Euskararen mugak

Lizarra hegoaldeko euskara dela eta

 

Legaria, gaur egun (argazkia: www.lebrelblanco.com).

Sarrera honen abiapuntua, Joseba Lizeaga Rika irakasleak Legariako toponimia gaitzat hartuta sortu duen webgunea (legaria.eus) ezagutzea izan zen; horrek eragin zuen gaur hona ekarritakoa. Lizeagaren bilaketa lana hedatzearekin batera (mila esker hari egindako ahaleginagatik, hemen aipatzen uzteagatik eta sarrera honen edukia hobetzeko egin dizkidan oharrengatik; akatsak nireak besterik ez dira), Lizarra inguruaz aritzeko aukera egokia iruditu zait. Nolanahi ere, Lizarrerriko euskararen iraupenaz edo balizko muga zaharrez gehiago jakin nahi duenarentzat bada sarean adituen ikerlan aski interesgarririk; esate baterako, Josemari Satrustegiren artikulu hau, Andres Iñigoren hau edota (orokorragoa bada ere) Patxi Salaberrik idatzitako beste hau.

Lizarrerriko herri txikia da Legaria, 100 biztanle ingurukoa; ia lau aldiz gehiago ziren XX. mendearen hasieran. Antzin, Mendilibarri, Oko, Etaiu eta Piedramillera ditu mugakide. Lizarra hiriaren hego-mendebalean dago, hamabost bat kilometrotara, merinalde burua eta Araba lotzen dituen errepidetik hurbil eta Ega ibaiaren bazterrean.

Legariako euskararen galeraz eta iraupenaz

Aspaldi itzali zen legariarren berezko euskara, gaurko biztanleen oroimenak gogora ekar dezakeen edozein albiste baino askoz lehenago. Lekukotasun idatzirik eza erabatekoa da gainera: ez dugu ezagutzen Legariako euskaldunek sortutako antzinako testurik. Baina beste hainbat eskualdetan bezala toki-izenek dakarte, neurri batean sikiera, behinolako hizkuntza-egoeraren isla. Legariako toponimo batzuetan bizirik dago oraindik gorpuztu zituen euskararen oihartzuna; eta toponimo horien gaurko itxura duela hiru mendeko iturrietan zutenarekin erkatzean, egungo oihartzun apalago hori ahots ozen eta argi bihurturik datorkigu:

XX. mendearen amaiera XVIII. mendea
LA ARRARTIA (1993) ARRARTEA (1726)    [Arartea, 1554]
LA ZAMIGELA LAZAGIBELA (1713) [Olaçaguibela, 1581]
MURUKUTURRI MOKURUITURRI (1704)
ZALDUKIA ZALDUKIA (1704)      [Calduquia, 1597]
ZARIGUALDIA JAUREGI ALDEA (1713)

Bistakoa da guregana desitxuratuta iritsi diren leku-izen zenbaiten euskal eitea gardenagoa zela antzina; denboran atzerago eta gardenago.

1587ko zerrendaren araberako banaketa. Sortaldean agiriak Kaseda ingurua ‘bascongado’tzat jo zuen arren, orduko dokumentuei esker badakigu erdalduna zela (mapa: http://nabarlur.blogspot.com.es)

Euskalduntzat jo behar dugu beraz XVIII. mendeko Legaria arestiko Arrartea edota Lazagibela horien ondorioz? Bada, ez dut uste hala denik. Eremu batean euskara galdutakoan —beste edozein hizkuntzarekin gertatu ohi denez— ez da unean berean edo urte gutxitan kamustu toponimoen euskal itxura; denbora-tarte luzeagoa behar da, zenbait belaunaldi, hizkuntza atzendu duen gizataldeak hizkuntza horrek utzitako leku-izenen esanahia ere erabat ahatz dezan. Alegia, itxuraldatuta ez dauden XVIII. mendeko bost toponimo ez dira aski argudio sendoa, bestelako daturik gabe, idatziz jaso zituzten urteetan Legariako euskara bizirik zegoela ondorioztatzeko. Are nabarmenago testuinguru osoa azterturik: garai hartan dokumentatu ziren beste gune askoren izenetan erdara dabil batera eta bestera (Baldecalderon, El Carasol, Las Majadas. Mata Ambre, Piezasnuevas, El Portillo, Los Ribazos…). Gehienez ere, euskararen arrastoak garbiak bai, baina nagusi ez direla ikusirik, balizko hizkuntza-galera berri samarra zela eta XVIII. mendea baino askoz ere lehenago gertatu ez zela susma genezake, datu zehatzagoak izan bitartean.

Informazio-iturriak tentuz erabili behar dira beraz, norabide batean zein bestean. Horren erakusgarri da txoko honetan sarritan aipatu dudan dokumentu bat: Gasteizen topatutako Nafarroako herrien zerrenda (1587), gehienak bascongado izenburupean jasota daudenez orduko hizkuntza-egoeraren azterketarako baliagarri dena. Bascongado atal horretatik kanpo daude idazkian bai Legaria, bai Lizarrerri hegoaldeko herri guztiak, Lizarra bera barne (ikus azpiko irudia). Baina zerrenda horri begira XVI. mendearen hondarreko legariarrek euskararik jakingo ez zutela pentsatu aurretik komeni da kontuan hartzea ordu hartako iturri guztietan bascongado hitzak ez zuela euskal hiztuna izendatzen, euskal hiztun hutsa baizik: euskaraz besterik ez zekiena, alegia. Irudiko marra urdinaren iparraldean euskara hizkuntza nagusi eta ia bakarra zela susmaraz diezaguke horrek; ez nahitaez marraz beheiti euskararik ez zegoela. Lizeagak berak aztertu duen 1597ko dokumentu batek, esaterako, ez du euskararen ezagutzari dagokionean alderik adierazten Lokiz mendilerro inguruko bost eskualdeen artean (Lana ibarra, Allin, Ameskoabarrena, Antzin eta Murieta; azken biak 1587ko mugaz bestaldekoak). Argi dago garai hartako gainerako lekukotasun guztiak aztertu behar direla ikuspegi aberats eta orokorragoaren bila.

Marra urdinak 1587ko dokumentuak ‘euskalduntzat’ jotako herrien muga adierazten du. Berdez azpimarratuta daude ‘bascongado’ atalean aipatu zirenak, eta gorriz atal horretatik kanpo agertutakoak.

Horrenbestez, ausartegia litzateke toponimo multzo ttipi bati interesez begiratu eta horren argitan XVIII. mendeko Legaria euskalduna irudikatzea; eta baita idazki bakar bat testuingurutik kanpo baliatu eta XVI. menderako erdaldundutako herria zela uste izatea ere. Ematen du erdibidean topatu behar dela arrazoia.

Topatzeko, ordea, datu guztiak bistaratu beharra dago, eta ezinbestean arakatu behar dira eskura ditugun agiri zahar guztiak iturrietara jota. Bilaketa-lan horretan ari da Joseba Lizeaga, artxibategiak miatuz, emaitzak aipatu webgunean zintzilikatuz, eta Legariako leku-izenei zenbait une historikotan zerien euskaltasuna denon aurrean jarriz.

Orain arte eginiko ikerketa-lanean oinarrituta, Lizeagak uste du 1587ko iturriak irudikatu mugaren euskal aldean zein erdaldunean bazirela elebidunak ere, edota ‘aurkako elebakarrak’ (esan nahi baita, erdaldun elebakarrak eremu bascongadoan eta alderantzizkoak). Alegia, ez zegoela batere malgutasunik gabeko hizkuntza-muga estankorik; egokiagoa dela egoera linguistikoa azkar aldatzen zeneko zonalde batez hitz egitea. Azkar, baina ez bat-batean eta ezein trantsiziorik gabe. Zentzuzko baieztapena ematen du, sarrera honetan zehar agertuko diren lekukotasunen argitan. Nahiz eta bistakoa izan Nafarroa erdialdeko euskal toponimian badela halako mozketa bortitz bat, eta eten horrek argi bereizi ohi dituela euskarari berandura arte eutsi zioten eremuak, eta oso aspalditik erdaldunduak zirenak —Mikel Belaskok erakutsi duenez, Lizarrerriari dagokionean Lana-Arroitz-Oteitza lerroa litzateke euskarazko leku-izen sarrien azken portua—, logikoa litzateke toponimiari esker antzemandako muga linguistiko hori praktikan erabat zurruna ez izatea, hizkuntza ezberdineko giza talde mugakideek nahitaez komunikatu beharra zutelako, besteak beste.

