Joan den apirilean gaur Lizoainibarko iparraldea den Arriasgoiti haranari buruzko jakingarriak ekarri nituen blogera, bertako euskara duela gutxi galdu zuen eremua denez interes handikoa iritzirik. Zenbait lagun izen nituen ezinbesteko berriemaile, eta bildutakoak ezer berririk eskaini bazuen haien ahaleginak eman zuen.

Mapa

Arriasgoitiko herriak, horiz, Iruñerriaren sortaldean.

Bigarren aldiz nator gaurko honetan Arriasgoiti ahotan hartuta, xehetasun berriren bat eskaintzeko asmoz; eta ordu hartan bezalaxe oraingoan ere datua jaso eta niri jakinarazi nahi izan didaten lagunena da meritua, ez nirea. Eskerrik asko, beraz, Zuntzarrengo Koldo Albirari (apirilekoan ere funtsezko iturri) eta Zalbako Ainhoa Huarteri, zekizkitenak elkarbanatzeko eskuzabaltasuna eta borondatea izateagatik. Eta mila esker Xabier Itulain ikertzaileari ere, bere ahalegin oparo eta aholku onengatik.

1. ‘…en la lengua bascongada como ellos lo entienden…’ (Zalba, 1639)

Nafarroako Artxiboko notaritza-protokoloetan dago ondorengo aipamen hau; Urrozkoetan, hain zuzen ere, eskribaua Juan de Berrio zelarik. XVI-XVII. mendeetan guztiz ezaguna zen formula erabili zuen Berriok, ezkontza-kontratua erdaraz paratzerakoan emakumezkoek euskara baino ulertu ez eta kontratuan jasotakoa itzuli behar izan ziela adierazteko:

Zalbatik Arriasgoiti Angel Marin“En el lugar de calva a veinte dias del mes de diziembre del año mil seyscientos y treinta y nuebe ante my el escribano (…) y testigos abajo nombrados fueron constituydas en persona Catelina de Aldunate muger de Martin de Yrigoyen y Maria de Yrigoyen muger de Martin de Cazpe hija de los dichos Martin de yrigoyen y Catalina de Aldunate vecinos del dicho lugar y dueños de la casa Yrigoyen a las quales y cada una dellas enpressenzia de los dichos sus maridos yo el dicho escribano les ley y di a entender en la lengua bascongada como ellos lo entienden todo lo contenido otorgado y capitulado en el presente contrato matrimonial de entre los dichos…”

Sarritan aipatu dut blogean zein ohikoak ziren horrelako egoerak; gaurko ale hau niretzat ezezaguna zen arren, asko eta asko dira aipagai dudan inguru zabalean jaso ahal izan diren antzeko lekukotasunak: Arriasgoitin bertan (Zalban, esaterako, 1567an edota 1797an), Artzibarren (Arrieta, 1554), Itzagaondoan (Ardatz, 1575; Erreta, 1596; Idoate, 1565; Indurain, 1572), Lizoainibarko gainerako herrietan (Beortegi, 1717; Erredin, 1677; Iheltz, 1684; Leiun, 1597; Lerrutz, 1576; Lizoain, 1574 eta 1577; Mendiorotz, 1574; Oskaritz, 1594), Longidan (Olaberri, 1574), Untzitibarren (Artaitz, 1572 eta 1675), Urraulbeitin (Geretz, 1643; Nardoze Andurra, 1632; Santsoain, 1694; Tabar, 1613 eta 1644), Urraulgoitin (Elkoatz, 1617), Urrotzen (1640)…eta are Erromantzatuan ere (Napal, 1643).

2. Petra Ibarra, azken labekadako euskaldun arriasgoitiarra 

Zuntzarren3 jauregia

Zuntzarrengo jauregia.

Apirileko saioan esan bezala, lanbropean egin zien alde azken ikertzaileei ibarreko euskarak XX. mendearen azken hamarkadetan, eta ezinezkoa izan zen Arriasgoitiko euskara galdu aitzin hura biribil emateko moduko lekuko bakar bat ere elkarrizketatzea. Horrek ez du dagoeneko konponbiderik, baina badu interesik ihes egin ziguten hondar hiztunak nor eta noizkoak izan ziren behintzat antzemateak. Haietarik izan bide zen, 2015ean bertan jasotako zenbait albisteren arabera, Petra Ibarra Vizcay anderea.

Zuntzarrenen jaio zen Petra 1899an, nahiz eta, artxiboetako datuen argitan bederen, aita Zalbakoa eta ama Artzibarko azparrendarra zituen. Hogei urte bete arte sorlekuan bizi ostean, bilbotar batekin ezkondu eta Kataluniara jo zuen ondoren senarra lagun zuela. Gerrak Bartzelonan harrapatuta, hiritik alde egin zuten biek, bizimodua herri giroan errazagoa izango zelakoan, baina Petra ez zen sekula Arriasgoitira itzuli. Amonak euskaldun iraun zuela eta 1982an hil zela jakinarazi dio Koldo Albira zuntzarrendarrari Montse Roselló bilobak. Bete-betean hala izatera —ezin ziurta daitekeen zerbait, tamalez—, inguruko hondar euskal hiztunetako bat izango zen noski. Azkenetakoa, baina ez azkena, ondorengo albistean adierazitakoa ere zuzena izanez gero.

3. Fermina Ducay andereari buruzko xehetasun berriak

Fermina Ducay Barreneche zalbarra Arriasgoitiko euskararen azken mugarri ezaguntzat jo nuen udaberrian, 1989an hil zela gaineratuz. Orain beste zalbar batek, Ainhoa Huartek, data orraztu eta zorrotzago jasotzeko aukera eman dit. 1901ean jaiotako Fermina Burlatan hil zen, ibarretik landa, baina ez 1989an, 1993an baizik.

Zaldaitz, gaur egun hutsik, behinola Arriasgoitiko herri.

Lauso artean joan ziren, bai, Arriasgoitiko euskararen kondarrak, eta Artolak topatutako azken ustezko lekukoak benetan hiztun izatera iristen ez zirela aipatu nuen bezala, behin eta berriro azpimarratu beharra dago zuhurtasun osoz hartu beharrekoak direla Arriasgoitiri buruzko bi sarrerotan aipagai izan ditudanak ere, beranduegi baita gizon-emakume haiek euskal hiztun osoak izan zirela ziurtatzeko, gaztetan euskaldun hazitako haiek bizitzaren ilunabarrera hizkuntza bixkor zerabiltela edo uste baino higatuago zutela heldu ote ziren jakiteko. Bestalde, blogean aipatu gabe utzitako beste euskaldunik izango zen noski 1960tik aurrera ere, igarotako denboraren uholdeak eramandako izenak; baina hemen bildutakoak Galdurotz, Aginaga, Zalba edota Zuntzarrengo mintzoa jasotzera heldu zirela ematen du, oso-osorik izan ala ez.

Horrenbestez, gaur egungo iturriek bermatutako Arriasgoitiko azken orduko euskaldunen zerrendatxoa, zalantza guztiak zalantza, honako izen hauek osatutakoa litzateke:

Juana GOÑI MURILLO

Galdurotz

  ?

1953

Maximina ORRADRE

Zuntzarren

 1873

1968

Jose LASA GELBENTZU

Aginaga

1899

1978

Petra IBARRA VIZCAY

Zuntzarren

1899

1982

Fermina DUCAY BARRENECHE

Zalba

1901

1993

Esta entrada completa otra de la primavera anterior acerca del pequeño valle de Arriasgoiti, parte hoy del municipio de Lizoáin, incorporando una serie de datos que complementan lo dicho entonces. Se trata, por una parte, de un testimonio de 1639 que acredita el uso de la lengua vasca en Zalba por parte de un escribano para dar a entender a dos mujeres lo recogido en un contrato matrimonial; por otra, de noticias inéditas acerca de Petra Ibarra Vizcay, de Zunzarren, reconocida como vascoparlante por sus descendientes, y que falleció lejos del valle en 1982; y, finalmente, de la corrección en la fecha de defunción de Fermina Ducay, tal vez la última nativa del valle que llegó a aprender el euskera de sus padres, nacida en Zalba en 1901 y fallecida no en 1989 sino en 1993.