Argitalpenak

Bidankozeko euskaldunei buruzko albisteak argitara emanda

Joan den urte amaieran, blog honen bidez, XX. mendean Erronkari haraneko Bidankoze herrian bizi izan zen azken belaunaldi euskaldunaren inguruko zenbait albiste eman nituen. Orain paperean dago eskura orduko lan hartan oinarritutako artikulua, UEUri eta UZTARO aldizkariari esker.

uztarologo2

“Bidankozeko gerraosteko euskaldunak” du izena artikuluak eta 2014ko uztail-irailei dagokien UZTARO aldizkariaren 90. zenbakian argitaratu da.


Valdizarbe. Nombres de casas (Fernando Maiora)

IMG_20140831_145955Fernando Maiora Mendia (1961) behin baino gehiagotan aipatu dut blog honetan. Duela urte eta erdi hemen aurkeztu nuen ikertzaile nekaezin honek prestatutako azken lanetako bat. Ahalegindu ote da inor urte hauetan Maiora bezainbeste aspaldiko agiri-paperetan lo zeuden hainbat euskal arrasto eder-galdu aurkitzen? Nafarroako euskarari buruzko ikerlanean ari denak ezin bazter utzi artaxoarraren ahaleginaren fruituak.

Labetik atera berri da Maioraren azken liburua: Valdizarbe. Nombres de casas. Oraingo honetan Izarbeibar ikerbide hartuta, Juan Aleman, Javier Zubiri edo Patziku Perurena bezalako lagunen lankidetzari esker Gares inguruko herrietako etxe-izenen ondarea biltzeko egindako lanaren emaitza topatuko du irakurleak. Ohi bezala, esker onekoak batzuetan baino izaten ez diren bilaketa-ordu luzeen emaitza.

Merezi zuen ordea eginahalak: hamabi herrigune (Adios, Añorbe, Biurrun, Eneritz, Gares, Legarda, Muruzabal, Obanos, Olkotz, Tirapu, Ukar eta Uterga) eta hamar jaurerri edo aspaldiko herri (Agos, Akiturrain, Auritz, Basongaitz, Ekoien, Larrain, Olandain, Sarria, Sotes eta Iriberri) biluztu ditu Maiorak, eta 500dik gora etxe-izen eta haien inguruko xehetasun interesgarri bildu ere bai, XVI. mendetik XIX.era arteko hamaika protokolo eta bestelako agiritatik ateratakoak.

Gares inguruko mintzoan aritu ziren hondar izarbeibartarrak desagertu zirenetik hainbeste hamarkada igaro direlarik, askoren etxeak ari zaizkigu haien partez euskaraz solasten Maiorak prestatutako liburuaren orrialdeetatik: Adiosko Euntzearena, Añorbeko Bizargorriarena, Biurrungo Zaraizurena, Enerizko Azpikoetxea, Legardako Etxemaizterrarena, Muruzabalko Etxeandia, Ukarko Aitatristerena, Joan Berainek bere euskarazko lanak idatzi zitueneko Utergako Joanotikorena… Horrelakoxeak dira Maiorak jasotako gehienak, Izarbeibarko etxeen izenek islaturiko izana nekerik gabe antzematen uzten duen altxor ederra denon eskura, ia 100 argazki lagun. Eskuratu eta patxadaz aztertzeko moduko liburua.

casaenanorbe

Añorbe (iturria: www.lebrelblanco.com)

Izenburua: Valdizarbe. Nombres de casas.

Egilea: Fernando Maiora Mendia

Urtea: 2014

Hizkuntza:  gaztelania  

Orrialde kopurua: 215

Salneurria: 20€

 

Comento en esta entrada la aparición del último libro del prolífico investigador artajonés Fernando Maiora, una de las personas que más está contribuyendo a recuperar y divulgar aspectos no siempre bien conocidos del patrimonio histórico y lingüístico de buena parte de Navarra gracias a su incansable labor de búsqueda en diferentes archivos. Maiora acaba de publicar la obra  ‘Valdizarbe. Nombres de casas’, estudio que recoge la denominación antigua de más de medio millar de casas de toda la comarca que circunda Puente la Reina / Gares, y que permite zambullirse no solo en la historia de la zona, sino también en el euskera, ese euskera de las viviendas que salpicaron y forman aún Valdizarbe, de quienes las construyeron y de los pueblos en que habitaron. Casi un centenar de fotos acompañan el fruto de la labor investigadora que Maiora presenta en esta interesante obra.


