatxoa idatzi zuen vere governuarendaco. 1827an gertatu zen hori, nahiz eta bikario gazteak oharkabean mende bat atzera egin eta ia berrehun urtez iraun duen uste okerra zabaldu. XIX. mendea aurrera zihoala Gilek euskarazko testuaren beharra sentitu izana argi eta garbi ari zaigu esaten zaraitzuera sasoiko zebilela oraindik Galoze ondoko herri hartan; haurrak ere euskaldunak ziren Gilek ezagutu zuen Itzallen. Baina pittin bat hegoaldera eginez gero, aldatzen hasia zen egoera.

Captura2

1872ko “Études sur les trois dialectes basques des Vallées d’Aezcoa, de Salazar et de Roncal” lanaren amaieran aipatu zuen Bonapartek Uskartzen sei urte lehenago ikusitakoa (azpimarratutako pasartea)

Luis Luziano Bonaparte printzeak zehaztasun osoz finkatu zuen euskararen muga Zaraitzu hegoaldeari zegokionez. Honako hau idatzi zuen 1872an, luzaroan euskararen azken portu izandako Uskartzeri buruz ari zela: hondar herri honetan utzi egin diote euskaraz hitz egiteari, guk ez baitugu 1866an topatu hizkuntza horretan mintzatzeko gauza zen inor. Gaztaroan euskaraz aritzeko gai zen bertako andere zahar batek ahantzi egin du azkenik. Uskartzen ez bezala, bizirik zirauen euskarak Nabaskozeko Arrakasgoiti txikian. Ez ordea printzeak herrixka hura kolore ilunean biltzeko bezain indartsu. Uskartze ondo-ondoko Galozen eta Izitzen, ordea, hizkuntzak sasoikoago zirauela adierazi zuen mapan; zer esanik ez handik goiti.

Bonaparte

Bonaparte 1863 (lerro hauen gainean) vs. Broca 1874 (azpian)

Broca

Sinesgarria da Worcestershireko ikertzailearen lekukotasuna, aurreko datuekin bat datorrelako. Ez, aitzitik, Brocarena, Uskartze ez ezik Ustaize bera ere euskararen eremuan sartu baitzuen. Argi ikusi dugu XVII. mendean ere ez zela horrelakorik gertatzen; okerreko txostenek eragindako irakurketa izango zen noski.

Garbi dago, nolanahi ere, XIX. mendea azkentzearekin ia Zaraitzu osoa zela artean euskaldun eta hegoaldeko herri guztietan entzun zitekeela euskara Uskartzen bertan izan ezik; baina hainbat mendetan zehar egonkor iraun zuen muga zahar sendoa desagertzen ari zen, eta ziztu bizian hasia zen euskara inguruko herrietan ere ahultzen. 1870eko hamarkadan bazen oraindik euskararen transmisiorik Sartzetik Galozera bitarteko eremuan, baina ez zen erabatekoa eta etena gertatzear zegoen.

La parte más meridional del Valle de Salazar —el espacio entre Ibilcieta y Uscarrés, perteneciente al quiñón de Atabea— fue la que antes perdió el dialecto salacenco en el que sus habitantes se expresaron durante siglos, a medida que el romance firmemente asentado hasta la vecina Ustés remontó inexorablemente el río y relegó a la lengua vasca alterando una situación más o menos estable durante larguísimo tiempo. Cuando a partir de la década de 1970 proliferaron los estudios acerca de los últimos euskaldunes del valle y la recogida de testimonios de su habla, las localidades al sur de Esparza quedaron casi completamente al margen al no encontrarse ya (con la excepción de una anciana de Ibilcieta de quien Koldo Artola obtuvo unos pocos datos) a nadie que pudiera dar testimonio de la lengua que en ellas se usó. No quiere esto decir que el euskera de pueblos como Igal, Güesa o Izal se hubiera extinguido siglos, ni tan siquiera largas décadas atrás: hasta bien entrada la pasada centuria pudo escucharse en todas esas localidades y en buena parte de las restantes. Esta entrada comienza, mediante el repaso de los testimonios que van desde el siglo XVI hasta el XIX, un recorrido por la historia del euskera en el sur de Salazar; recorrido que no puede completarse sin trazar a grandes rasgos el devenir del euskera de Sarriés, Güesa y Gallués durante los últimos cien años, cuando se batía ya en retirada pero aún no había desaparecido de las casas y los rincones del sur de Atabea. Ese devenir será tratado en una entrada posterior.

sartze

Sartze oso herri euskalduna zen artean XIX. mendearen hondarrean (www.casasruralesnavarra.com)