Lizeagaren webgunean sartzeko, egin klik irudian.

Joseba Lizeagaren ustez Leartza, Etaiu, Oko, Legaria bera eta Antzin izan bide ziren luzaroan eskualde hartan euskararen hondar mugak, eta bizilagun erdaldun(ago)ak Los Arcos, Sorlada, Piedramillera, Mendaza eta Acedo. Bi eremuon arteko orekak XVI. mendera arte edo egonkor iraungo zuelakoan dago.

Aldez aurretik aditua ez dela eta horrek dakarzkion mugak aitortuta, 1500etik aurrerako material ugari bildu du Lizeagak webgunean, emaitzarik zaharrenak 1531koak direlarik. Aurkitutako leku-izenak are antzinatasun handiagoko beste zenbaitekin erkatzen saiatu da, eta baita gaur egungoekin ere; aldi berean, biluztutako toponimoak dagokien erliebearekin lotzeko ahalegina egin du. Interpretazio lanari lotu zaio halaber, baina ezeren aurretik dituen mugak zintzotasunez onartuz, esan bezala. Eskertu beharrekoa iruditzen zait jarrera hori. Lizeagaren iritziak eskura daude, nahi duenak onar nahiz diskuti ditzan; baina, horren trukean, ikusgai dago egin duen ekarpena ere.

Legaria euskaradun XVI. mendean

1587ko zerrendak  bascongadotzat jo ez zuen Legariako 1600era bitarteko toponimoen uztak ez du zalantza handirik eragiten: leku-izen euskaldunen nagusitasuna erabatekoa da. Hona hemen Lizeagak bildutako batzuk (beste hainbat irakur ditzake webgunean hala nahi duenak): Arradoy çabala, Veçabala, Mendiferra, Amar ylcaurra, Leçegorrja, Olateguja, Ochateguivarrena, Mendigalbarr, Ahotegujvarrena, Aranvelça (1532); Yluçea, Apariçaygayna (1538); Yribe, Hudategorria, Arartea, Artebelça, Guibela (1554); Lyçarreta, Herbea, Gobarabidea, Hugaldea, Ayzturquieta (1581); Uçarabiribilla, Ucalaca (< eu(n)tze latza?) (1597)…

Legariako jauretxea herriko jauntxoena izan zen antzina (argazkia: www. navarchivo.com).

Aipatzekoa da batzarre hitzaren agerpena ere: estando los vezinos del dicho lugar de legaria juntados en baçarre (1537).

Legariako lekukotasun zuzenagoak eskura izatea oso eskertzekoa litzatekeen arren, ez da neke, leku-izenen euskaltasuna zenbaterainokoa den ikusita, oraindik ere euskarari eusten ari zitzaion inguru bati dagozkiola imajinatzea.

XVII. mendea hastearekin batera, aurreko gizaldian hain nabarmena izan zen euskal toponimoen nagusitasunaren ordez, jokabide nahasiagoa hasi zen islatzen idazkietan. Ordurako erdalduna(goa?) zatekeen eta askoz lehenagotik toponimia erdalduna zuen Mendaza herriko notarioak 1606an idatzi testu batean ausarki ageri dira erdal itxurako toponimo legariarrak euskarazkoekin batera (olaçaguibela, yribia, yguraymendia, erburua, rodigaña, cobra bidea vs junto al palacio, bal de calderon, piezas nuevas, entre los ribazos); baina Mendazan ez, baizik eta Legarian bertan, kontzejuak eraginda sortutako idazki berankorrago batean (1630) ia erabatekoa da ostera ere euskarazkoen nagusitasuna (arçubitoa, çalduquiagoyena, articomendia, erburu,  yguraymendia, olaçaguibela).

Hortik aurrerako iturrietan etenik gabe bihurtu zen sakonagoa gaztelaniaren arrastoa, eta neurri berean apalagoa euskararena. XVIII. menderako, lehen esan legez, gehiengo ziren erromantzez emaniko leku-izenak. Baina ikusi bezala XVII.aren bigarren laurdenean nagusi ez ezik garden ere lekukotu ziren oraindik euskarazkoak; erdal toponimoak tarteka lagun zituztela, denboraren joanean hizkuntza-aldaketa eragin zuen ukipena sendoa bihurtu zela iragarriz, baina euskararen guztizko desagerpena aditzera eman lezakeen toponimo zaharren desitxuraketarik gabe.

Urbiola (argazkia: www.jorgetutor.com).

Pentsa liteke, laburtuz, XVII. mendeak aurrera egin ahala erdararen arrastoa geroago eta sakontzenago ari zela Ega ugaldearen bazterretan; baina, horrekin batera, 1600 inguruko Legaria ez zela euskara galdutako herria, ezta hurrik eman ere.

Leku-izenetatik idazki ofizialetara: Urbiolako eliz agindua

Ez Legaria bakarrik; hego-ekialdean hurbil dagoen Urbiola ere ez. Bertakoa da Lizarrerri hegoaldeko euskarak urte haietan utzitako lekukotasunik nabarmenena. Ezaguna izan arren ez da gaur arte gehiegi hedatu XVII. mendearen atarian, 1600eko urrian, Iguzkitza udalerriko herriska hartan Antonio Zapata gotzainak eman zuen manua:

Urbiolako agindua (1600): “en romance y bascuence explicitamente…”

“Yten que el Vicario que es y fuere los domingos y fiestas de guardar al tiempo del offertorio enseñe solamente dos palabras dela doctrina xtiana y quatro oraciones dela ygl[es]ia en romance y bascuence y explicitam[en]te para que la entiendan y deprendan como son obligados…” 

(Urbiolako kontu-liburua, 97. folioa V, 1600-X-26, abade Luis Sanz zelarik; mila esker José Javier de Antoniori, agiriaren kopia helarazteagatik).

Felipe de Obregon izan zen 1600eko udazkeneko egun hartan gotzainaren partez Lizarrerriko Urbiolaraino joan eta agindua eman zuena. Obregon ez zen hutsaren hurrengo mandataria:  Gotzaitegiko bisitadore nagusia zen, Nafarroako eskualde ugaritan goiti eta beheiti ibilitakoa, eta badakigu Elizaren aginduak betearazterakoan zorroztasun osoz jokatzen zuela; hona, konparazione, zenbait emaztekik jantzitako buru-zapiak zirela eta otsail hartan bertan Lesakan hartutako erabakia:

“por ser figura indecente y scandalosa se manda a las dichas mujeres so pena de excomunion desde aqui a veinte dias de este mes se le quiten cada una a lo menos no entren con ella en la Iglesia y se pongan otra manera de tocados como las demas”

Obregon bezalako bisitari zorrotzak nekez aginduko zuen Urbiolan euskara ere erabil zedila Elizaren zereginetarako beharrezkoa ez izatera. Zarrakaztelun, esaterako, hilabete eskas lehenago, oso bestelako agindua eman zuen:

“(…) enseñe solamente dos palabras de la doctrina cristiana y cuatro oraciones de la iglesia en romance y explicitamente para que la entiendan…” (1600eko irailak 8).

Antonio Zapata y Cisneros 1596 eta 1600 bitartean izan zen Iruñeko gotzain (argazkia: https://es. wikipedia.org).

Zarrakaztelun euskararik behar ez zela bezain argi salatzen dute lekukotasunok Urbiolako egoera oso bestelakoa zela. Iguzkitzako herriskan ezinbestekoa zen nonbait, kristau doktrina eta otoitzak zenbait eliztarri helarazteko. Urbiola ez zen erdalduna 1600ean. Erdaraduna bai seguru asko, hein batean edo bestean, baina erdalduna ez. Izango zen bertan erromantzez molda zitekeenik, hortik erromantzea ere baliatzeko agindua. Baina euskara erabiltzekoa ere eman zen, hizkuntza hura baizik ulertzen ez zutenak baziren seinale; eta ez gutxi, ziurrenik.