BIDANKOZARTE aldizkariaren 11. alea, eskuragarri

bidankozarteSarean da dagoeneko 2014ko udaberriari dagokion BIDANKOZARTE aldizkari historiko-kulturalaren azken alea. Bidankozeko historia, ohitura edota euskararekin lotutako gaiak zabaltzeko asmoz sortutako agerkaria da BIDANKOZARTE, Gotzon Perez Artutxen ekimen txalogarriari esker 2011n abiatua, eta gaur egun internet bidez ere eskura daitekeena.

Aldizkaria elebitan plazaratzen da, euskarazko eta gaztelaniazko bertsioak eskainiz. Gaztelaniazko ale atzeratuak sarean daude dagoeneko, eta euskarazko zenbait ere bai, falta direnak pixkanaka-pixkanaka osatze bidean daudelarik.

Hemerotekaz gain, historia, toponimia eta oikonimia gaiak topatuko ditu irakurleak azken ale honetan, Bidankozeko hiztegiarekin eta Mariano Mendigatxa zenak idatzitako eskutitzei buruzko jakingaiekin batera.

Nahi duenak hemen topatuko ditu orain arte sareratutako ale eta eduki guztiak.

La revista BIDANKOZARTE, cuyo nº 11 acaba de ver la luz en la red gracias al trabajo de Gotzon Pérez Artutx, divulga regularmente temas de interés relacionados con la cultura y la historia de la villa roncalesa de que vio nacer a Mariano Mendigacha. La publicación (que puede leerse en castellano y en euskera) ofrece en su último número, entre otros contenidos, una muestra del léxico castellano propio de la localidad y el valle del Roncal, y una pequeña crónica del final de la Guerra Civil en Vidángoz. Los números anteriores de la revista pueden consultarse aquí.


Izarbeibarko euskarari buruzko liburuak

arana gares

Aitor Arana, ‘Diccionario castellano-vasco de Valdizarbe’ liburua eskuetan duela.

Asko dira dagoeneko behinola iraungitako mintzo nafarrak gogora ekarri eta ezagutarazi nahirik sortutako liburuak. Nabarmena da, esate baterako, aurreko hamarkadan zehar Aitor Arana idazleak eginiko lana, eta lan horren emaitza den lingua navarrorum bilduma oparoa. Interesa duen irakurleak eskualde askotako euskararen oihartzuna antzemango du bilduma osatzen duten hiztegi eta azalpenetan zehar: Artaxoakoa, Ameskoa aldekoa, Gesalazkoa, Iruñe ondoan mintzo zena…

Alabaina, euskara aspaldixko galdu zutenen artean bere hizkuntza altxorra iluntasunetik atera, landu eta plazara ateratzen saiatu den Nafarroako eskualderik bada, Izarbeibar dela uste dut. Gares inguruko mintzoaren nondik norakoa eta gorabeherak ezagutu nahi dituena ez da erraz aspertuko, azken mende laurdenean argitaratutako lan sorta zabala baitu eskura; bost liburu dira guztira sarrera honetan aipatuko ditudanak.

Funtsezkoa izan da Izarbeibarko euskararen berreskuratze lanean ere Arana, eta legazpiarraren ahaleginik gabe nekez izango genituen esku artean liburu hauetako asko; baina ez da egiteko horretan bakarrik ibili. Izan ere, gurasoengandik jasotzerik izan ez zuten euskara ezagutu eta auzoei estimatzen lagundu nahi dieten izarbeibartarrak badira; eta ez nolanahikoak, gainera: zoragarria da esaterako Fernando Pérez de Labordak euskeraenvaldizarbe blogean bildu eta antolatu duen informazio jarioa. Blog horretatik bertatik abiatuta kontsulta daitekeen Diccionario de euskera residual y castellano en desuso de Valdizarbe y Valdemañeru lan bikainaz gain, Izarbeibarko euskararen ibilbidea sarean beste inon ez bezain zabal topatuko du hantxe irakurleak; lankide izan zuen ahalegin horretan, besteak beste, aurreraxeago aipatuko dudan Xabier Vélez ere, Garesko semea. Herri horretako euskara zerbitzuburu den Koldo Colomok, bestalde, eskualdean mintzatu zen aldaeraren inguruko dibulgazio lanean aritzeaz gain, jakingai interesgarriak eman ditu argitara Pérez de Labordarekin batera (hemen adibidea). Koldoren bidez eskuratu ahal izan ditut sarrera honetan aipatuko ditudan liburuetako batzuk; mila-mila esker!

