Gesalazko herriak (iturria: enciclopedianavarra.com)

Lizarrako merinaldeko Gesalatz ibarrean mintzo zen euskara ez zen XX. mendera arte guztiz itzali, nahiz eta ez den, nik dakidala, azken hiztunei buruzko zehaztasun handirik ezagutzera eman. Iturriren baten isiltasuna gorabehera (1904ko Guía Eclesiásticarako galdetegian ‘No‘ erantzun zioten herri guztiek ‘¿Se habla vasco?’ galderari) bada baieztapen horren aldeko argudiorik.

Batetik, Bonapartek euskalduntzat jo zuen ibar zati handi bat, eta zenbait herri —Argiñano, Bidaurre, Biguria, Genbe, Iturgoien, Izurtzu, Muniain— euskarak indartsu ziraueneko eremuan irudikatu zituen 1863ko mapan. Ez du ematen ikerleak datuak bertatik bertara jaso zituenik, eta Gesalatzez haraindiko haranak (Deierri, Ameskoabarrena) koloreztatu gabe utzi zituenean eremu hartako euskara ahulxko baina artean biziaren egoera zorrotzegi epaitu zuelakoan nago; baina ez da gutxi, non eta hizkuntzaren muga-eremutzat jo zuen Gesalatzen, aipatu zazpi herriak kolore berde ilunean margotu izana; ziur zegoen, nonbait, herri haietako euskara sasoiko samar zebilela 1865 inguruan.

Bestetik, Paul Brocak, hamar bat urte beranduago, haran osoa egokitu zuen euskararen eremuaren baitan, ez euskara mintzo bakartzat zuen hartan, baina bai hizkuntza oraindik ahantzi ez zuenekoan. Ez zait iruditzen ibar horretarako Brocaren albisteak printzearenak baino zalantzazkoagoak direnik.

Gesalatz eta ondoko ibarrak, Bonapartek 1863ko mapan irudikatu zituen gisan. Iruxo-Lerate ingurua euskara gabekotzat jo zuen.

Gesalatzerako fidagarriena, dena den, Joaquin Ochoa de Olzaren 1878ko lekukotasuna dela esango nuke. Zehatza eta arrazoitua izateaz gain, inguru hura bertatik bertara ezagutzen zuen eskualdeko seme eskolatu baten eskutik datorkigu. Ochoa de Olzaren esanetan,

“…tirando una línea (…) en Sorauren y corriéndola por los pueblos de Eusa, Orrio, Maquirriain, Elcarte, Oteiza, Balliriain (sic), Larragueta, Iza y toda esta cendea de Olza, Azanza y Munárriz, en el valle de Goñi, Arguiñano, en el valle de Guesálaz, e Ibiricu, en el de Yerri (…) se forma la divisoria entre el país esencialmente castellano y aquel en que se conserva con bastante generalidad el vascuence. En toda esta zona (…) si bien lo común es hoy hablar castellano, apenas habrá una persona de 25 años para arriba que no hable o entienda el vascuence…”

Badirudi horrenbestez euskararen transmisioak 1850 aldera arte bederen iraun zuela Gesalatz iparraldeko herrietan. Handik aurrera, XIX. mendearen bigarren erdian jaiotako haur gesalaztar batzuek behintzat jasoko zituzten itzaltzen hasia zen euskara horren kondar zenbait; horietarik izan omen zen, antza denez, 1872an Iturgoienen sortutako Gedeona Ibañez, urteen joanean euskal idazle eta euskaltzain urgazle bihurtu zen Frantzisko Torres Ibañez Aita Felipe Murietakoaren ama. Gedeonak euskara pixka bat sikiera ikasi ahal izan zuen umetan, eta hark ikasitako horretatik hitz batzuk eta euskararekiko hurbiltasuna jaso zituen semeak, Jose de Artechek Murietakoa hil ostean Zeruko Argian azaldu eta Iñaki Sarriugartek (2009) Karmel aldizkarian gogora ekarri bezala (aipamena 61-62. orrialdeetan dago):

Aita Felipe Murietakoak (1897-1966) Iturgoiengo amak erakutsitako euskara apurtxoari esker bereganatu zuen hizkuntzarekiko atxikimendua.

“[Aita Felipe Murietakoaren] Ama Iturgoien herriko alaba zen eta ba omen zekien zertxobait euskaraz; izan ere, hitz solteren batzuk esaten omen zizkien seme-alabei, euren artean apakia (“sutondoan hauts azpian gordetako ilintia edo txingarra”). Hona hemen zer zioen Jose de Arteche idazleak Aita Murieta hil berritan:

‘Bere amatzaz askotan itz egiten ziran. Orain Naparruko Murieta´n ez da euskeraz itz egiten, baño bere amak baomen zekien euskeraz zerbait, eta arek erabiltzen zituan itzak esaten zizkidan. Abetan bat apakia, kear azpian gelditzen dan txingarra adieraziaz. Zenbat maite zuan itz au Aita Murieta´k! Baño iztegiak erabilli arren, ez det arkitu. Nik erabillitakuetan beintzat. Ezta Azkue´ren iztegian ere’.”

Hau jakinda, ez da harritzekoa Murietakoak erabilitako ezizen nagusietako bat Apakia izatea. Bila ibili bai, baina ez dut gaur arte Iruñean hildako Gedeona Ibañezen heriotzaren data ezagutzerik lortu. Egongo da oraindik, beharbada, XX. mendean euskararen azken apurrak baliatu zituzten iturgoiendar, genbetar edota muniaindar haien berri dakien adineko gesalaztarrik.