Izango al zuen Urbiola inguruko hizkuntza-egoerak inolako antzik ongi asko dokumentatua dagoen beste batekin, urte haietan bertan Zaraitzuko Uskartze inguruan bizi zutenarekin, alegia? Zaraitzu ibarreko Uskartze euskalduna hizkuntza-muga sakon baten ertzean zegoen 1605ean, eta ondoko Ustaizen (hiru kilometro besterik ez baina mugarri horren beste aldean) erdaldun hutsak ziren; horrenbesteraino, non Uskartzeko hainbat biztanlek ezinbestekoa baitzuten nola-halako gaztelania behintzat ezagutzea, auzo erromantzedunekin harremanik izango bazuten. Urbiolatik gertu ere bazirenez aspaldi eta sakon erromantzatutako herriak, euskara zeharo arrotz zuketenak (Los Arcos ingurua gutxienez) baliteke XVII. mendearen hasieran Urbiolan ezagutzen zuten gaztelania, hein batean behintzat, eremu erdaldun hurbil harekiko harreman beharrak berak eragindakoa izatea. Hizkuntza-etena horrenbesterainokoa ote zen baieztatzeko daturik ez dut ezagutzen, baina 1600eko Urbiola euskalduna zela testu idatziek ziurtatzen dute. Eta ez du iduri Legariakoen egoera oso bestelakoa izan zitekeenik.

Erromantzea eta euskara: Lizarra hegoaldeko hizkuntzen paisaia 1600 urte inguruan

Zufia 2011n (irudia: www.panoramio.com).

Urbiolako eliz manuak agerian jarritakoa Legariako toponimiak iradokitakoa indartzera dator: alegia, 1587ko agiriko herri bascongadoen zerrendak ez digula balio ordu hartan Lizarrerrian euskarak zuen hondar muga finkatzeko; euskara ez zen idazki hark ‘euskalduntzat’ jotako herrietara mugatzen. Lizarra inguruari dagokionean behintzat, bazegoen euskararen eta erromantzearen arteko ukipen-eremua dokumentuak iradokitako mugaren inguruan, eta baita muga hartaz haraindi ere, 1600eko lekukotasunak erakutsi digun legez. Ikus ditzagun beste hainbat.

Bascongado izendatu zuten eremuak Lizarra bere baitan bildu ez, baina ia alderik alde inguratzen duenez, badira hiriburua baino pittin bat hegoalderago egonik ere XVI. mende amaierako zerrenda hark zeharo euskalduntzat hartu zituen herriak. Zufia da horietarik bat: aski lekukotasun ezaguna denez gogora ekarri besterik ez dut egingo 1550ean esandako ezkontitzak agertu zirela bertan (nic Diego de Çufia ematen drauçut neure fedea çuri Maria Miguel ez verce emazteric eguiteco…). Zufian bertan bizi ziren bai Maria Miguel bai Diego, hitz horiek elkarri emaniko bi gazteak. Sortalderago, Arandigoien eta Bilatorta ere bascongado esan zioten zonaldearen barruko ertzean zeuden. Lizarrako hego-ekialdean eta merinalde burutik legoa eskasera dagoen Deierriko herria da Arandigoien. XVI. mendearen bukaerako arandigoiendarren euskaltasuna zalantzan jartzerik ez dago: 1581ean gorabeherak izan zituzten, herrian bizi ez zen abadeak ordezko erdalduna utzi zuelako eta biztanle asko ez omen zirelako hura ulertzeko gauza. Hori gertatu zenean herritar gehienak Bilatortara joan ziren aitortzera; urte haietan bertan Lizarrako San Joan parrokian bikario zebilen Martinez lizentziatu bilatortarra euskalduna zen.

Hemeretzi urte beranduago (1600) ika-mika sortu zen berriro ere Arandigoienen Miguel Urra izeneko elizgizon batek bikario-postua eskuratu nahi izan zuenean, lekuko askoren esanetan ezin zelako euskararik gabe ardura hura hartu eta Urrak ez omen zuelako hizkuntza-eskakizuna behar bezala betetzen.

Gorabehera haietan inork ez zuen auzitan jarri Arandigoiengo biztanleak euskaldunak zirenik. Erdaraz ba ote zekiten (eta zenbatek) izan zen aztergai. 1600eko lekukoetako batek oso datu zehatza eman zuen: sakramentuak har zitzaketen 16 biztanleetatik lau baino ez bide ziren aise moldatzen gaztelaniaz.

Hagitz interesgarria da aztertzea Arandigoiengo euskaldunekin komunikatzeko arazoak zituzten elizgizon erdaldun(ago) haien jatorria. Ez ziren urrutikoak: Lizarrakoa bertakoa zen Urra, eta Arellanokoa 1581eko Mendoza batxiler erdalduna. Arellano ere Lizarraren hegoaldean dago, Jurramendiren hego-magalean.

Pello Etxanizek argitara emandako Lizarrako euskarari buruzko liburua.

Hori kontuan hartuta XVI. mendea azkentzean Arellano zeharo erdalduna zela ziurtatzea, ordea, arinkeria handia litzateke: berriro ere, datu bakar bati helduta ondorio orokorrak ateratzea. Arellanotik, oinez, ordubete pasatxo baino ez dago bai Urbiolara, bai Barbarinera ere. Aipatu hiru herriok hirukia sortzen dute Jurramendiren hego-mendebalean. 1600ean euskalduna zen Urbiola, lehen ikusi dugun gisan. Eta Barbarinen ere 1576an euskaraz mintzo zirela erakusten duen lekukotasuna dago, sorginkeriaren inguruko prozesu bati esker: Juana Lopezi alaba gaixotu eta hil zitzaionean, sorgintzat zuen herri bereko Juana Diaz jo zuen amak erruduntzat. Hildako alabaren aurrean negarrez ari zela Lopezek esandako hitzak ezagutzen ditugu, eskribauak, erdalduna agian, apur bat desitxuratuta jasotakoak: ay hene alaba, erraz galdua. Barren-barrenetik ateratako berba haiek euskaraz bota zituen Barbaringo andereak XVI. mendearen azken laurdenean.

Barbarindik sortalderantz bost kilometrora Deikaztelu dago. Ez da erraza zehazten noiz arte eutsi zioten deikazteluarrek euskarari. Gogoratu beharra dago, alde batetik, handik zetorrela 1990eko hamarkadan Pello Etxaniz irakaslearen eskuetara heldutako euskarazko sermoi bat, ustez 1805ekoa. Baina, berriro ere, testuinguru osoa aztertu beharra dago: nik dakidala ez da sermoiaren egiletasuna argitu, are gutxiago horrenbestez egile ezezagun horren jatorria, eta euskarazko dokumentu bat herri batean agertze hutsa ezin da herri horren euskaltasunaren frogatzat jo. Ongi dakigularik puska bat iparralderago, Allin ibarrean, euskararen atzerakada XVIII. mendean hasi zela (are lehenago Arbeitzan) eta XIX. mendean guztiz gauzatu, gaitza da onartzea 1805ean Deikaztelun euskarazko predikuak beharko zituztenik. Badakigu, bestetik, Manuel Garnica deikazteluarrak Itzagaondoa ibar euskalduneko Lizarragan bikario aritu nahi zuelarik (1793) azterketa pasa behar izan zuela zenbaterainoko euskara maila zuen erakusteko, eta honako hau izan zela erabakia: “…se halla en disp(osici)on de desempeñar su ministerio p(ar)a cuando llegue a celebrar…”. Garnica Itzagaondoan zerbitzatzeko gai ikusi zuten, baina Deikazteluko seme batek herri euskaldunean apaiz izendatzearren euskara-azterketa pasa behar izatea, Deikaztelu euskaldun izatearen froga argia baino gehiago, Garnicaren jatorriak euskarari zegokionean eragindako zalantzaren seinale dateke; eta baliteke ilundutako hitzek une horretan euskara ikasten ari zelarik betebeharrari ekiteko unerako prest egongo zenaren egoera islatzea. Bi lekukotasun horietan, laburbilduz, nik ez dut XVIII. mendearen amaierako Deikaztelu euskaradun jotzeko moduko froga sendorik ikusten; baina ez da zalantza handirik, orain arte erakutsitako testigantzen arabera, Barbarin edo Urbiolan bezalatsu biziko zela euskara han ere bi mende lehenago.

Arintzano, gaur egun. Aberingo baserria zen XIX. mendean eta 20 biztanle zituen.