Izarbeibarren_mapa_izenekin_eta_kokapena_Euskal_Herrian.svg

Izarbeibar osatzen duten udalerriak

Eskualdetik kanpo jaiotako ikerleen ekarpena ere garrantzi handikoa izan da azken boladan Izarbeibarko euskararen itxura eta kolorea gero eta hobeto ezagutu ahal izateko: Erreniega hegoaldeko lurraldeak hego-nafarrera osatzen zuten gainerako mintzoen artean kokatzeko behar ziren argibideak Iñaki Caminok azaldu ditu; Ricardo Urrizola eta Fernando Maioraren artxibo-lan nekaezinari esker Izarbeibarko hainbat herritako euskal lekukotasun berri eta interesgarriak agertu dira.

Baina ikerlan espezializatuagoez landara Gares ingurumariko euskara axaletik ezagutu, sakonago aztertu eta are dastatu nahi duenak, hainbat liburutara jo dezake. Haietan zehar ikus daiteke, gainera, azken hamarkadetan Izarbeibarko zenbait lagunek beren hizkera berreskuratu, ezagutzera eman eta auzoei guztien ondare sentiarazten saiatzeko egin duten ahalegina.

 1

izarbeibarko euskaraIzenburua: El euskera en Valdizarbe. Testimonios escritos y orales – Izarbeibarreko euskara, Idatziz eta Ahozko Testigantzak

Argitaratzaile: Garesko Udala

Urtea: 1993

Hizkuntza:  gaztelania  

Orrialde kopurua: 29

José María Jimeno Jurío zenaren hitzaurreaz abiatu zen Izarbeibarko hizkuntza ondarea berreskuratzeko emandako lehendabiziko urratsa. Urrats ttipia, ondoren etorri direnen aldean, baina bere ttipian txukuna, bideari ekiteko ezinbestekoa, eta laburpen gisa gaurkotasunik galdu ez duena. Material baliagarria da gaur ere 1993ko liburuska eskualdeak eta euskarak nolako lotura izan zuten (eta duten) jakin ez, eta gaira estreinakoz hurbildu nahi duen erdaldunarentzat. Izan ere, horixe bera izan zuen helburu: eremu hartako biztanleek euskararen oroimen historikoa ez galtzea eta euskararen kateari zeharo apurtu gabe nolabait eustea; azken batean, bazitekeen oraindik duela 20 urte irakurle izarbeibartar adineko batzuk bailarako azken euskaldun zaharren birbiloba izatea. Liburuan euskararen atzerakada historikoari buruzko zertzelada orokor zenbait jaso ziren, eta horrekin batera hizkuntzak Izarbeibarren utzitako lekukotasunen zerrenda, eskualdeko hainbat euskal leku-izen udalerrika bilduta, Gares inguruko gaztelanian euskarak lagatako hitz andanatxoa (urte batzuk beranduago argitaraturiko hiztegi zabalaren aurrekari) eta Izarbeibarko mintzoaren ezaugarrien laburpena ere bai.

2

Izenburua: Izarbeibarko hiztegia

Egile: Aitor Arana

Argitaratzaile: Nafarroako Gobernua

Urtea: 2002

Hizkuntza:  euskara  

Orrialde kopurua: 162

Izarbeibarko euskarari buruzko kontzientziazio lanaren lehen mugarria biztanleei euskara bera gogora ekartzea izan bazenizarbeibar hiztegia (existitu zela jakinaraztea, alegia, eta hori ez zen urrats makala), bigarren pausoa euskara hura jendaurrean erakustea izan zen. Horixe lortu zuen udal esparrua gainditurik Nafarroako Gobernuaren babespean plazaratu zen hiztegiak. Aitor Aranak eskualdeko aldaerari eskainitako lehendabiziko lana izan zen, eta ondorengo urteetan fruitu oparoak eman dituen bidearen hasiera. Bi sarrera-artikulu dakartza liburuak; Aranarena berarena bata -orokorragoa, eta hiztegiaren eta hartan bildutako hizkeraren inguruko puntu zenbait jorratzen zituena- eta Iñaki Camino ikerlearena bestea, Izarbeibarko mintzoaren ezaugarri batzuen deskribapen zehatzagoa. Hiztegiari dagokionez, bailarako mintzotik baturako bidea (110 orrialde) eta  baita kontrakoa ere (46 orrialde) egin zituen, sarritan ezagutzen diren iturri zaharretako adibideak emanez. 2005ean hiztegiaren bertsio ttipiagoa agertu zen arestian aipatutako lingua navarrorum sailaren baitan.

3

Irudia31Izenburua: Diccionario castellano-vasco de Valdizarbe / Hitos históricos del euskera en Valdizarbe

Egile: Aitor Arana / Fernando Pérez de Laborda, Fernando Maiora, Koldo Colomo, Xabier Vélez.

