Fontes119Egilea: Patxi Salaberri Zaratiegi (zuz.)

Argitaratzailea: Nafarroako Gobernua – Gobierno de Navarra

Urtea: 2015

Hizkuntza: euskara eta gaztelania

Euskarria: papera eta sarea.

Kalean delarik duela zenbait aste Nafarroako Gobernuak argitaratutako aldizkariaren 120. zenbakia, aipatu gabe dago oraindik txoko honetan aurrekoa, eta Nafarroa eta euskara lotzen dituzten aztergai interesgarriak bildu zituen FLVen 119.ak bere baitako bost artikuluetatik lautan. Hona xeheago haien berri.

Aurizko aldaeraren inguruan (Aurizko eta Orreagako euskararen lagin batzuk), Koldo Artola

Artolak berak ekarpen honen hasieran gogorarazten duenez, Bonapartek Cispamplonés izena eman zion XIX. mendean Iruñeko ekialde zabalean Olaibartik Ibargoitira eta Auriztik Urraulgoitira hedatutako euskarari. Auritzekin batera Orreaga zegoen eremu zabal horren ipar-ekialdeko ertzean. Gaur ez dago ordea bi herri horietako euskaldun zaharren mintzoa entzuterik; egia esateko, hizkera osoarenak egin du ia-ia, eta Erroibar zein Esteribarko hiztun bakar batzuk besterik ez dira behinolako Cispamplonés haren azken kondarren gordailu.

burguete-e1333797875786

Auritz. Argazkia: www.txikipolit.es

Zaraitzun nahiz Artzibarren jasotako uzta karrikaratu ostean, Orreaga-Auritzetan 1985 eta 1989 bitartean eginiko landa-lanaren emaitza isuri du Artolak Fontesen: 1900 eta 1910 bitartean sortu ziren Aurizko bost lekukoren hizketa, eta Orreagan 1929an jaiotako beste batena, hain zuzen ere. Hizkuntza alorretik kanpo aski interesgarriak diren hainbat gai topatuko ditu irakurleak artikuluan transkribatutako elkarrizketetan zehar: matatxerria, Orreagako prozesioa, gerra garaiko gorabeherak, eultzea…

Lekukoek eman zituzten datu linguistikoak, aitzitik, ez dira Koldo Artolaren esanetan nahi bezain argiak. Beharbada Orreaga zein Auritz, luzaroan, alde bateko eta besteko hiztunen pasabide ohikoak izateagatik; edota Artolak grabazioak egin zituenerako bi herrietako euskara galbidean egonda bazelako artean euskaldun zaharrik, baina guraso biak bertakoak zituenik arras gutxi… azken batean jasotako emaitzak nahasixeak dira tarteka, eta ez beti inguruko herrietako lekukotasunek eskatuko luketenaren araberakoak (horren adibide dira, esaterako, lehenaldi amaierako -n dela eta, edota -ako / -eko banaketaren inguruan Artolak bildutakoak). Nolanahi ere, Nafarroako eremu zabalean euskarari eutsi zion azken belaunaldiaren lekukotasuna galtzen ez uzteko Aranzadiko ikertzaileak egin duen lan eskergaren adibide ederra da artikulu honetan irakur daitekeena.

Garai arkaikoko euskara nafarraren lekukotasun berriak: gehiketak eta zuzenketak F. Maioraren liburuari, Ekaitz Santazilia

AGN

Nafarroako Artxibo Orokorra (R. Lasaosaren argazkia)

Behin baino gehiagotan aipatu dut hemen Fernando Maiora ikertzailea Nafarroako artxiboak biluztuz euskararen arrasto idatzien ondarea aberasteko egiten ari den ahalegin gaitza. Ezin konta ahala lan orduren fruitua zenbait libururen bidez eskaini du artaxoarrak; horietako bat 2011n argitara emandako Reino de Navarra. Euskera: injurias, coplas, frases da.

Orain arteko bilketa-lan eskerga hori are baliotsuago bihur dezake ordea hizkuntzan aditua denaren galbaheak, eta horretaz arduratu da NUPko irakasle eta Aziti Bihia taldeko kide den Ekaitz Santazilia. Maioraren bilaketa ahaleginaren zenbait emaitza esanguratsu hartu, eta haiei filologoaren zorroztasuna eta sakontasuna gehitu dizkie, Artaxoakoak iluntasunetik ateratako euskararen lekukoak orraztu, doitu eta iruzkinduz, Nafarroako euskararen ibilbidea eta nondik norakoak hobeto ulertzen lagun diezaguten.