Fernando Maiora nekaezinak Deikazteluko euskararen bizitasunaren lekuko gisa aipatu zuen labur-labur XVI. mendearen erdialdeko prozesu bat 2015eko Léxico autóctono histórico de Navarra liburuan (50. or.). Deikaztelukoa ez dakit, baina prozesu horretan iparralderago dauden Aberin herriari eta gaur upategi den Arintzano jaurerriari buruzko albiste interesgarria dago, gaur arte xehetasunak emanez hedatu ez dena. 1556an Aberingo Pedro Aldui preso zegoen eta hark eginiko krimenari buruzko ikerketa hasi zuten. Deikaztelun elkarrizketatutako lekukoetako bat Arintzanon zaindari zebilen Johannes Orcaiz (=Orzaitz) izan zen, 35 bat urteko gizasemea. Hona hemen Orzaitzen deklarazioaren pasarte bat (Nafarroako Artxibo Orokorra, 210772 prozesua, 282-283. or.):

“…estaba el dicho Pedro de Alduy acusado arrimado a una pared (…) como escondido y teniendo su lança tendida en la una mano y como le vieron alli entraron (…) y este testigo arremetio del con su lança, y el dicho Alduy se le puso en defension con la suya y hablando algo que este testigo no conprendio en Romançe…”

Horrenbestez Aberingo Alduik bazekien gaztelaniaz behintzat, baina Arintzanoko zaindariak ez. Prozesuan bai Aldui eta bai Orzaitz bezino izendatu zituzten, ez zutelarik adierazi bizi ziren herrietan bertan jaioak ziren ala ez; baina, edonola ere, badirudi Arintzanoko zaindari izateko ez zela erromantzerik behar XVI. mendean.

Urbiolako eta Barbaringo albisteek Jurramendi hegoaldeko euskararen oihartzuna dakarkiguten bezala, Arintzanoko lekukotasuna euskara mendiaren sortaldeko hegian ere duela lau mende eskas indarrean zela ari zaigu iradokitzen.

Oteitzako San Miguel eliza (argazkia: turismotierraestella.com)

Jurramendi ekialdean hau ere, baina Ega ibaiaz haratago, Oteitza dago. Hegoaldean Allo du, are sortalderago Mendigorria eta Larraga, euskarazko toponimiaz den bezainbatean orain arte aipatutako herriak baino oihartzun apalagokoak hirurak; beharbada aipagai dudan garaian euskararen bizitasunaren muga izan zen Oteitza. Euskara sasoiko zebilela dirudi edonola ere, nahiz eta hizkuntza bakarra ez izan. 1539an, ostatuan zerbitzari zebilen Catelina izeneko neska gaztearengana jo zuen Lizarrako Miguel Roldanek eta gizon bat lurrean erorita ikusi zuela jakinarazi zion; biak harengana joan, eta Catelinak —lurrean zena ezaguna izaki nonbait— ‘Joanot’ esan zion eta baita euskaraz galdegin ere ea zer gertatu zitzaion. Hizkuntza berean erantzun bide zion hil aurretik delako Joanot hark. Roldanek gertakaria nola azaldu zuen irakurrita, pentsa liteke lizarrarrak ere ulertu zuela Oteitzako neskatoak eta Joanotek elkarri esan ziotena.

70 urte beranduago (1609) bizirik zirauen euskarak Oteitzan, denek ez zekiten arren, eta herriko batzarretan bai euskara, bai erromantzea zerabiltzatela iduri du. 34 urteko Pedro Garcia de Sardoy herrian bizi zen, eta ez zen euskaraz aise moldatzen. Horregatik, ongi ulertzen ari omen zen batzarraren erdian Miguel Urbiolak hitza hartu eta argudioak euskaraz ematen hasi zenean, por decirlas en vascuence y este no saber la lengua muy bien, haria galtzen hasi zen Garcia de Sardoy. Gauza bera gertatu zitzaion ondoren Berlandino Urbiola izeneko beste herritar batek ere euskara baliatu zuelarik Miguel Urbiolari kontra egiteko. Beste hitz batzuk ulertu zituen ordea, eta hitzez hitz zituen gogoan: Miguelen seme Bertol Urbiolak aita defendatzeko esanikoak. Erromantzez esango zituen nonbait. Ematen du ika-mika hartan hizkuntza bat zein bestea gora eta behera ibili zituztela. Eta zuzena bada interpretatzea Bertol semeak erromantzea baliatu zuela euskaraz aritutako Miguel aitaren alde, ez da ezinezkoa hori belaunaldi gazteetan erdara gero eta gehiago indartzen hasi izanaren seinale izatea.

Labeaga 2004an (argazkia: www.euskomedia.org).

Jurramendiren sortaldeko hegian ez, baizik eta ipar-mendebalean, berriro ere Legariarantz hurbilduz, Iguzkitza udalerriko Labeaga herriska dago. Hantxe, XVI. mendearen hondarrean, beste leku askotan bezalako prozesua eragin zuen liskarra sortu zen, elizako eserleku jakin bat nori egokituko. Maiorak aipatu zuen estrainekoz Léxico autóctono histórico de Navarra liburuan (101. or.) hemen xehetasun gehiago emanez azaltzera noan prozesu hau. 1588ko egun batez Labeagako Martin Charles de Dallo elizan eserita zegoela herri bereko Joan de Dallo hurbildu zitzaion, tiraka eta bultzaka, han esertzeko eskubiderik ez zuela eta ez zuela. Istiluaren erdian Domingo de Oses agertu zen, Labeagako biztanlea hura ere, eta euskaraz hasi zitzaion Martin de Dallori handik altxatzeko esanez. Lekukoetako bat Martin de Lana izan zen; Labeagan bizi zen, aurreko guztiak bezala, eta 35 bat urte zituen. Dena ikusi zuen, baina ez omen zen Osesek esandakoa ulertzeko gauza izan (Nafarroako Artxibo Orokorra, 199462 prozesua, 9. or.):

“…ansi el tercero dia de pascoa de nabidad proximo pasado a lo que quisieran entrar en misa popular llego este testigo a la iglesia y bio que abia alboroto y fue alla y bio que Joan de Dallo acusado trababa del braço a Martin de Dallo quexante y le daba empentones y con mucha colera y alteracion le tiraba del braço y le dezia lebantaos de ay y el quexante le dezia que no se lebantaria quel estaba en su asiento y el otro siempre darle enpentones y con mucha colera le dixo el dicho acusado al quexante que era un villano sacre y que se abia de levantar (…) y este testigo y el vicario del dicho lugar y otro de Amescoa que ay se allo y otros andaban despartiendolos (…) llego Domingo de Oses y ablo ciertas palabras (…) con el dicho quexante y las ablo en bascuence y este testigo no sabe vascuence y no sabe lo que le dixo mas de que lebanto el braço y cerrado el puño…”

Etaiu, 1597: “…por estar hablando en romance y no saberlo este testigo…” (argazkia: www.etayo.es).

Labeagako bikario Diego de Basurtok, aldiz, ongi ulertu zuen dena, Osesen hitzak barne:

“…llego ay Domyngo de Oses y tanbien con mucha colera le dixo al quexante lebantaos de ay que mejor es que bos y lebanto el braço el puño cerrado aziendo muestra de quererle dar al dicho quexante…”

[Bide batez, nago ez ote den letra lodian markatu dudan horretan eskribauaren beraren euskara agertzen ari, erdarazko testuan barrena]

Itxura bereko deklarazioa egin zuen, Osesek esaniko hitzak adieraziz, Eulateko jauregiko jauna zen Joan Albarezek ere. Labeagako Domingo Elizaldek, aldiz, ez zuen Oses aipatu.

Izendatu ditudan zazpi gizasemeen egoera laburbilduz, badirudi Oses, Martin de Dallo, Albarez eta Basurto behintzat euskaldunak zirela; Martin de Lana ez, nonbait. Joan de Dallo eta Elizalderi buruzko datu erabakiorrik ez dut antzeman. Nekez izango zen Lana erdaradun bakarra.