Argitaratzaile: Garesko Udala

Urtea: 2009

Hizkuntza:  gaztelania  

Orrialde kopurua: 219

Azken urteotan hiru liburu ederrek osatu dute Izarbeibarko euskarari buruzko lan-bilduma. Horietan lehena 2002ko hiztegiaren gaztelaniazko moldaketa izan zen. Agerikoa da berriro ere euskara izarbeibartar erdaldun guztiei helarazteko borondatea; baina 1993ko urrats apal hura ederki gaindituz, eta Izarbeibarren bertan euskararenganako interesa gorantz zihoanez, interes horren araberako tresna osatu eta aberatsagoa jarri zuen guztion eskuetan Garesko Udalak. Aitor Aranaren 2002ko euskarazko sarrera beretsua du 2009ko liburu honek, irakurle erdaldunen beharretara moldaturik; hiztegia, aldiz, 2000 bat sarrerak osatua da, adibide ugari, zenbait azalpen eta Izarbeibarko argazkiak lagun dituela. Behinola arbasoek zerabilten mintzoa ondorengo guztien eskura, 140 bat orrialdetan zehar.

Ez da hori dena ordea, ondoren balio handiko bi gehigarri baititu liburuak. Batetik, Hitos históricos del euskera en Valdizarbe izenekoan euskarak bailaran 1215etik 2009ra emandako albisteak laburbildu zituzten txukuntasun osoz Fernando Pérez de Labordak, Koldo Colomok, Fernando Maiorak eta Xabier Vélezek. Bertan ditu irakurle erdaldunak irakurgarri azken zortzi mendeotako izarbeibartar gehienek hitz egin zuten hizkuntzari buruz artxiboek emandako albisteak, eta baita Labordak berak eskainitako zenbait ondorio ere. Artikulu hau eta sarrera honen hasieran azpimarratu dudan euskeraenvaldizarbe bloga bera ezinbesteko erreferentzia iruditzen zaizkit Izarbeibarko aldaeraren bizitza ezagutu nahi izanez gero. Aldaera horren azken hatsarekin dago lotua bigarren eranskina: ‘¿El último euskaldun de Uterga?’ izeneko artikulutxoa da, 1923an Fermin Irigarai LarrekoLa Voz de Navarra egunkarian argitara emandako albiste laburra; idazle nafarrak Izarbeibarko hondar euskal hiztunetako batekin izandako elkarrizketaren kontaketa. Seguru asko ez zen Utergako agure hura bailarako azken euskaldun zaharra izan. Jakin-nahiak bultzatuta Pérez de Labordaren blogean sartu-irtena egiten duenak horren inguruko albiste ezin interesgarriagoak aurkituko ditu.

4

Izenburua: Itzarbeibarko euskara. Ikasliburua eta Hiztegiaizarbeibar ikasliburua

Egile: Aitor Arana

Argitaratzaile: Garesko Udala

Urtea: 2010

Hizkuntza: euskara 

Orrialde kopurua: 198

Bi urrats garrantzitsu eman ostean -euskaldun ez zirenengan galdutako mintzamoldearen kontzientzia txertatzea, eta erdaldun zein euskaldunei hiztegiaren bidez mintzamolde horren argazkia erakustea- nolanahikoa ez zen hirugarren aurrerapausoa ekarri zuen 2010eko liburu honek: izarbeibartarrei arbasoek erabili zuten aldaera ikasteko tresna eskaintzea. Batuaren bidetik euskara pixkanaka-pixkanaka berreskuratzen ari den belaunaldiari, nahi izanez gero, batu hori behinola mintzatu zen hizkeraren zaporeaz aberasteko aukera ematea, alegia. Ehun bat orrialdetan zehar, eta hogeita hamar ikasgaitan banatuta, Gares inguruko euskararen ikasliburua da beraz honako hau, azalpenekin batera ariketak eta ariketen erantzunak ere badakartzana. Urte hartan bertan hasi ziren Garesko euskaltegiko zenbait ikasle hain testuliburu deigarria erabiltzen. Ikasliburuarekin batera, eskualdeko mintzoan paratutako irakurgai bat ere badakar liburuak (Martin eta basajaunak), eta baita 2002ko hiztegiaren bertsio zuzendua ere, eskualdeko euskaratik baturakoa zein alderantzizkoa.

