Añezkar 2004

Añezkar 2004an. Duela ehun urteko herriaren aldean, aski eraldatua. Argazkia: www.euskomedia.org

Joan den abenduan ekarri nuen Berriobeiti ingurua blogera, Iruñe ondoko Antsoain zendea zaharrean euskarak XX. mendera arte utzitako lekuko batzuen berri eman nahirik. Interes bereziko eremua iruditzen zait, Txulapain-Olaibar lerroan azken euskaldun zaharrak 1980-90eko hamarkadara arte bizi izan ziren arren —haiek ezagutu eta elkarrizketatzeko parada egon zelarik—, bi haran horiekin mugakide den eskualdean (Berriobeitin, Oltzan, Anotzetik beheitiko Ezkabarten, Atarrabian, Uharten…) puska bat zaharragoa baita hizkuntzaren galera. Iruñetik gertuago eta zaharragoa, segur aski; bai gutxienez azken hiztunen oihartzuna ia erabat ezabatzerainokoa. Oso gutxi dira Berriozar, Ororbia edo Sorauren inguruko XX. mendeko euskaldunek utzitako albisteak, eta merezi du horregatik edozein datu berri plazaratu eta elkarbanatzea, Iruñerriko euskararen galeraren kronologia ahal den neurrian osatze aldera. Añezkarko xehetasun berriak ezagutu ditut uda honetan Juantxo Alemanek topatu eta Luis Mirandak helarazitako albiste interesgarri bati esker eta horiexek jakinarazi asmoz idatzi dut gaurkoa.

ElEcoDeNavarra19061202b

Etxaleku, 1906. Guemberen euskarazko hitzen lekukotasuna (iturria: prensahistorica.mcu.es).

XX. mendearen hasieran argitaratzen zen El Eco de Navarra egunkariak Etxalekuko azokari buruzko ohar labur bezain mamitsua eskaini zuen 1906ko abenduaren 2ko alearen bigarren orrialdean (ikus orrialde osoa hemen): azoka hartako zerri-salmentaren gorabeherak aipatu, eta Añezkarko biztanle batek zerri-tratutan ari zela hantxe botatakoak jaso zituen hitzez hitz, eta baita, zorionez, tratulariaren izena eman ere:

“…el inteligente tratante don Pedro Guembe, de Añezcar, al cual oyósele exclamar: «Yo pagaría algunos cerdos más á «ogueita vos lauco kilobat»”

Autza 1915-1-12

Pedro Guembek Autzan zerria galdu zueneko albistea (1915). Iturria: Añézcar en la red / Añezkar sarean. Egin klik irudian albistea hobeto ikusteko

Etxalekuko berriemaileak jakinarazitako albistea zen, eta ez da oso zalantzan jartzekoa etxalekuarra euskalduna izango zela eta euskaraz entzundakoa ari zela jasotzen (zertarako erabili bestela hizkuntza hura hedabide erdaldun hartan?). XX. mendearen hasieran Imozko Etxalekun salerosketan aise ibiltzeko euskara beharko zela eta hizkuntza nagusia huraxe zela, ez da horretan duda handirik. Eta Pedro Guembe, Etxalekuko azokan ez ezik, zeharo euskalduna zen Autza herrikoan ere ibili bazen —hantxe galdu zuen zerri eme bat hainbat urte beranduago, 1915ean, ordu hartan ere prentsak Añezkarkoa zela jaso zuelarik— ia ezinbestekoa izango zuen euskara halako zereginetarako.

Euskalduna zen beraz, itxura guztien arabera, 1906an eta 1915ean Añezkarren bizi izandako Guembe hura. Añezkarren jaioa ere bai, ordea? Añezkarko euskalduntzat hartu behar al dugu?