Jurramendiren inguruko itzulia erlojuaren orratzen kontrako norabidean amaituz Etaiura jo dezakegu azkenik. Legariatik Oko herriak bakarrik banantzen du Etaiu. 1597an euskara zerabiltela, honakoan ere Maiorak topatutako datu batek berresten du (Nafarroako Artxibo Orokorra, 12807 prozesua): Etaiuko biztanle Martin Garcia agirika ari zen kalean, erdaraz, Joana Galdiano izeneko emaztekiarekin. Mezatara zihoala 50 bat urteko Nabarra Ollakarizketak ikusi eta entzun zituen biak errietan. Herrian bizi zen hura ere. Dena ikusi eta entzun bai, baina ez zuen ulertu; ez zekien erdararik. Ondoren, ordea, Joana Galdianorekin berarekin aritu zen hizketan. Galdiano, beraz, elebiduna zen; Ollakarizketa, aldiz, euskaldun hutsa. Joanaren senar Martin Gaonak ere bazekien euskaraz. Horrelaxe mintzatu zitzaion ostatuan Joanes de Ciordia izeneko itzain bati. Aipatu ditudan bost pertsonetatik, beraz, bik behintzat bazekiten gaztelaniaz eta lauk bederen bai euskaraz; haietako bat, gainera, elebakarra zen.

Piedramillera, Berrotza (irudia: www.lebrelblanco.com).

Iguzkitzaibar eta Egaibarko herriak ekarri ditut batez ere sarrera honetara. Agian gaurko artxibo-biluzketak emango digu etorkizunean Lizarrerri hegoaldeko XVI. mendeko eremu euskaradun hori zehaztu, finkatu edo Berroza alderantz zabaltzeko moduko datu gehigarririk. Legariatik hurbil asko dagoen Piedramillerari dagokion sorginkeria-prozesu batean (1576), herritar batez una de las buenas hechandras que habia en La Berrueça zela esaten da. Zer ote etxandra hori? Galdutako hizkuntzaren arrastoa? Oraindik bizirik zegoen euskararen isla? Ez da datu erabakiorra; egia da chandra / chandro izena erabili zutela garai bertsuan duda izpirik gabe euskaldunak ziren Eloko (1579) eta Artaxoako (1614) erdal testuetan, beste askoren artean; baina ordurako erdaldundutzat jo beharko genukeen Santacarako batean ere bai (1565). Garai bertsuan, Muesen (1587), bertako biztanle Maria de Sorladak sorguina hitza erabili zuen herri bereko Juana Azedo alargunarekin ari zela, sorgintzat baitzituen Juanaren bi koinata. Horrelako adibideak, euskararen erabilera bermatzeko ahulegiak izanagatik, herri horiek XVI. mendearen hondarrean euskaratik zeharo at behintzat ez zirela bizi ari zaizkigu esaten.

Eta zer esan Lizarraz, amaitzeko? Ez da 1587ko zerrendako herri bascongadoetako bat; hala izendatutakoen hego-muga marraztuz gero, ondo-ondoan baina mugaren azpian ikus dezakegu. Lekukotasun ugarik berresten dute ordea errealitatea konplexuagoa zela, Lizarra ez zela duela 430 urte iparralde euskaldunaren eta hegoalde erromantzatu hutsaren arteko hiri erdalduna. Hiria baino hegoalderago euskara bazela azaldu ondoren, Lizarra bertako zenbait datu ekarriko ditut gogora.

XVII. mendea hastearekin batera eta lehen erdi osoan zehar, elebidun ugariz gain, Lizarrak euskaraz baino ez zekien biztanle franko ere bazuela diote artxiboek. Garaiko ahotsen arabera zerbitzariak ziratekeen haietarik asko, eta zalantza handirik gabe ez ziren gutxi beste eremu euskaldun(ago) batzuetatik bertaratutakoak. Pedro Arraiza maisuak 1627an adierazi zuenez habia muchos montañeses en la Ciudad habitantes, asi de Burunda como de Amescoa y otras partes, que no sabian ni hablaban la lengoa castellana. Urte batzuk lehenago (1622) Lizarran urte eta erdi eman zuen Fray Pedro Pinedo frantziskotarrak euskaldun elebakar haietako askoren lanbideari buruzko oharra utzi zigun: ay muchos bascongados, pastores, criados y criadas que no entienden ni ablan el romance.

San Joan Bataiatzailea, Lizarra. XVII. mendearen hasieran hiru eliztarretik bat baino gehiago euskaradun huts omen zen (argazkia: www.liligo.es).

Lekuko batek baino gehiagok adierazi zuen beraz Lizarrako euskaldun elebakarrak muchos zirela. Zenbat, ordea? 1607ko albiste batek dakarkigu erantzuna. San Joan Bataiatzailearen parrokia bikario faltan gelditu zen urte hartan, eta erdalduna hobetsi zuten hautaketa egiteko eskumena zutenek. Parroki kabildoak auzitara bidali zuen erabakia, eliztarren onerako hartu ez zelakoan: mas de la tercera parte meramente vascongados y no saben romanz. Hogei urte beranduago arestian aipatu Pedro Arraiza igualtsu mintzatu zen arren (ay muchisimos bascongados en todas las parrochias), badirudi San Joanen ez ezik Lizarrako beste parrokia batzuetan ere nahi baino ohikoagoa izan zela fededun euskaldunen beharrak ase zitzakeen elizgizon gutxi edo bat ere ez izatea.

Inguruko ibar euskaldunetatik bertaratuak ote ziren XVII. mendearen hasieran lizarrarren herena edo gehiago osatzen omen zuten euskaldun elebakar haiek guztiak? Hala izanda ere (eta asko esatea da), ez da onartzen erraza gainerako biztanleak erdaldun hutsak izan zitezkeenik; nola txertatuko zen 1/3 euskaldun huts hura balizko 2/3 zeharo erdaldunduan, elkar ulertu ezina haien lanerako oztopo gaitza izan gabe? Nekez egokituko zen erdararik gabeko zerbitzari kopuru handi hura Los Arcosen edota Bianan, esaterako; pentsaezina dirudi. Euskaldun elebakar haien eguneroko bizimodua eta lana ahalbidetzeko moduko gizatalde elebidun hazia behar zuen orduko Lizarrak (demagun, esaterako, beste heren bat) eta bigarren heren euskaradun hura besterik gabe jatorriz Lizarratik kanpokotzat jotzea ez da samurra. Ezagutzen ditugun datuak arinegi interpretatu edota nabarmenegi behartu ezean ez da aise XVII. mendean euskara Lizarran egon bai baina berezkoa ez zela ondorioztatzea.

Sarrera honetan aztertutako eremua biltzen du lauki gorriak. Berdez, euskal toponimia garbiko udalerriak; horiz, euskarazko leku-izen ezagun gutxi dituztenak. Zuriz, (ia) inolako arrastorik gabekoak.