5

descargaIzenburua: Irakurgaiak Izarbeibarko euskaraz. Uterga, Ukar eta Garesko testu zaharrak eta berriak

Prestatzaile: Aitor Arana

Argitaratzaile: Garelako Elkartea

Urtea: 2011

Hizkuntza: euskara 

Orrialde kopurua: 63

Azken argitalpen honek ia hogei urte lehenago hasitako bidea osatu duela esan daiteke, eta aldi berean aipatu azken argitalpenaren gehigarri ederra izan da. Ikasliburua 2010eko irailean plazaratu eta gero, udazken hartan bertan ekin zioten Garesko euskaltegian ibarreko euskara ezagutzeko lehendabiziko ikastaroari; 2011ko neguan izan zen bigarrena. Edozein ikaslek, jasotzen ari den hizkuntza ongi bereganatuko badu, testuak landu behar ditu; eta Izarbeibarko euskarak, esan gabe doa, XIX. mende inguruko erlijio-testuak ditu adierazpide nagusi. Hori horrela izanik, ikasleen lanerako ez ezik aspaldikoaren irakurzaleen gozamenerako ere material interesgarria dira 2011ko argitalpenaren lehen zatian bildutako Utergako eta Ukarko doktrina-idazkiak, bata zein bestea irakurri eta alderatzeko ere bai, gordetako lekukotasunok (agerkizun izango ahal dira beste hainbeste!) argi utzi baitute Izarbeibarko herri guztietan euskarak ez zuela kolore berbera izan, bazegokeela alderik eskualdearen mutur batetik bestera.

Baina testu zaharrez gain, oparirik politena liburu amaieran dago: 2010 eta 2011ko ikastaroetan aritutako ikasleek beraiek eskualdeko moldera egokitutako beste bi ipuin bildu dira liburuan (Ona eta piztia eta Nola Kattalinek diabruari ziria sartu zion), 2010eko Martin eta Basajaunak izenekoaren bertsio zuzenduarekin batera. Hauxe da Ona eta piztia izenekoaren hasiera, ikasle itzarbeibartarrek beren bailarako moldera egokiturik:

Errege batek hirur alaba izateas gañera, oso gogoko zue ferias feria ibiltzea, xairik xai. Alaberi beti ekartzen zizkiote erregaloak, baña anis aldis atzentzen zekio bere alaba txikienari eta guzis eder eta atseginari erregaloa ekartzea.

Egun batean alaba gazteenari galdegin zio zer erregalo nahi zuen.

-Ekar zadazu lore bat, mertxedes.

Azken testu hauek islatzen dute beste ezerk baino hobeto, nire ustez, Izarbeibarko biztanle zenbaitek aspaldiko euskara berritzeko, jendartera ekartzeko eta berpizteko agertu duten irrika, eta 90eko hamarkadako liburu sotilarekin hasi zen bidea ez dela alferrikakoa izan, euskararen katea ez dela Izarbeibarren eten. XIX. mendearen zapore zaharra ez ezik, XXI.aren ahogozo berria ere badakar liburuak. Beharbada hori da lan hauek guztiek dakarten albisterik pozgarriena.


Fontes Linguae Vasconum 116

Tweet

Egilea: Patxi Salaberri (zuz.)

Argitaratzailea: Nafarroako Gobernua – Gobierno de Navarra

Urtea: 2013

Hizkuntza: euskara eta gaztelania

Euskarria: papera (sarean, hemen)

FLV 115

Ale bakarrean bildu ditu Fontes aldizkariak 2013. urteari dagozkion ikerlan guztiak. Ohi bezala, haietako zenbaitek lotura estua dute Nafarroako euskararekin. Hona hemen haien laburpena:

Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (7- barnera begirako zenbait erkaketa). Koldo Artola.

Arrieta Artzibar

Arrietako lekukoei bilduak dira azken hamarkadetan Artzibarko aldaera erabat desagertu aurreko hondar datu asko.

Aldizkariaren 103.alean Artzibarko euskararen inguruko gaiak argitara ematen hasi zenetik 300 orrialde pasatxo bete dituzte Koldo Artolak bildutako lekukotasun eta iruzkinek. Material jasotzeari, aldiz, 70eko hamarkada hasieran ekin zion eta azken hiztun baliogarriak bizi izan diren artean eten ez dela esan daiteke. Iruñe ipar-ekialdeko hizkera hau ia erabateko iluntasunean desagertu ez bada, ez da gutxi ikerle donostiarrari zor diona.