Añezkar 2

Añezkarko kale bat (iturria: www.rurismo.com)

Erantzuna baiezkoa da, inolako zalantzarik gabe. Pedro Guembe Aguinaga, Etxalekuko azokan euskara erabili zuen tratulari hura, Añezkarren jaio zen 1852ko urtarrilaren 8an, Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboan dauden datuen arabera [1]. Gurasoak Añezkarren bizi ziren eta aita (Juan Miguel Guembe Berasain), añezkartarra zen gainera; ama, Estefania Aguinaga Erice, ez zen oso urrutikoa: Txulapaingo Untzun sortua zen. Aiton-amonak Añezkar, Untzu, Larunbe (Gulia) eta Larraiotz (Txulapain) herrietan jaioak ziren; eskualdean ongi errotutako familia zen hura. 1852an sortutako haurtxoak Pedro Martin Severino izenak hartu zituen. Erdalduntzen ari zen herria ezagutu zuen noski urteen joanean (Bonapartek, ingurua bisitatzean, Añezkarren castellano y vascuence egiten zirela idatzi zuen 1857an), baina Berriobeitiko aita eta Txulapaingo ama zituen Pedro Guembek euskara jaso zuen etxean eta euskaldun hazi zen.

Eskela PedroGenbe

Añezkarko Pedro Guembe 1929an hil zen (Luis Mirandak eskainitako irudia).

Laboraria izan zen eta bost seme behintzat izan zituen, Añezkarko bertako Benigna Mendiarekin 1880an ezkondu ostean: 1883an jaiotako Saturnino, Pedro, bi urte gazteagoa, Fermin —elizgizona eta herriko apaiz 1925 eta 1927 bitartean—, Angel eta Agapito. Lehen biak behintzat nekazariak izan ziren, aita bezala. Pedro Guembe ez zen beti sorterrian bizi izan: 1897ko hauteskunde-erroldan Oteitzako biztanleen zerrendan dago. Gerora Añezkarrera bueltatu zen antza; halaxe jaso zuen 1911ko erroldak, eta bat dator gainera datu hori arestian aipatu 1906-1915etako albisteekin.

Genbe eta Etxaleku etxeetako jaun izan zena 1929ko ekainaren 6an hil zen, 77 urte zituela. Ezin jakin daiteke bere sorterriko azken euskalduna izan zen ala ez; nolanahi ere den, Pedro Guembe, Baliarraingo Fermin Garciriain bezala, Antsoain zendea zaharrean euskara XX. mendearen bigarren laurdenera arnasestuka baina bizirik heldu izanaren lekuko dugu, izana ziurtatzen laguntzen duen izena. Aldi berean, Guemberi esker jakin dezakegu 1850ean hizkuntzaren transmisioa ez zela Añezkarren oraindik guztiz eten. Hori horrela, litekeen gauza da herriko euskararen hondar lekukoek Gerra Zibil ingurura arte irautea.

Berriobeiti-Antsoain inguruko euskararen iraupenaz 3.0

Antsoain inguruko euskararen galeraren kronologia osatze aldera, abenduko sarreran eman nuen mapa berbera, honakoan Añezkar, Ballariain, Berriogoiti eta Aizoaingo euskaldunei buruzko azken albiste ezagunak zein urtetakoak diren adieraziz.

[1] Añezkar, S. Andres parrokia, Bataiatuen 1. liburua (1732-1882), 1027-6 biribilkia, 64. orr.

El euskera perduró en la Cendea de Ansoáin hasta entrado el siglo XX, al igual que en los restantes municipios de la Cuenca de Pamplona, por más que en buena parte de ella el recuerdo de los últimos hablantes se haya difuminado de tal manera que hoy resulta difícil de recuperar. Como pequeña contribución a esa labor de recuperación aporto aquí —gracias al buen hacer de Juantxo Aleman y del añezkartarra Luis Miranda— el recuerdo de Pedro Guembe, natural de Añézcar (1852-1929), de cuyo ser euskaldún da testimonio un apunte periodístico de su época, y que permite atestiguar que a mediados del siglo XIX  aún no se había interrumpido la transmisión de la lengua vasca en el entorno de Berrioplano, entorno en el cual aún quedaban rescoldos del euskera autóctono incluso después de la Guerra Civil, como mencioné en su día en esta entrada.