Muzki, Gesalatz (argazkia: lakako.com)

Nolanahi ere den. orain arte esandakoarekin bistakoa da ibarreko euskara bizirik heldu zela, arnasestuka izan arren, XX. mendera. Duela ehun bat urte, ziur asko adin handiko hiztunak besterik gelditu ez eta belaunaldien arteko eten linguistikoa betiko sakondu zen urte haietan, gazteek ezin ikasi eta zeharka baino antzeman ez zuten euskara hura gaztelaniarekin mordoilo batean nahasia erabili zuten Gabon gauetan, diru-eskean ibiltzeko kopla batzuk kantatzen zituztenean. Muzkiko Jesús Moreno Martínez de Morentínen gogorapenei esker webgune honetan jaso denez, honela hasten zen Muzkin bertan 13-14 urteko gaztetxoek etxez etxe abestutakoa:

Los de la Gogona sorture jaunona.

Onore pilare sorture danzare

Adi adie, kote lucié, jaunone.

Esta noche es Nochebuena, la noche de navidad,

Por amor de Jesucristo dadnos una caridad…

Euskarazko zatia hagitz desitxuratua zegoenez gorde da antzeko beste bertsiorik Muzkin bertan, baina elkarren arteko alde handiegirik gabekoak.

Honen harira Deikazteluko Antonio Urra Maezturi zor diodan lekukotasuna ekarri nahi dut hona azken datu gisa. Urra jaunaren aitaginarreba XX. mendearekin jaio zen Argiñanon, eta zahartzarora helduta ere gogoan zuen herrian behinola kantatutako Gabon gaueko koplatxoen oihartzuna, hark berak abestu zituelako gaztetan. Gesalazko gainerako herrietan Muzkin baino apur bat zaharragoak ateratzen baitziren eskean, baina ez 18 urtetik gorakoak, pentsa liteke lekuko argiñanotar honek 1915-20 bitartean erabili behar izan zituela horrela jaso diren eske-hitz hauek:

Gesalatz eta Deierriko paisaia (iturria: casaruralgruposnavarra.com)

Los de la Gogona, sutone jaunona.

El día de la Pascua, la Jainkoa.

Andure pilleri, eglian zeri.

Ergiti Kristi, ene Jauneri.

Duela mende bat baino gutxixeago Argiñano edo Muzkiko kaleetan euskara eta erdara nahasiz botatako esaldi horiek azken euskaldun zahar gesalaztarrek entzun ahal izan zituztelakoan nago. Lehen esan dudan bezala, beranduegi ote haietakoren batzuen oihartzuna desagertu aurretik jaso eta Gesalazko euskararen azken hats haiei izenak eta izanak egokitzeko?

N.B. Bidalketa hau plazaratu ostean Twitter bidez jaso dudan erantzun bati esker (estimatua dago, ) ezagutu dut Rufino Iraola Garmendiaren blogean zintzilikatutako sarrera eder bat, Argiñanon gaur den egunean bertan erabiltzen diren euskal sustraiko hitz eta esapide zenbait biltzen dituena. Konparazio gisa, Argiñanoko zerrendako berba batzuk irakur daitezke, ez forman eta ez esanahian inolako alderik gabe, azken hamarkadetan Iruñe ondoko Berriobeitin jasotakoak biltzen dituen Euskara Berriobeiti zendeako eguneroko hizkeran (2014) liburuan: arrapo (zapo) atxun (asun), birika (lukainka mota), ilarraka (ziza mota), lantxurda (intzigar), mandarra (amantal), muxarra (satitsu), ollaga / otabera (ote), sarde, txinurri (inurri+txiki), txutxo (zahato-mutur), zaborra, zakarro (baldar), zikiñoso, zulo

Iraola Garmendiak sareratutako hitz-zerrenda osoa ikusi nahi duenak, jo beza hona.

Argiñano. Ochoa de Olzaren datuen arabera, XX. mendearen hasieran 50 urtetik gorako euskal hiztunak izango zituela pentsa daiteke (argazkia: euskomedia.org).

En esta entrada centrada en el Valle de Guesálaz recojo algunos de los testimonios que nos permiten dar por seguro que la lengua vasca perduró en dicho valle, si bien debilitada y limitada quizás a algunos de sus lugares (Cuando menos Muniáin, Iturgoyen, Viguria, Vidaurre, Izurzu o Arguiñano) hasta entrado ya el siglo XX. Los datos aportados por el príncipe Bonaparte, Paul Broca o Joaquín Ochoa de Olza entre 1860 y 1880 difieren entre sí en algunos aspectos, pero coinciden a la hora de incluir a Guesálaz en la zona de habla vasca de su tiempo. Ochoa de Olza fue más allá al aseverar que en Arguiñano, al norte del valle, apenas habría en 1878 nadie mayor de 25 años que no hablara o entendiera euskera. Me hago eco asímismo de unas coplas bien conocidas en la zona, mezcla de euskera y castellano, que los jóvenes guesalaztarras acostumbraban a cantar la víspera de Navidad, y aporto gracias a los datos suministrados por Antonio Urra la versión de dichas coplas que su suegro de Arguiñano aprendió a cantar alrededor de 1915 y recordaba muchos años después.