Zazpigarren saio honetan, lekuko eta datu berriak baino, haien arteko erkaketa-saio oparoa burutu du Artolak, lanaren izenburuak berak iradoki bezala. Artzibarko aldaerari buruz gordetako antzinako nahiz azken urteotako laginak bildu ditu:  1865etik 2002ra bitarteko ahozko zein idatzizko hamalau iturri guztira, honako herri hauetan jasotakoak: Hego Esteribarko bat (Ilurdotz, 1981-1986), Artzibarko sei (Arrieta, 1922-1992; Azparren, 1983-1985; Espotz, 1985-1986; Hiriberri, 1971-2002; Lakabe, 1925; Uritz, 1865) eta egun udalerri beregain den Orotz-Betelu (1880-1987). Bonapartek Artzibarko aldaerari egokitu zion eremu gehiena, beraz, Artzibar hegoaldea eta euskarari dagokionez hondarra  behatz artean bezala iheska joan zaigun Arriasgoiti bailara izan ezik.

Zortzi herri, beraz, eta 750 bat item izan ditu konparagai. Artolak berak aitortu ditu alderaketaren zabalak eragin dizkion zailtasunak, eta inoiz ahaleginak merezi ote zuen ere zalantzan jartzera iritsi izan zela. Nire ustez antolatu eta ikerlearen begi bistan jarri duen datu-kantitateak (eta haiei gehitutako 400dik gora oharrek) ezin material interesgarriagoa osatu dute, 2004an Aitor Aranak argitara emandako Artzibarko aldaeraren hiztegia osatu eta aberastera datorrena.

Iruñe ondoko euskal testu zahar berri bat. Ekaitz Santazilia.

Beti nahi baino gutxiago, baina badira zorionez Nafarroan behinola euskaldun izandako eremuek nolako mintzoa zuten antzematen lagun diezaguketen testu idatziak; eta agertu ere, ari da ezarian-ezarian agertzen orain arte ezagutzen ez genuenik. Euskara XX. mende amaieran galdutako Iruñerriko Txulapain ingurukoa da Ekaitz Santazilia ikerleak argitara eman eta iruzkindu duen azken hau. Ez da Txulapainek utzi digun lehendabiziko lekukoa: Nuinen parroko ibilitako Pedro Larraiozek XIX. mendean idatzi bide zuen euskarazko testu bat ezagutarazi zuen aspaldi Aita Franzisko Ondarrak. Hura bezala, Santaziliak aurkeztutako idazkia ere Erromatar Erritua (Rituale Romanum delakoa) azaltzen zuen liburuetako baten barruan agertu da, eta hark bezala, ezkongaiei esan beharreko oharrak biltzen ditu honek ere: ezconcera doaciñei emandaquioqueten aviso gaia, hain zuzen,

Untzuko testua Santazilia

Santaziliak iruzkindutako euskarazko idazkiaren lehendabiziko orrialdea

Erdal iturriaren itzulpena baino gehiago moldaketa den testu honi ez dio Santaziliak dialektologia balio nabarmenik aitortu. Ez du egile ezagunik ez data zehatzik ere (XVIII. mende amaierakoa dirudiela finkatzeaz haratago) eta, batez ere, Nuinen aurkitutakoaren aldean maila jasoagoa ageri du, ukitu literario eta guzti, zaildu egiten duelarik horrek testua herri jakin bateko mintzoarekin bete-betean lotzea. Orain arteko gainerako lekukoekin alderatuta Ezkabarte-Txulapain inguruko testuetako ezaugarri asko badituela da NUPko irakaslearen ustez esan daitekeen gauzarik argiena.

Dialektologia alorrean zeharkako balioa besterik ez aitortuta ere, ordea, oso interesgarria da testuaren beraren txukuntasun eta izaera landuak iradokitzen dutena. Batetik, ohar hauen moldatzaile anonimoak euskaraz idazteko ohitura zuela. Bestetik, ezkontzera zihoazenentzako testu mota honen euskarazko bertsioa nahikoa finkatuta zegoela Iruñerrian: Santaziliak ezagutarazitakoak ez du ez akatsik ez zuzenketarik, behin eta berriz orraztutako testu bati dagokion legez; Nuinen agertutakoa ere, hizkera herrikoiagoan emana datorren arren, gai berberari buruzkoa da, Txulapain ondo-ondoan, Ezkabarteko Sorauren herriko etxe batean agertutakoa bezalatsu. Espainian nagusi zen jarraibidearen arabera ezkontideek ulertu beharreko hizkuntzan (eta ez latin hutsean) eman ohi ziren eztei aurreko ohar hauek Iruñe inguruan euskaraz esateko usadioa sendoa zen, nonbait, XVIII-XIX. mendeetan.

Euskararen belaunez belauneko jarraipena eta hizkuntza sozializazioa Nafarroako familia euskaldunetan (1970-2012). Paula Kasares.