Laburbilduz…

  • 1587ko herri bascongadoen zerrendak euskararen nagusitasun (ia) erabatekoaren eremua antzematen lagundu dezake; eremu horretatik beheiti, ordea, Lizarran zein Lizarra hegoaldeko Egaibar eta Iguzkitzaibarren zehar, bizirik zegoen euskara XVI. mendearen hondarrean eta XVII.aren hasieran, euskara eta erromantzea ukipenean zirelarik.
  • Ukipen eremu horretan barrena agerikoa da XVI-XVII. mendeen arteko bidegurutzean bizilagun euskaldunak eta euskararik ez zekitenak, bietarik bazela. Kontuz ibili beharra dago behin betiko ondorioak ateratzeko tentazioaren aurrean, ez delako beti argitzen erraza harako edo honako euskal hiztuna bizi zen herrian sortua ote zen; baina ez da dudarik Oteitzan edo Labeagan erdaldun elebakarrak baziren bezalaxe, ez zela falta Etaiun edo Arintzanon euskaldun elebakarrik. Eta bazirelarik hiztun elebakarrak bi aldeetara, elebidunik ere izan behar ezinbestean. Orduko hark eguneroko bizitzan bi hizkuntzak entzutera ohitzen ari zen edo harrezkero ohitua zegoen gizartearen antza du.
  • Lizarrarako ere balio du, funtsean, arestian esandakoak. Seguruenera ere erromantzea inguruko herrisketan baino errotuago egonagatik, XVII. mendearen hasieran bizirik zirauen Lizarran euskarak, eta baziren hizkuntza bateko zein besteko elebakarrak, elebidunekin batera. Lizarrerriko hiriburuan asko ziren oraindik 1600-1650 bitartean euskararik baizik ez zekitenak, handik harat, zalantzarik gabe, egoera arin aldatu zen arren.
  • Zenbait herritako lekukotasun zuzenek agerian jarritakoa toponimia alorreko datu orokorragoek berresten dute. XVI. mende osoan zehar leku-izen euskaldunak erruz ageri dituen Legarian, esaterako, hizkuntza-egoera ez zen Labeagan edota Etaiun antzemandakoaren oso bestelakoa izango: euskara oraindik sasoiko, gaztelania ordurako herritar batzuek behintzat ezagutu arren.
  • Azken mapan proposatutako ukipen eremu horretatik at XVI. mendeko lekukotasunek euskararen oihartzun apalagoa baino ez dute agerian jarri. Hizkuntzaren erabileraren froga zuzenik edota euskarazko esaldirik ez; bai ordea hechandra edota sorguina bezalako hitzen erabilera, euskara bizirik egotearen balizko froga ez, baizik eta galdua zatekeen mintzoaren aztarna hutsa izan daitekeena, non eta ez diren horiek euskarak bere erabilera-eremutik kanpo zabaldutako hitzak. Denboran atzerago eginez, sarrera honetara ekarritakoak bezain argiak diren lekukotasun zaharragoak eskuratu ahal bagenitza (ez da erraza, haatik, horrelakorik gugana heltzea), baliteke hainbat urte lehenago Mendaza-Mues aldea eta Allo ingurua ere euskarara bilduta ikusi ahal izatea (azken hori batez ere?); baina eremu horietako euskararen iraupenak eta galerak ilunago diraute hemen azaldutako besteenak baino.
  • Orain arte esandako guztia hurbilketa hutsa baino ez dela aldez aurretik aitortuta, eta datu berriak ezagutu ahala ikuspegia alda litekeela, ematen du Iguzkitzaibar-Berrotza inguru zabalean XVII. mendearen hasierako euskararen azken muga ez zela azpian irudikatuta dagoenaren oso bestelakoa izango.
  • Amaitzeko, ez da ahantzi behar aipatu dudan eremuaren hego-mendebalean, Lizagorria-Mendabia aldean, ukaezina dela euskarazko toponimia zaharraren agerpena; eta Erdi Aroan zehar euskararen sargune hura Ebro ibairaino heldu zela.

1600 urte inguruko euskararen balizko muga Lizarrerri hegoaldean. Egin klik irudian handiturik ikusteko.

Parece incuestionable que durante el siglo XVI el euskera fue la lengua principal y hegemónica, única para buena parte de la población, en toda la extensión de la merindad de Estella situada al norte de su capital (señalada por la divisoria de color azul en el mapa sobre estas líneas). Pero eso no significa que fuera una lengua desconocida, ni mucho menos, en la propia ciudad del Ega ni en lugares situados más al sur. La línea de color marrón delimita la extensión (corroborada documentalmente) de una amplia zona de contacto en la cual,  en la confluencia de los siglos XVI y XVII, coexistieron en proporción probablemente variable —y crecientemente favorable al romance conforme avanzó el XVII— bilingües, monolingües vascos y monolingües castellanos. Menciono en esta entrada testimonios que demuestran sin margen para la duda el conocimiento de la lengua vasca (cuando no el desconocimiento de la castellana) por parte de vecinos de Etayo, Labeaga, Urbiola, Oteiza o Arínzano alrededor de 1600, a la vez que recuerdo algunos de los datos que nos permiten afirmar que en la propia Estella el euskera era lengua de uso hace cuatro siglos, hasta el punto de que en parroquias como la de San Juan Bautista más de la tercera parte de los feligreses desconocía el romance. Los testimonios documentales que dan fe de esta realidad se ven apoyados por la incuestionable vasquidad que destilan la mayoría de los topónimos del entorno de Montejurra durante el siglo XVI; por eso me hago eco de la gran labor de búsqueda realizada por Joseba Lizeaga en diferentes archivos para desenterrar y dar a conocer en su web la toponimia de Legaria, lugar de la comarca de Valdega que, como todos los de la zona de contacto anteriormente mencionada, debió de mantener el euskera hasta el siglo XVII. 

 

 

 


Nafarroako euskararen hego-ekialdeko mugez: Murillo el Frutoko lekukotasuna

eslaider-murillo

Murillo el Fruto (argazkia: www.murilloelfruto.es)

Fontes Linguae Vasconum aldizkariak karrikaratutako azken alea (120.a) txoko honetan iruzkindu aurretik, ale horretan argitara emandako artikuluetako bat nahi dut azpimarratu, nire ustez interes berezikoa da eta. FLVeko zuzendari Patxi Salaberri Zaratiegik idatzia da eta ‘Murillo el Fruto: XIV. gizaldiko agiria‘ du izena.

Aurrekariak

Ez da atzo goizekoa Zidakos eta Aragoa ugaldeen ibilbide amaieran euskarak utzitako arrastoaren ikerketa. Urrun dago hala ere aztergai samurra izatetik: tamalez, orain arte ezagutzera eman diren antzinako dokumentuek ez dakarte Pitillas eta Zarrakaztelu bitarteko herrietan behinola mintzo izan zen euskararen aipamenik —badugu, ordea, iparralderagoko Uxue, Galipentzu edota Eslabari buruzkorik— eta ez dugu ez herri batzuetan ez besteetan idatzitako euskarazko testu bakar bat ere. Murillo ingurukorik nekez agertuko dela imajina daiteke, Aragoa barrenean Erdi Aroan desagertu bide zelako euskara. Zein mendetan, ordea? Eta nolakoa zen euskara hura?

Erreferentzia zuzenik ez dagoen eremuetan ezinbesteko lanabes eta lekuko dira toponimoak, leku-izenak; horiei esker aitzinatu da azken hamarkada hauetan Tuterako merinaldearen iparraldean euskarak izandako bizitasunaz dugun ezagutza.

Lana Zuñiga 3

Lana (g) eta Zuñigaren (b) arteko euskal toponimiaren etena. Zuñigan dokumentatuta dauden euskal leku-izen apurrak —Armorandieta, Atazabala…— Lanatik hurbil dagoen eremukoak dira batik bat (iturriak: Belasko, Salaberri Zaratiegi; argazkiak: www.mapio.net eta Bernardo Vega).

Toponimoetan oinarrituta eskaini zituen hain zuzen ere Mikel Belaskok (Toponimia y panorama lingüístico de la ribera de Navarra y zonas circundantes2004) iraganean Nafarroan bizi izan zen hizkuntza-egoerari buruzko hainbat argibide. Gizatalde batek toki bati aspaldi emandako izenak, azken batean, gizatalde horrek zerabilen mintzoaren oihartzuna helarazten digu; eta ikertzaile iruindarrak erakutsi duenez, garbi bereiz daitezke leku-izenei esker euskarari Aro Moderno edo Garaikidera arte eutsi zioten eskualdeak, batetik, eta askoz galera goiztiarragoa izan zutenak, bestetik. Nafarroan bortitza da sarritan lurralde batzuen eta besteen arteko etena, elkarren mugakide diren hainbat udalerriren artean ere antzeman baitaiteke (ik. gaineko irudia): Estellerriko Lana ibarrean, esaterako, egungo leku-izenen % 40 da euskarazkoa; ondoko Zuñigan, aldiz, % 2 baino gutxiago. Desoreka bertsuaren adibide dira Arroitz-Los Arcos edota Oteitza-Lerin (toponimoen % 40 euskaldun bikote bakoitzeko lehenbizikoek, % 0-1 eskas bigarrenek), Artaxoa eta Larraga (% 40 – % 0), Uskartze eta Nabaskoze (% 65 – % 0-2) edota Burgi eta Gazteluberri (% 70 – % 0-1). Garbi dago (ia) euskal toki-izenik gabeko herrietan euskara, izan bazen, aspaldi zaharrean ahantzi zutela.

Emandako adibideei begira ikus daitekeenez Nafarroa osoan zehar da nabarmena, eskuin-ezker, toponimian islatu den hizkuntza-eten hori. Ezin da pentsatu, ordea, Nafarroako eremu euskalduna eta erromantzea elkartrukerik gabeko gune estankoak zirenik, eta horrekin batera aipatu dudan eten hori ez da beti arestiko adibideetan bezain erabatekoa eta inolako trantsiziorik gabea. Tafalla inguruan goiti-beheiti, esaterako, Orbaibar eta Pitillas ditugu. Orbaibarko hamar leku-izenetik 6-7 dira gaur egun euskaratikoak, Burgin edota Zaraitzu hegoaldean bezalatsu; baina Pitillasko euskal toponimia arrastoak (% 5) Larraga, Nabaskoze edo Gazteluberrikoak baino agerikoagoak dira. Antzeko zerbait ikusiko genuke Uxue eta Zarrakaztelu erkatuz gero, azken hau oso hegoaldekoa izan arren. Laburbilduz, behinolako eremu euskaldun eta erromantzeen arteko etenak, argia izanagatik, ez zuen lerro zuzenik osatzen, eta hegoaldeko zenbait eremutan jaso den hondarreko euskal toponimia apur bat ugariagoak, bestalde, eremu horietan euskarak gehixeago iraun zuela salatzen du.

