eslaider-murillo

Murillo el Fruto (argazkia: www.murilloelfruto.es)

Fontes Linguae Vasconum aldizkariak karrikaratutako azken alea (120.a) txoko honetan iruzkindu aurretik, ale horretan argitara emandako artikuluetako bat nahi dut azpimarratu, nire ustez interes berezikoa da eta. FLVeko zuzendari Patxi Salaberri Zaratiegik idatzia da eta ‘Murillo el Fruto: XIV. gizaldiko agiria‘ du izena.

Aurrekariak

Ez da atzo goizekoa Zidakos eta Aragoa ugaldeen ibilbide amaieran euskarak utzitako arrastoaren ikerketa. Urrun dago hala ere aztergai samurra izatetik: tamalez, orain arte ezagutzera eman diren antzinako dokumentuek ez dakarte Pitillas eta Zarrakaztelu bitarteko herrietan behinola mintzo izan zen euskararen aipamenik —badugu, ordea, iparralderagoko Uxue, Galipentzu edota Eslabari buruzkorik— eta ez dugu ez herri batzuetan ez besteetan idatzitako euskarazko testu bakar bat ere. Murillo ingurukorik nekez agertuko dela imajina daiteke, Aragoa barrenean Erdi Aroan desagertu bide zelako euskara. Zein mendetan, ordea? Eta nolakoa zen euskara hura?

Erreferentzia zuzenik ez dagoen eremuetan ezinbesteko lanabes eta lekuko dira toponimoak, leku-izenak; horiei esker aitzinatu da azken hamarkada hauetan Tuterako merinaldearen iparraldean euskarak izandako bizitasunaz dugun ezagutza.

Lana Zuñiga 3

Lana (g) eta Zuñigaren (b) arteko euskal toponimiaren etena. Zuñigan dokumentatuta dauden euskal leku-izen apurrak —Armorandieta, Atazabala…— Lanatik hurbil dagoen eremukoak dira batik bat (iturriak: Belasko, Salaberri Zaratiegi; argazkiak: www.mapio.net eta Bernardo Vega).

Toponimoetan oinarrituta eskaini zituen hain zuzen ere Mikel Belaskok (Toponimia y panorama lingüístico de la ribera de Navarra y zonas circundantes2004) iraganean Nafarroan bizi izan zen hizkuntza-egoerari buruzko hainbat argibide. Gizatalde batek toki bati aspaldi emandako izenak, azken batean, gizatalde horrek zerabilen mintzoaren oihartzuna helarazten digu; eta ikertzaile iruindarrak erakutsi duenez, garbi bereiz daitezke leku-izenei esker euskarari Aro Moderno edo Garaikidera arte eutsi zioten eskualdeak, batetik, eta askoz galera goiztiarragoa izan zutenak, bestetik. Nafarroan bortitza da sarritan lurralde batzuen eta besteen arteko etena, elkarren mugakide diren hainbat udalerriren artean ere antzeman baitaiteke (ik. gaineko irudia): Estellerriko Lana ibarrean, esaterako, egungo leku-izenen % 40 da euskarazkoa; ondoko Zuñigan, aldiz, % 2 baino gutxiago. Desoreka bertsuaren adibide dira Arroitz-Los Arcos edota Oteitza-Lerin (toponimoen % 40 euskaldun bikote bakoitzeko lehenbizikoek, % 0-1 eskas bigarrenek), Artaxoa eta Larraga (% 40 – % 0), Uskartze eta Nabaskoze (% 65 – % 0-2) edota Burgi eta Gazteluberri (% 70 – % 0-1). Garbi dago (ia) euskal toki-izenik gabeko herrietan euskara, izan bazen, aspaldi zaharrean ahantzi zutela.