Beren eremuan bakarrak edo nagusiak diren ‘osasun oneko’ hizkuntzek normaltasunez bermatzen dute belaunez belauneko jarraipena, hau da, belaunaldi batekoek ondorengoei transmititzea. Hizkuntza handientzat prozesu naturala da hori, berezkoa. Ez zaie gauza bera gertatzen beren eremuan nagusi ez diren edota (are gehiago) etorkizuna arriskuan duten edo galbidean dauden hizkuntza gutxituei. Interes handiko ikergaia da beraz belaunez belauneko jarraipen hori; familia, hizkuntza eta gizartearen arteko harremana bete-betean harrapatzen duen alorra, nahiz eta soziolinguistika lanetan ez omen den oso sakon aztertu.

186606_Paula-Kasares

Paula Kasares

Nafarroak badu eremu horretan zeresanik. Begi-bistakoa da euskarak Nafarroako hainbat eremutan bizi (izan) duen gibelatze eta galera-prozesuak eta egun bizi (nahi) duen indarberritzeak eta antzina galdutako eremuak berreskuratze-ahaleginak hagitz galdera interesgarriak eragin ditzaketela: zein baldintzatan gauzatu da Nafarroan azken hamarkada hauetan euskararen jarraipena? Nola ari da gertatzen gaur egun? Euskarari begira ia erantzunik izan ez duten horiek dira Paula Kasaresek bere tesian erantzun nahi izan dituen galderetako batzuk, eta ikerketaren ildo nagusien laburpena da artikulu honetan irakurleak topatuko duena.

Hizkuntzaren sozializazioa azken bolada honetan Euskal Herritik kanpo aintzakotzat hartzen hasia den lan-esparrua dela azaldu ostean, bi gai jorratu ditu filologo iruindarrak artikuluan: batetik, bere xedea gurean aurrekari zuzenik gabekoa dela ikusirik, euskararen jarraipena aztertzerakoan kontuan hartu beharreko eginbideak azaldu ditu, metodologiari dagozkionak batez ere. Bestetik, landa lanerako hautatu dituen bi inguruneak aurkeztu (Irurita eta Iruñea, Nafarroan euskararen jarraipenak duen aurpegi aniztasunaren adierazgarri) eta batean zein bestean ikertutako egoerak laburbildu ditu: Iruritak, eremu euskaldunean eta herri euskaldunez inguratuta egonagatik ere,  eteteko zorian izan zuen duela 40 bat urte hizkuntzaren jarraipena, baina galtze prozesu hori irauli zela esan daiteke. Horrek, eta herrigune erdaldunago eta baserri-auzo sakabanatu euskaldunagoaren arteko harremanak, biziki interesgarri bihurtzen dute kasua. Iruñeak, aldiz, primerako aukera eskaintzen du berezko euskara galdu duen ingurune erdaldun eta urbanoan gerta daitezkeen euskararen sozializazio-prozesuak aztertzeko.

Kasaresek artikulu-amaieran aipatutako ondorioetatik, honako hauek nahiko nituzke azpimarratu:

– Nafarroako euskararen historia, azken hamarkada hauetan, ez da lineala, lekuaren eta unearen araberako hainbat haustura eta estekaduna baizik.

– Familiaren baitan, nabarmena da haurrek hizkuntzaren jarraipenean duten eragina. Hizkuntza galtzen hasi den lekuetan eskolako gaztelania etxeetan sartzeko bezala, baita berreskuratze-prozesuetan eskolatik datorkien euskara etxekotzeko ere.

– Belaunaldi batek aurrekoaren euskara jasotzeko bidean derrigorrezkoa da gizartearen eragina aztertzea: familia izugarri garrantzitsua da, funtsezkoa, baina kezkabide larria da sarritan euskararen katean txertatu diren haur nafarrek euskara hori beretzeko eta hizkuntzaren jarraipena bermatzeko behar adina gizarte aukera egokirik ez izatea.

– Egungo nafarren euskarazko sozializazio-prozesua urrun dago historian zehar nagusi izan duen izaera mekanikotik: dinamikoa da gaur. Askotan, hiztunen gaitasunak berak baino gehiago euskararen gainean egindako hautuak (ikastea, transmititzea, edota ez jakinik ere seme-alabei eskuratzen laguntzea) gorpuztu eta bermatu du belaunez belauneko jarraipena. Hizkuntza-sozializazio eredua aldatu eta hiztunen kontzientzia, aldi berean, handitu dela esan daiteke.

 Gainerako artikuluek ez dute Nafarroako euskara mintzagai nagusi, baina euskararen historiari dagokionez interes handiko albisteak bildu ditu Fontes-en 116. ale honek: eder-ederra, horien artean, Arabako lautadako euskararen lekukotasun-bilduma zabaltzera datorren González de Viñaspre eta Uribarrenaren ekarpena.