Lesaka, Goizueta, Eugi, Ezkurra, Larrasoaña, Urrotz, Olatz-Txipi, Puiu, Otsagabia, Etxauri, Muruzabal eta Artaxoako hamabi lekukotasun aztertu ditu Santaziliak, 1549 eta 1607 bitartekoak. Herritarren arteko liskarrak konpontzeko hasitako prozesuei dagozkie, eta euskarazko hitz solteak baino askoz gehiago dakarte tarteka, zenbait lerrotako pasarte ere badirelarik hauetako batzuk (Etxaurikoa edo Otsagabikoa, besteak beste). Horren adierazgarri, Miguel Dicastillo lekukoak Etxauriko Joanes Ibarrari 1598an entzundako lekukotasun eder hau:

orayco  guiça aldartean arraçioric batre baldin badaucat, estaut Amburçeac orayco aldian nay duenic pasatuco (…) bay eta escribau batec juramentu arrtu cerauda eta es omen çen alcateen baytan firmatu, eta escribauagana aguertu ninça eta galdetu nio ene contra atera den emendic “mediante juramentu”  bat, eta erran çerauda “es”.

Dagoeneko aski ezagunak diren hizkuntza-ezaugarri ugariren oihartzuna dakarte maiz bildutako testuek; adibidez, amaierako -n gabeko iraganeko adizkiena (ninçanio…). Baina horiekin batera, badira ezaugarri berriagoak edo testuetan horren usu agertu ez direnak ere: Ezkurrako achequina çeagoc (1569);  erran aditz trinkoari dagokion nor-nori saileko çarreço adizkia (Larrasoaña, 1579); Urrotzen 1582an erabilitako erlatibozko egitura bitxia (guyçona char duc, buffeta bat emanagatic quexassen den ha); baizik-en ordeko baze (Olatz-Txipi, 1596)…

Beste hizkuntza-agerpen batzuk, aldiz, orain arte jasotako lekukotasunen arabera espero genezakeen eremutik kanpo loratu direla ematen du: esaterako, Lesaka inguruko *iron erroko ezindiro aditz forma (ez + zindiro, 1549), edota Olatz Txipiko elbanenquio iragangaitz eta datiboduna, Iparraldeko egileen artean ezaguna.

Artaxoa2

Artaxoa, 1607: “estesaçula bana alonbra ori, eçe urtea beteric dagola. Çoas, çaynço çure nagusiari nic erran drayçudala” (argazkia: www.artehistoria.com)

Hamabi lekukotasunak iruzkindu ostean, eta amaiera gisa, bi tresna baliogarri erantsi dizkio Santaziliak artikuluari: lanean zehar bildutako hizkuntza ezaugarri nagusien zerrenda eta kokapena batetik, eta testuetan ageri diren leku eta pertsona izen zenbait, bestetik.

La carta bilingüe de Matxin de Zalba (1416). El iceberg lingüístico navarro, Peio J. Monteano

Matxin de Zalba eta Martin de San Martin nafarrek XV. mendearen hasieran elkarri idatzi eta Florencio Idoatek 1969an topatu eta ezagutzera eman zuen gutun elebiduna blogean dagoeneko aipatu dudan gaia da. Garrantzi handiko lekukotasuna da (idatzi zenetik sei mende bete direla eta, apirila amaitu arte Nafarroako Artxibo Orokorrean ikusgai dagoena), behin baino gehiagotan aztertutakoa, baina eskutitza zegokion testuinguruan kokatu eta horren arabera interpretatzeko ahalegin sakona egin gabe zegoen oraindik. Hutsune hori bete nahiak eragin du Peio Monteanok FLVera ekarritako lana, egileak berak ikerketa-saioaren hasieran adierazi legez.

1416b

Et jaunatiçula abarion ez nayz bildur ezten alla…“. Matxin Zalbakoak 1416an idatzitako euskarazko testu zatia gorriz inguratuta dago (iturria: www.navarra.es).

Historialari atarrabiarraren lehendabiziko ekarpena eskutitzaren data zuzentzea izan da, arrazoiak emanda frogatu baitu 1416an idatzi zela orain arte 1415ekotzat genuen testua. Horrezaz gain, Matxin Zalbakoa eta Martin San Martingoa hurbilagotik ezagutzeko parada eman digu. Lehendabizikoa (c. 1390-1446), seguruenik iruñarra, erret-notario izendatu zuten eta Nafarroako finantza-arduradun nagusi izan zen 1413tik aurrera, eta horrenbestez, Nafarroako altxorraren arduraduna; itzal handiko gizona. Harexek idatzia da gutunaren euskal pasarterik zabalena. Martin San Martin, aldiz (c. 1380-1428?), ausaz San Martin Unxekoa, Joana infantaren idazkari izan zen 1405etik aurrera, erregearen idazkaria zen 1416rako, eta errege-etxearen diru kontuak eta gastuak kudeatzeaz arduratu zen.

Monteano 1416

Peio Monteano ikertzailea (argazkia: www.noticiasdenavarra.com)

Gastu horiei aurre egiteko San Martinek baliatu zuen zergetako bat Zalba finantza-arduradunaren kontrolpean zegoen, eta arrazoi horrek bideratu zuen lehendabizikoak bigarrenari 1416ko testua idaztea. Ez zen eskutitz ofiziala, baizik eta orri soltean idatzitako oharra, San Martini sortu zitzaion zerga-zalantza tekniko bat arin galdetzeko modukoa, eta orri hartan bertan Zalbakoak erantzundakoa. Garai bertsuko liburu bati josita iraun zuen oharrak XX. mendean iluntasunetik atera arte; betiko galduko zen bestela, ziurrenik.

Zenbait galdera egin dizkio Monteanok bere buruari artikuluan zehar: zergatik izkiriatu zituzten horren goi-mailako bi funtzionariok euskarazko pasarte haiek? Ohikoa izango al zen haien arteko komunikazioan euskaraz aritzea? Horren ezohikoa ote da oharra bera, edo halako gehiago izango ziren, desagertu badira ere?

XV. mendearen hasieratik Nafarroako gortea ‘bertakotu’ egin zela baieztatu du Monteanok, ordura arteko zerbitzari frantsesen proportzioa ahuldu zelarik. Bestalde, XV. mende inguruko erresuma hartan euskarak izango zuen pisua zenbaterainokoa izango zen ere aztertu du, eskura dauden zenbait iturri idatzi arakatuz. Atarrabiakoaren ustez ez da gehiegikeria orduko nafarren % 80 inguru

Unx G01

San Martin Unx (argazkia: www.arquivoltas.com)

euskalduna izango zela pentsatzea. Hau dena ikusirik, Monteanok uste du beharrezkoa dela Erdi Aroa azkentzean Nafarroak bizi izan zuen hizkuntza-egoeraren ohiko irudia aldatzea; euskara ez zela izango, besterik gabe, herri xehe eta alfabetatugabearen behe-mailako hizkuntza hutsa, batere prestigiorik gabea. Ohiko irudi hori egokitzeak errazago ulertaraziko liguke nolatan erabili zuten euskara 1416an Nafarroako Gorteko bi pertsonaia garrantzitsuk; zertarako, eta ekonomiarekin zerikusia zuen zalantza tekniko baten inguruan aritzeko gainera.

Saroi entitate geografikoaren banaketa, esanahia eta etorkia toponimiaren argitan, Luis Mari Zaldua

Sario Zaldua

Azken mendeotako Nafarroa euskaldun osoan zehar hedatu den sario / sarobe hitzaren banaketa FLVeko artikuluan ageri den bezala (iturria: Luis Mari Zaldua)

Merezi du labur antzean sikiera aipatzea Luis Mari Zalduaren artikulu interesgarria, aztergunea Nafarroaz gaindiko eremua bada ere. Aipagai duen saroi hitza, baliokide gaztelaniazko “sel” edo “prado o terreno cercado” dituena eta sare + ohe hitzen batura litzatekeena, ohikoa da Erdi Aroko dokumentazioan, XIII. mendetik aurrera, gaur egun OEHn ‘sarobe’ edo ‘saroi’ bezala jasota dagoelarik.

Luzaide eta Ollaran inguruko 1284ko lehen lekukotasunetatik hitzak egindako bidea aztertu du Zalduak, eta zorroztasunez zedarritu du saroi entitate geografikoak hango eta hemengo lexikoan utzitako arrastoa (ondoko mapan ikus daitekeen bezala). Hitzaren banaketa aski zabala bada ere (Gipuzkoa, Araba, Zuberoa…) Nafarroari dagozkio Zalduak jasotako adibiderik gehienak, eta horri esker ederki zehaztu du saroi horrek Nafarroan zehar utzitako aldaera bakoitzari (sarobe, saroi, sario, saure…) dagokion eremua.

Zaldua

Luis Mari Zaldua (argazkia: www.kronika.eus)

Lau hauekin batera FLV aldizkariaren 119. alea osatzera datorren bosgarren lana Iñaki Camino donostiarrak Oztibarreko mintzoaz eta haren lexikoaz idatzitako artikulua da.