Emandako adibideei begira ikus daitekeenez Nafarroa osoan zehar da nabarmena, eskuin-ezker, toponimian islatu den hizkuntza-eten hori. Ezin da pentsatu, ordea, Nafarroako eremu euskalduna eta erromantzea elkartrukerik gabeko gune estankoak zirenik, eta horrekin batera aipatu dudan eten hori ez da beti arestiko adibideetan bezain erabatekoa eta inolako trantsiziorik gabea. Tafalla inguruan goiti-beheiti, esaterako, Orbaibar eta Pitillas ditugu. Orbaibarko hamar leku-izenetik 6-7 dira gaur egun euskaratikoak, Burgin edota Zaraitzu hegoaldean bezalatsu; baina Pitillasko euskal toponimia arrastoak (% 5) Larraga, Nabaskoze edo Gazteluberrikoak baino agerikoagoak dira. Antzeko zerbait ikusiko genuke Uxue eta Zarrakaztelu erkatuz gero, azken hau oso hegoaldekoa izan arren. Laburbilduz, behinolako eremu euskaldun eta erromantzeen arteko etenak, argia izanagatik, ez zuen lerro zuzenik osatzen, eta hegoaldeko zenbait eremutan jaso den hondarreko euskal toponimia apur bat ugariagoak, bestalde, eremu horietan euskarak gehixeago iraun zuela salatzen du.

Euskal leku-izenak Nafarroa erdialdean2

Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Izan ere, euskarari berandura arte eutsi dioten Nafarroa erdialdeko zenbait herrik oso hurbileko bizilagun erromantzatuak zituzten arren (Garesek Mendigorria, edo Artaxoak Larraga, besteak beste; horren erakusgarri 1571n Galipentzu eta Kaseda bereizten zituen hizkuntza-muga argia ere), bi eskualdetan bederen euskara Erdi Aroan dezente hegoalderago erabili zela salatzen dute leku-izenek: Arroitz-Elizagorria-Mendabia sargunean Ebro ibaia harrapatu arte (A), eta baita sarrera honetako aztergai den Zidakos eta Aragoa ugaldeen bitarteko arroan ere, Murillo el Fruto eta Zarrakazteluraino (B). Alboko mapan ageri dira, zalantzak zalantza, euskara nafarraz ari garela toponimiak iradokitako mugarik zaharrenak, kolore berdeak euskararen agerpen garbia adierazten duelarik, eta horiak, aldiz, agerpen ahulago edo duda-mudazkoa (neureak besterik ez dira izan ditzakeen akatsak).

Patxi Salaberri

Patxi Salaberri Zaratiegi

Murillo el Frutoko koadernoa: lekukotasun zahar berria

Aipatu dudan azken bailara hori ongi ezagutzen du Patxi Salaberri Zaratiegi euskaltzain uxuetarrak, sorterri inguruko toponimian euskarak utzitako arrastoak izan baitzituen aztergai 1994an argitara emandako doktore-tesi zabalean eta gerora ere gai horri berari buruzko artikulu gehiago karrikaratu dituelako. Ez da harritzekoa, beraz, Nafarroako Artxibo Orokorrean letrakera gotikoa zuen Murillo el Frutoko koaderno zahar bat topatzean artxiboko arduradunek ikertzaile nafarrari helaraztea.

Erromantzez izkiriatutako koaderno hori XIV. mendekotzat jo du Salaberrik; idazkeraz gain, argudio potoloa da bertan jasota dauden pertsona-izen batzuk 1366ko iturri batean ageri diren berberak izatea. Azalean Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto idatzi zuen esku berantiarrago batek. Murilloko nekazari zergadunen zerrenda dakar horrenbestez, eta horrekin batera (eta honako hau da interesgarriena euskararen ikerketarako) baita herriko toki-izen andana ere. Euskaratik kanpokoak ez dira falta (Los Cascallares, Los Linares, Malpuent, La Rueda) baina ugari datoz halaber euskarazkoak, gaurko euskaldunontzat ere ulerterrazak: Ayz ÇurietaAreaççea (=Areatzea), Varace AlcineaBarace VerrietaVarace ÇarretaBuztinaErteco ErreguaEuçea (=Euntzea), Garipençuco ZalduaLegazpietaTranq[u]a ÇarraHuarteco Odia… Izengoitien artean aipagarri da Joh[a]n Biperr izeneko bat zela alkate. Horrekin batera badira M[ari]a Garizu, Seme[n]o GorriSancho Lasterr edota M[ari]a Çalduna fija de G[arçi]a Çalduna, beste batzuen artean.

FLV 120Izen berezi hauek guztiak aurkeztu eta azterturik, zenbait ondorio eskaini ditu artikuluaren amaieran Salaberri Zaratiegik: alde batetik, Murilloko dokumentuan irakur daitezkeen euskarazko toponimoak aski gardenak direlarik, eta idatzi ziren garaian oraindik desitxuratzen hasi gabeak (esate baterako, koadernoko Barace Verrieta sarri askoa, Baricibarretas bihurturik ageri da 1619an, euskara herrian galdua zenean), toponimo garden horiek —toki batetik bestera mugi daitezkeen pertsonen izenak baino gehiago— argi ari direla iradokitzen euskara bizirik zegoela herrian XIV. mendean. Lekukotasun hau ezagutu aurretik, 1990eko hamarkadan, Murilloko euskarak XIII. mendera arte iraun zukeela uste zuen Salaberrik; datu berri hauen argitara beranduxeago iraungi zelakoan dago.

Bestetik, Murillo el Fruton ez ezik Melida, Santacara edo Zarrakaztelun ere orain arte pentsatu izan den baino beranduago nagusituko zen guztiz erromantzea; zoritxarrez, ez da orain arte agertu hipotesi hori berresten lagun dezakeen dokumentaziorik.

Nolakoa ote zen, bestalde, koadernoak islatzen dituen nafar haien euskal mintzoa? Bildutako toponimo goiztiarrek gaur arte eskura genituenek baino garbiago azaleratu dituzte Murillo inguruko lexikoaren gai batzuk: al(t)zin, baratze, berri, bide, eder, erregu, erte (=arte), eutze (iparralderagoko herrietan euntze = pentze, belardi), gorri, (h)odi, laster, mendi, zaldu… Horretaz gain, antzematen diren zenbait hizkuntza ezaugarri deskribatu ditu Salaberrik: bokalaren ondorengo kontsonante sudurkarietan bustidurarik ez zela (Buztina-alzinea) edota aspirazioa, h-ren ahoskatzea alegia, galdua zela ordurako.

Laburbilduz, euskarak Nafarroako hego-ekialdean Aragoa ibairaino izan zuen hedapena berretsi eta euskara haren kolorea pittin bat argitzera datorren lekukotasun ederra eman du ezagutzera uxuetarrak. Izango ahal dira, nork aurkituko zain, orain arte antzemandakoa zabaltzen eta sakontzen lagunduko diguten testu gehiago!

Ingurua2b

Euskararen iraupena Nafarroako ekialdean. Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Me hago eco en esta entrada del interesante artículo publicado en el último número de la revista Fontes Linguae Vasconum por su director, Patxi Salaberri Zaratiegi, miembro de la Real Academia de la Lengua Vasca-Euskaltzaindia. Salaberri desglosa y analiza los datos que ofrece un antiguo cuaderno recientemente localizado en el Archivo General de Navarra, escrito muy probablemente en la segunda mitad del siglo XIV y procedente de Murillo el Fruto, localidad ribera navarra sita en la comarca conocida hoy como Ribera del Arga-Aragón. El cuaderno lleva por título ‘Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto’ y contiene abundante y valiosa información sobre las personas que poblaron Murillo hace más de seis siglos y acerca de la toponimia menor de la villa en aquella época, y es precisamente esa toponimia, cuando no existen referencias más directas, el instrumento más fiable del que disponemos para determinar cuál(es) era(n) la(s) lengua(s) que habló un grupo humano en un momento dado. Pues bien, la abundante presencia en el documento de topónimos euskéricos absolutamente diáfanos incluso en nuestros días, que no habían sufrido aún la inevitable deformación producida en los nombres de lugar cuando la lengua en la que se fijaron ha dejado ya de ser hablada por una comunidad, sugiere claramente que el euskera seguía aún vivo en Murillo el Fruto en la segunda mitad del siglo XIV, coexistiendo con el romance que en época posterior terminó imponiéndose por completo. Salaberri explica razonadamente este hecho, y perfila algunas características del habla vasca de Murillo que pueden entreverse en los topónimos que proporciona la nueva fuente exhumada. El académico de la lengua vasca concluye finalmente que la pervivencia del euskera en la ribera baja del Aragón, cuyo límite probable situó él mismo en su día en el siglo XIII, debe ser revisada a la vista del documento que ha dado a conocer.

Murillo Zarrakaztelu La Oliva

Murillo el Fruto (hurbilena), Zarrakaztelu eta La Oliva (eskuinetara) Uxue aldetik (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com.es).