Gainerako artikuluak:

– La reduplicación compleja en euskera. Iván Igartua.

– ‘Cer alcatte edo alcatte ondo’  Un dato para la geografía histórica del euskera en la Llanada Alavesa (Axpuru y Heredia). Roberto González de Viñaspre, Pedro Uribarrena Urionaguena.

– Euskararen laguntzalile ahantziaz: *iron aditzaren historia. ManuelPadilla Moyano.

– Basque complex predicates and grammar change. Juan Carlos Odriozola Pereira, Xabier Altzibar Aretxabaleta.

– Biformulatzaile urruntzaileak: euskarazko diskurtso-markatzaileen hiztegia osatzeko atariko azterketa. Inés María García Azkoaga.

– Sobre Deredia, nombre original y forma usada en euskera de Heredia. Mikel Gorrotxategi Nieto.

– Topónimos alaveses de base antroponímica terminados en -(i)ano. Patxi Salaberri Zaratiegi.

– Bai/ez galderen pertzepzioaren aldeak informatzaileen ama hizkuntzaren arabera: euskararen prosodia gaitasuna lantzeko zenbait datu argigarri. Iñaki Gaminde Terraza, Asier Romero Andonegi, Aintzane Etxebarria Lejarreta, Urtza Garay Ruiz.

 


Baliabideak: Sakana, euskara bidean (Labrit Multimedia, DVDa)

Behin baino gehiagotan hitz egin dut blog honetan Nafarroako ondare ez-materiala bildu eta ezagutarazteko lanean ari den Labrit Multimedia enpresaz. Berezko euskara galtzeko bidean edo zorian diren Aezkoa, Erroibar, Esteribar edota Odietan ekoitzitako produktuez idatzi dut aurretik. Oraingo honetan, blogean Sakana eta Burundako euskal mintzoen egoeraz aritu berri naizenez, Labritekoek duela zenbait hilabete Sakanari buruz argitara eman zuten DVDa aipatu nahi dut.

Labrit SakanaIzenburua: Sakana, euskara bidean

Argitaratzailea: Labrit Multimedia

Zuzendaria: Gaizka Aranguren

Urtea: 2012

Euskarria: DVDa 

Hizkuntza:  euskara 

Iraupena: 33 minutu.

Salneurria: 10 euro.

2011n eta 2012an Altsasutik Irañetara bitarteko eremuan egindako elkarrizketen laburbilduma mamitsua da DVD honetan bildu dena. Hamabost herri ezberdinetako 20 lekuko guztira, 30 urtetik beherakoak zein 90 urtetik gorakoak, bertako euskara bizitasun handiz gorde duten inguruetakoak (Lizarraga edota Urdiain, esate baterako) nahiz gaur arte euskalkiari doi-doia eutsi diotenetakoak (Irañeta, Iturmendi edo Altsasu). Laginaren aniztasunak aberastu egin du euskarari dagokionez horren heterogeneoa den eskualdeari buruzko ikus-entzunezkoa.

Hiru atal nagusik osatuta dator (Etxea eta familia, Gazte garaiak eta Euskara), bakoitzak hamar bat minutuko iraupena duelarik. Trinkotuta bada ere, hainbat mintzagai astindu dituzte hiztunek DVDan zehar: XX. mendean zeharreko bizimodua, aspaldiko ohiturak, salerosketa, elikadura, garai bateko jolasak, euskararen galera eta hura berreskuratzeko ahaleginak, hizkuntzaren egoerari begira herri batzuetatik besteetara dagoen aldea…

Sakana mapa

Mapan adierazitako herri gehienetako hiztunak daude ikusgai DVDan.

Zenbait kasutan interes gehigarria dute aurkeztutako lekukotasunek, dagoeneko euskaldun zahar gutxi-gutxi batzuk baino ez dituzten herrietako lekukoak mintzatu baitira tarteka DVDan: Iturmendiko Fermin Gabilondo, esaterako, edota Irañetako Pedro Ganboa, horren adibide dira. Are nabarmenago Altsasuko euskararen azken hari-muturra eman dezakeen Saturnino Zelaia jauna.

Herriz herri eta haranez haran, euskaraz zein gazteleraz, Nafarroako biztanleen ondare ez-materiala bildu asmoz Labritekoak egiten ari diren lanera hurbiltzeko era ederra iruditu zait ikus-entzunezko hau, aurretik ikusi ahal izan ditudan gainerakoak bezala.

DVDaren aurrerapena (vimeo.com)


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2018(e)ko maiatza
    A A A A O I I
    « maiatza    
     123456
    78910111213
    14151617181920
    21222324252627
    28293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu