zandueta ????- nagore? Alt-III- 345

nagore-130507-22-pan

Nagore XX. mendearen hasieran (goian) eta XXI.enean: den-dena aldatu da, baita herriaren kokagunea ere. Iturria: www.valledearce.com

Sarrera honetan bildutako datu asko iluntasunetik ateratzeko ezinbestekoa izan da zenbait lagunen bilaketa-lan arretatsua. Hiru ditut bereziki gogoan: Artzibarko Udal Artxiboko Loreto Echavarren, ibarreko apaiz Patxi Izco eta Xabier Itulain ikertzaile itzagaondoarra. Zorretan nago haiekin. 

Bonaparte Ondarea —euskalariak bere ikerketak burutu ahala bildu zituen idazkien bilduma, alegia— oso ezagunak ez diren altxorrez beteta dago. Horietarik bat Nafarroako Artzibar haraneko euskararen lekukotasun interesgarri askoa da: XIX. mendearen erdialdeko doktrina itzulpena, Juan Cruz Elizaldek prestatua, egileak berak lanaren hasieran idatzi zuenez:

“Arcico Vallea compocen da oguei·eta vorz erri eta caserioquin, Urizco erria dago erdisuan, eta Valleco uscara dá, nic oray explicacen duten vezala. Juan Cruz Elizalde.”

Izatez, bi dira Elizaldek utzi zizkigun testuak. Hasieran itzulpen bat prestatu zuen, eta ondoren, Claudio Otaeguik eginiko ohar batzuk kontuan harturik eta Bonaparteren gustua zuzenago betetze aldera nonbait, bigarren bertsioa, oso antzekoa.

Nagore San Julian

Nagoreko San Julian eliza (argazkia: www.lebrelblanco.com)

Interesgarria da itzultzaileak eginiko lanaren fruitua, ez dituelako gehiegi eman inguru hartako euskarak; baina zoritxarrez asko dago oraindik argitzeko horrelako bitxiak utzi zizkiguten berriemaileen inguruan. Nor izan zen, esaterako, Juan Cruz Elizalde hura? Oso gutxi da orain arte berataz esan dena. Uritz herriarekin lotzen dugu, Bonaparte Ondarean bertan dagoen informazioaren arabera, eta maisua izan zela jaso zuen Xabier Erizek Nafarroako euskararen historia soziolinguistikoaz prestatu tesian. Gainerakoan, ordea, ia guztiz ezezagun dirau, eta penagarria da zein gutxi eman den jakitera printzearen laguntzaile askori buruz, nahiz eta zenbaitek —Elizaldek berak, adibidez— gaur egun galduak diren hizkeren arrasto baliotsuak utzi zizkiguten. Artzibarren bertan bada, gaur den egunean, gizon honen aditzea ere ez duen euskaltzale eskolaturik; eta hala ere ibarreko euskararen historian eta egungo artzibartarren oroimenean txokoa merezi duelakoan nago.

Hona hemen, laburzurrean, Urizko doktrinaren egileari buruzko zenbait zertzelada.

Juan Cruz Elizalde Lusarreta 1816ko abuztuaren 7an jaio zen Artzibarko Nagore herrian. San Julian elizan 1805ean ezkondutako Geronimo Elizalde eta Miguela Tomasak izan zituzten hamabi seme-alabetatik seigarrena izan zen. Nagore betidanik izan da haraneko herririk jendetsuenetako bat; 44 etxe eta 177 biztanle zituen XIX. mendearen erdialdean. Nagoretik Uritzera bizpahiru kilometro baino ez daude. Ezaguna izango zuen ezinbestean Elizaldek doktrinaren bidez paperera isurtzeko eskatu zioten hizkera, bistakoa baita ibarreko semea zela.

Ieltz Lizoinibar

Lizoainibarren jaioa zen Elizalderen bi amonetako bat, Ieltz herrian hain zuzen. Irudian, San Bizente eliza (argazkia: www.lebrelblanco.com).

Baina ez bera bakarrik. Amaren aldeko sendia ere artzibartarra zuen: Nagoren jaioak ziren bai ama, baita Juan Jose Lusarreta eta Josefa Aldabe aiton-amonak ere. Aita, aldiz, lizoainibartarra zuen: Ieltz herrikoa, hain zuzen. Aitaren aldeko aitona Pedro Jose Elizalde zen urrun samar sortutako senide bakarra: Eratsungoa zen eta maestro carpintero izendatzen dute XVIII. mendearen amaierako paperek. Lizoainibarko adarra, horrenbestez, Catalina Saldias amona ielztarraren eskutik zetorkion Elizalderi; saldiastarrak zurgintzan aritu omen ziren XVIII. gizaldi osoan zehar, Xabier Itulain ikertzaileak topatutako albisteen arabera. Ezin izan da Lizoainibarko euskararen lekukotasun zabalik gorde, baina Artzibar eta Eguesibar hizkuntzaren aldetik ahaide zirelarik eta Lizoainibar bien artean egonik (eta Ieltz, gainera, Eguesibarko muga-mugan, ik. mapa), ez du ematen Ielzko eta Nagoreko mintzoek elkarren arteko alde aipagarririk izango zutenik.

Nagoreko San Julianen bataiatu zuten Juan Cruz Elizalde jaioberria 1816ko abuztuaren 8an.

Maisu izateko prestatuko zen noski, baina urte latzak egokitu zitzaizkion eta belaunaldi hartako ikasleez ari garelarik (Mariano Erbiti basaburutarra lekuko) nekeza da prestakuntza horren arrastoari heltzea; gaur arte behintzat ez dut aurkitu Elizalderen maisu-ikasketei buruzko agiririk. Ez da Iruñeko Junta Superior de Educación delakoak 1830eko hamarkadan utzitako erregistroetan Nagorekoaren izenik ageri; titulazioa karlisten kontrolpeko lurraldean eskuratu izanaren seinale, agian. Nolanahi dela ere, urte batzuk beranduago irakasle zebilen, berehala azalduko dudan bezala.

Bi aldiz ezkondu zen Elizalde. Lehendabiziko emaztea 1806an Orreagan sortutako Fermina Berro Monteagudo izan zen, Otsagabiako aitaren eta Uztarrozeko amaren alaba, eta horrenbestez, zalantza handirik gabe, senarra bezain euskalduna. 1841eko uztailean esposatu ziren Auritzen Juan Cruz eta Fermina. Ez dakit zein izan zuten lehendabiziko bizitokia, baina 1843 edo 1844rako behintzat Arrietan biziko ziren, orduantxe ekin baitzion Elizaldek herri hartako mutikoen heziketa lanari.

Mapa JCE

Sarrera honetan aipatutako zenbait herriren kokapena. Gorriz, Elizalderen jatorriarekin loturikoak. Berdez, lanbideari dagozkionak.

Gazte hil zen Fermina, Arrietan bertan, 1845eko ekainean. Bikoteak seme-alabarik izan gabe, antza. 1846ko urtarrilean, oso hilabete gutxiren buruan, bigarren aldiz ezkondu zen Juan Cruz Elizalde: Felicia Andueza —hogei urteko urroztarra eta urroztarren alaba— hartu zuen emaztetzat neskaren herrian bertan. Litekeena da Felicia ere euskal hiztuna izatea, nahiz eta ez den Ferminaren kasuan bezain agerikoa, jaio zenerako hizkuntza gibelatzear edo gibelatzen hasia zelako noski Urrotzen, Bonapartek berrogei urte beranduago emaniko datuei begira.

Juan Cruzek eta Feliciak bi alaba eta seme bat izan zituzten: Martina Marcelina 1847an jaio zen, Martin zortzi urte beranduago, eta Escolastica, gazteena, 1858an. Irakurtzen eta idazten ikasi zuten maisuaren hiru seme-alabek, amak alfabetatu gabe iraun bazuen ere; garai bertsuan Bonaparteren beste lankide baten etxean, arestian aipatu Mariano Erbiti irakaslearenean, errepikatutako eredu bera.

Maestro de Uriz

Elizaldek Urizko maisu-lanpostua eskuratu nahirik bidalitako eskutitza (Nafarroako Foru Erkidegoko Administrazioaren Artxiboak eskainitako irudia)

Ezkondu ostean Arrietan biziko ziren lehenik Elizalde-Andueza senar-emazteak, hango lanari eutsi baitzion maisuak hainbat urtez. Baina 1851ko abuztuan Urizko eskola hezitzailerik gabe gelditu zenean (irakasle ibilitako Martín Ernestak Orondritzera alde egin baitzuen) Nagorekoak bere burua eskaini zuen hautagai Arrietan emandako zazpi urteak aldeko argudiotzat harturik (ik. irudia).

1851ko azaroa bukatu baino lehen izendatu zuten Elizalde Urizko mutikoen maisu. Irakaslearen alde mintzatu ziren Arrietako apaiza (Martin Jose Elia) zein auzo-alkatea (Lorenzo Aranaz). Pozik utzi zituen bata zein  bestea nagorearrak aurreko urteetan egindako lanak:

…ha ejercido su ministerio en este referido lugar durante siete años, á total complacencia de todo su vecindario, y con gran aprobechamiento de los niños, habiendo obserbado una conducta irreprensible y digna de imitación bajo todos conceptos… 

Ez zen halakoa izaten irakasle guztien jokabidea. Elizaldek Arrietatik alde egin eta handik bost urtera (1856), mutikoen heziketaren ardura Francisco Larraguetak zuelarik, galdeketa egin zuen Lehen Hezkuntzako Batzordeak, lau herritar maisuaren jokabidearekin nazka eginda kexu agertu eta gero: antza denez haurrek ez zuten Larraguetarekin ezer ikasten, eta ez da oso harritzekoa, ez omen baitzen sarritan eskolara joan ere egiten, eta mozkortu ere egiten zelako nonbait (en todas las ocasiones que ha podido (…) siendo la befa de sus mismos discipulos). Elizaldek utzitako hutsunea ez zuten ondorengo maisu guztiek Bonaparteren berriemaileak bezain ongi bete, itxuraz.

Uritz2

Urizko jauregietako bat (argazkia: www.misescapadaspornavarra.com)

Zerk eragin ote zuen Elizalderen lekualdatze nahi hura? Jornalak ez behintzat: Nagorekoa eta Arrietakoa ziren Artzibarko eskolarik jendetsuenak, eta horren araberako soldata zuten, Urizko maisuari agindutakoa baino dezente hobea (trukean, 16-20 ikasle baino ez ziren Uritzera joaten, Nagorera baino hiru aldiz gutxiago). Nire ustez irakaskuntzarekin batera beste lanbide bat betetzeko aukerak bideratu zukeen Elizalde Uritzera: Larraguetari 1856an egindako galdeketak jasotzen dituen agiria Juan Cruz Elizaldek berak idatzi eta sinatu zuen ibarreko idazkari gisa. 1867ko abendukoa da Urizko hezitzaileak sinatutako udal-idazkirik berantiarrena. Litekeena da beraz Uritzen aritu zen urteetan irakaskuntza eta idazkaritza, biak bere ardurapean hartu izana; eta ibarrekoek biltzarrak Nagoren egiten zituztelarik, urrun samar dagoen Arrieta baino askoz ere erosoagoa izan zitekeen Urizko eskola-zeregina Elizalde idazkariarentzat. Sendia Uritzen bizi zela 1857tik 1868ra bitarteko errolda guztiek berresten dute.

1868rako idatzia zukeen nagorearrak Artzibarko euskararen berri ematen digun doktrina-itzulpena. Bonaparte 1866ko otsailean izan zen Artzibarren, Nafarroako ipar-ekialdea ezagutu zueneko bidaian zehar. Uritzen gelditu omen zen: Elizalderen lana jasotzeko agian? Agoizko euskaraz emaniko doktrina eskuratzea izan zen hilabete luzez Bonaparteren xedea, baina azkenean etsi egin zuen, Agoitz ingurune erdaldunegia zelakoan. Itxura guztien arabera 1852 eta 1866 bitartean idatzi zen Urizko lan hark lagunduko zuen noski printzearen beharrak neurri batean bederen asetzen. Nolanahi ere, ez dago doktrinaren aipamenik Bonapartek Echenique lankideari idatzitako eskutitzetan.

IMG-20151110-WA0003 Elizalde

Juan Cruz Elizalderen heriotz-agiria (Patxi Izcoren argazkia)

Arestian aipatu 1868ko erroldakoak dira gaur arte udal-artxiboek Elizalderen jardunaz utzi dizkiguten azken albisteak. Bizitzaren hondarreraino izan zen ziurrenik Urizko maisu, maestro de niños de este partido gisa ageri baita Nicolas Olondriz bikarioak idatzitako heriotz-agirian. 1870eko azaroaren 25ean hil zen Elizalde, ohean gaixorik, eritasunak biatikoa hartzea eragotzita. Meza sei apaizek esanik egin zuten hiru egun beranduago  hileta-elizkizuna.

Xabier Itulainek jakinarazi didanez Martin Elizalde zuen izena 1924an Urizko maisuak. 1855ean jaiotako semea baldin bazen, 75 urte luzez arduratu ziren elizaldetarrak Urizko gaztetxoen heziketaz.

Aita gurea, ceruetan zaudena, santifica bedi zure icena, etorri vedi guregana zure erreiñua, cumpli vedi zure borondate Sandua, ceruan vezala lurrean ere. Eman dezaguzu eguneroco oguia, eta varca dizquiguzu guri gauren zorrac, ala nola guc barcacen baitiogute zor gaitusteneri, eta libra gaizazu gaiz gucietaic. Amen. Ala izan daela.

Artzibarko Aita Gurea, Elizalderen testuetako batean ageri den bezala (Uritz, c. 1860)

El nagorearra Juan Cruz Elizalde Lusarreta (1816-1870) tradujo hacia 1860 la doctrina cristiana con arreglo a la variedad cispamplonesa de Arce dejándonos dos manuscritos que se conservan hoy en el Fondo Bonaparte. A pesar del indudable interés de ambos textos como obligada referencia para acercarnos al euskera propio del valle, hoy tristemente desaparecido, el autor apenas ha sido hasta nuestros días más que un simple apunte desprovisto casi completamente de contenido a falta de datos biográficas, como ocurre aún con demasiados colaboradores del ilustre príncipe y vascólogo. Es ese vacío el que ha pretendido paliar siquiera en parte esta entrada, ofreciendo una serie de noticias acerca de quien fue maestro de instrucción primaria durante un cuarto de siglo, primero en Arrieta y a partir de 1852 en Úriz, a la vez que secretario en su Artzibar natal.