Euskal leku-izenak Nafarroa erdialdean2

Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Izan ere, euskarari berandura arte eutsi dioten Nafarroa erdialdeko zenbait herrik oso hurbileko bizilagun erromantzatuak zituzten arren (Garesek Mendigorria, edo Artaxoak Larraga, besteak beste; horren erakusgarri 1571n Galipentzu eta Kaseda bereizten zituen hizkuntza-muga argia ere), bi eskualdetan bederen euskara Erdi Aroan dezente hegoalderago erabili zela salatzen dute leku-izenek: Arroitz-Elizagorria-Mendabia sargunean Ebro ibaia harrapatu arte (A), eta baita sarrera honetako aztergai den Zidakos eta Aragoa ugaldeen bitarteko arroan ere, Murillo el Fruto eta Zarrakazteluraino (B). Alboko mapan ageri dira, zalantzak zalantza, euskara nafarraz ari garela toponimiak iradokitako mugarik zaharrenak, kolore berdeak euskararen agerpen garbia adierazten duelarik, eta horiak, aldiz, agerpen ahulago edo duda-mudazkoa (neureak besterik ez dira izan ditzakeen akatsak).

Patxi Salaberri

Patxi Salaberri Zaratiegi

Murillo el Frutoko koadernoa: lekukotasun zahar berria

Aipatu dudan azken bailara hori ongi ezagutzen du Patxi Salaberri Zaratiegi euskaltzain uxuetarrak, sorterri inguruko toponimian euskarak utzitako arrastoak izan baitzituen aztergai 1994an argitara emandako doktore-tesi zabalean eta gerora ere gai horri berari buruzko artikulu gehiago karrikaratu dituelako. Ez da harritzekoa, beraz, Nafarroako Artxibo Orokorrean letrakera gotikoa zuen Murillo el Frutoko koaderno zahar bat topatzean artxiboko arduradunek ikertzaile nafarrari helaraztea.

Erromantzez izkiriatutako koaderno hori XIV. mendekotzat jo du Salaberrik; idazkeraz gain, argudio potoloa da bertan jasota dauden pertsona-izen batzuk 1366ko iturri batean ageri diren berberak izatea. Azalean Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto idatzi zuen esku berantiarrago batek. Murilloko nekazari zergadunen zerrenda dakar horrenbestez, eta horrekin batera (eta honako hau da interesgarriena euskararen ikerketarako) baita herriko toki-izen andana ere. Euskaratik kanpokoak ez dira falta (Los Cascallares, Los Linares, Malpuent, La Rueda) baina ugari datoz halaber euskarazkoak, gaurko euskaldunontzat ere ulerterrazak: Ayz ÇurietaAreaççea (=Areatzea), Varace AlcineaBarace VerrietaVarace ÇarretaBuztinaErteco ErreguaEuçea (=Euntzea), Garipençuco ZalduaLegazpietaTranq[u]a ÇarraHuarteco Odia… Izengoitien artean aipagarri da Joh[a]n Biperr izeneko bat zela alkate. Horrekin batera badira M[ari]a Garizu, Seme[n]o GorriSancho Lasterr edota M[ari]a Çalduna fija de G[arçi]a Çalduna, beste batzuen artean.

FLV 120Izen berezi hauek guztiak aurkeztu eta azterturik, zenbait ondorio eskaini ditu artikuluaren amaieran Salaberri Zaratiegik: alde batetik, Murilloko dokumentuan irakur daitezkeen euskarazko toponimoak aski gardenak direlarik, eta idatzi ziren garaian oraindik desitxuratzen hasi gabeak (esate baterako, koadernoko Barace Verrieta sarri askoa, Baricibarretas bihurturik ageri da 1619an, euskara herrian galdua zenean), toponimo garden horiek —toki batetik bestera mugi daitezkeen pertsonen izenak baino gehiago— argi ari direla iradokitzen euskara bizirik zegoela herrian XIV. mendean. Lekukotasun hau ezagutu aurretik, 1990eko hamarkadan, Murilloko euskarak XIII. mendera arte iraun zukeela uste zuen Salaberrik; datu berri hauen argitara beranduxeago iraungi zelakoan dago.

Bestetik, Murillo el Fruton ez ezik Melida, Santacara edo Zarrakaztelun ere orain arte pentsatu izan den baino beranduago nagusituko zen guztiz erromantzea; zoritxarrez, ez da orain arte agertu hipotesi hori berresten lagun dezakeen dokumentaziorik.

Nolakoa ote zen, bestalde, koadernoak islatzen dituen nafar haien euskal mintzoa? Bildutako toponimo goiztiarrek gaur arte eskura genituenek baino garbiago azaleratu dituzte Murillo inguruko lexikoaren gai batzuk: al(t)zin, baratze, berri, bide, eder, erregu, erte (=arte), eutze (iparralderagoko herrietan euntze = pentze, belardi), gorri, (h)odi, laster, mendi, zaldu… Horretaz gain, antzematen diren zenbait hizkuntza ezaugarri deskribatu ditu Salaberrik: bokalaren ondorengo kontsonante sudurkarietan bustidurarik ez zela (Buztina-alzinea) edota aspirazioa, h-ren ahoskatzea alegia, galdua zela ordurako.

Laburbilduz, euskarak Nafarroako hego-ekialdean Aragoa ibairaino izan zuen hedapena berretsi eta euskara haren kolorea pittin bat argitzera datorren lekukotasun ederra eman du ezagutzera uxuetarrak. Izango ahal dira, nork aurkituko zain, orain arte antzemandakoa zabaltzen eta sakontzen lagunduko diguten testu gehiago!

Ingurua2b

Euskararen iraupena Nafarroako ekialdean. Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Me hago eco en esta entrada del interesante artículo publicado en el último número de la revista Fontes Linguae Vasconum por su director, Patxi Salaberri Zaratiegi, miembro de la Real Academia de la Lengua Vasca-Euskaltzaindia. Salaberri desglosa y analiza los datos que ofrece un antiguo cuaderno recientemente localizado en el Archivo General de Navarra, escrito muy probablemente en la segunda mitad del siglo XIV y procedente de Murillo el Fruto, localidad ribera navarra sita en la comarca conocida hoy como Ribera del Arga-Aragón. El cuaderno lleva por título ‘Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto’ y contiene abundante y valiosa información sobre las personas que poblaron Murillo hace más de seis siglos y acerca de la toponimia menor de la villa en aquella época, y es precisamente esa toponimia, cuando no existen referencias más directas, el instrumento más fiable del que disponemos para determinar cuál(es) era(n) la(s) lengua(s) que habló un grupo humano en un momento dado. Pues bien, la abundante presencia en el documento de topónimos euskéricos absolutamente diáfanos incluso en nuestros días, que no habían sufrido aún la inevitable deformación producida en los nombres de lugar cuando la lengua en la que se fijaron ha dejado ya de ser hablada por una comunidad, sugiere claramente que el euskera seguía aún vivo en Murillo el Fruto en la segunda mitad del siglo XIV, coexistiendo con el romance que en época posterior terminó imponiéndose por completo. Salaberri explica razonadamente este hecho, y perfila algunas características del habla vasca de Murillo que pueden entreverse en los topónimos que proporciona la nueva fuente exhumada. El académico de la lengua vasca concluye finalmente que la pervivencia del euskera en la ribera baja del Aragón, cuyo límite probable situó él mismo en su día en el siglo XIII, debe ser revisada a la vista del documento que ha dado a conocer.

Murillo Zarrakaztelu La Oliva

Murillo el Fruto (hurbilena), Zarrakaztelu eta La Oliva (eskuinetara) Uxue aldetik (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com.es).


Euskararen egoera Nafarroan 1878an: Joaquín Ochoa de Olzaren lekukotasuna

Behin baino gehiagotan izan du blog honek aipagai Nafarroako eskualde elebidunaren 1870 inguruko hego-muga. Euskara egunetik egunera iparralderantz iheska zihoan tenore hartarako ezinbesteko erreferentzia ditugu Bonapartek eta Brocak egin bilaketak; balio handiko lekukotasunak dira eta beti bat ez etorri arren egoeraren aski irudi zehatza ematen dute elkarri gehituta.

Ez dira ikertzaile haiek, ordea, urte haietako euskararen eremuaren berri jakiteko iturri bakarrak. Gai honen inguruko azken ekarpen gisa, Bonaparterena eta Brocarena bezain ezaguna ez den beste lekukotasun bat ekarri nahi dut gaur hona: Joaquín Ochoa de Olzarena, hain zuzen.

10431.gen13294001

Joaquín Ochoa de Olza Aguirre (1827-1893)

Nor izan zen Ochoa de Olza?

Joaquín Ochoa de Olza Aguirre, karlista konbentzitu eta karlisten seme, bere abizeneko zendean jaio zen 1827an, Oltza herrian bertan. Aita, José Ramón Ochoa de Olza Lacarra, Karlosen alde aritu zen 1833ko gerratean. Ama, Luisa Aguirre Pérez de Tafalla, Donamarian jaioa zen nahiz eta amaren aldetik Izarbeibarko jatorria ere bazuen.

Politika alorreko hainbat ardura hartu zituen Joaquín semeak (Oltza zendeako alkate, diputatu, eta 1869ko Gorteetan Iruñeko distritoaren ordezkari) eta 1869 hartan bertan karlistek burutu matxinada-ahalegin ustelaren aldeko izana leporatu eta Frantziara alde egin behar izan zuen puska baterako. Azken karlistadan parte hartu zuen —lehendabizikoan aitak bezala Karlosen alde beti ere— eta 1893ko urrian hil zen.

Aurreko guztia alde batera utzita, ordea, badago oltzatarra aintzat hartzerik euskararen inguruko albisteez den bezainbatean ere; horiek direla eta merezi du txoko honetan aipatzea.

Euskararen eremua zehazterakoan berriemaile

1878ko maiatzean Asociación Éuskara de Navarra jaioberriak batzorde bat sortu zuen, Nafarroan euskarak hartzen zuen hedadura behar bezala zehazteko enkargua emanik. Eskariari erantzun ahal izateko, hainbat berriemaile fidagarrirekin harremanetan jartzea deliberatu omen zuten batzordekideek, eta haiei galdetzea ea zein zen Nafarroako eskualde bakoitzean euskara nagusi zuten eta gaztelania baino erabiltzen ez zuten herrien arteko muga; ez beraz hizkuntzaren arnasaren azken portua, Bonapartek (tonu ezberdintasunaz) eta Brocak haien mapetan markatu zuten bizitasun-marraren antzeko zerbait baizik.

Galdu egin dira, egon baziren, asmo horrek eragindako galdeketa gehienak; ez dakigu norekin hitz egin zuten elkartekideek, ez eta zein bailaratako datuak eskuratzera heldu ziren ere; ez da galera makala, zoritxarrez.  Salbuespen bat dago, ordea, badagoelako iluntasunetik salbatu den inkesta bat: Salvador Echaide batzordekideak aipatu Joaquin Ochoa de Olzari bidali ziona. Hiru galdera egin zizkion Echaidek oltzatarrari 1878ko maiatzean, eta hark emandako erantzuna sendiaren artxiboan gorde da gaur arte. Elkartekide eta (seguruenera ere) euskal hiztun izanik, xehe eta zabal erantzun zien Ochoa de Olzak Echaideren galderei, muga-lerro argia aipatzeaz gain hizkuntzaren galera-prozesuari buruzko albisteak ere eman zituelarik. Eremu zabala izan zuen gainera aipagai: Ezkabartetik Deierrira bitarteko erdialde eta sartalde nafarra, hain zuzen.

Hauek izan ziren Echaidek 1878ko gutunean Ochoa de Olzari egin galderak: a) Ea bere bailarako zein herritan aritzen ziren euskara hutsean; b) Zeinetan erabiltzen zituzten bi hizkuntzak, euskara nahiz gaztelania; eta c) Ea zein mugatatik aurrera ez zen gaztelaniaz baino egiten.

Detalle_HDSJ_FDÁngel García-Sanz Marcoteguik aztertu zuen eta argitara eman, Huarte de San Juan aldizkarian (1995), Oltzakoaren erantzuna. Zoritxarrez, artikulua ez dago oraingoz sarean eskuragarri eta gai hau gogoko dutenentzat hagitz interesgarria izanagatik, ez da kontsultatzen errazegia. Egokia iruditu zait, horregatik, 1878ko albiste horiek diren-direnean ekarri eta elkarbanatzea. Hona hemen, beraz, Joaquin Ochoa de Olzak idatzitako eskutitza:

Sr. Dn. Salvador Echaide

Pamplona

Muy  Sr. mío y consocio:

Con el deseo de complacer a la Junta Duperior (sic) Directiva de la Asociación Euskara de Navarra y de prestar este pequeño servicio a nuestro país, paso a dar cumplimiento a la que, en nombre de la referida Asociación, me encargó en su comunicación de 20 del corriente.

Precisamente estos pueblos son los que forman la verdadera frontera del vascuence; porque si bien en otras partes, como en Puente la Reina, se conserva alguna reminiscencia de él, está depositada ya exclusivamente en las personas de edad avanzada; y por consiguiente no se puede en mi concepto citar como país vascongado. Así pues, paso a contestar a las preguntas que se me hacen si bien tendré que invertir el orden de ellas.

1ª Que tirando una línea, cuyo extremo oriental se apoya en Sorauren y corriéndola por los pueblos de Eusa, Orrio, Maquirriain, Elcarte, Oteiza, Balliriain (sic), Larragueta, Iza y toda esta cendea de Olza, Azanza y Munárriz, en el valle de Goñi, Arguiñano, en el valle de Guesálaz, e Ibiricu, en el de Yerri que forma el otro extremo de la línea, o sea el Occidental, se forma la divisoria entre el país esencialmente castellano y aquel en que se conserva con bastante generalidad el vascuence,

En toda esta zona, a la cual se le puede dar unas dos leguas hacia el Norte, si bien lo común es hoy hablar castellano, apenas habrá una persona de 25 años para arriba que no hable o entienda el vascuence, notando que usan de este idioma muy particularmente en sus ratos de expansión, teniendo sin embargo que advertir que, aunque muchísimos jóvenes lo hablan, o lo entienden, por haberlo oído a sus padres, desdeñan el hacerlo por la tonta preocupación en que están de que les rebaja el hablarlo, pues odian la mayor parte de ellos el glorioso calificativo de montañeses con que señalan a los vascongados las demás gentes de Navarra.

2ª Es demás decir a Vd. que en todos pueblos (sic) que se hallan al Norte de la línea trazada predomina el vascuence, desconociéndose casi por completo en la parte opuesta.

Sentiré no llenar con las noticias que doy a esa Junta, el cometido que se me confía; pero estoy pronto a ampliarlas según las indicaciones que se me hagan.

Con este motivo se ofrece a su disposición su atento y S.S.Q.L.M.B.

                Joaquín Ochoa de Olza

Olza, 22 de mayo de 1878.

Datuen fidagarritasunaz

Ez du ematen Oltzakoaren ikuspuntua bazterrean uzteko modukoa denik, beste iturrietatik ditugun datuen arabera: Ezkabarteko Soraureni dagokionez, 1872an jaiotako Antonio Atondo euskaldunaren berri badakigu, eta 1867an sorturiko Fermin Zubillaga ballariaindarra ere euskaldun hazi zela azaldu dut hemen. Horrenbestez, zilegi da uste izatea 1878 hartan hondar gaztetxo euskaldunak ari zirela kozkortzen Ezkabarte gehienean zein Antsoain zendean, eta bat dator hori Ochoa de Olzak eman zuen irudiarekin. Beste horrenbeste Goñerriari buruz ere: Azantzako azken hiztunak izan zirenak 1930eko hamarkadan desagertu bide ziren, oltzatarrak herri hura euskara mintzatuaren mugatzat jo baino sei hamarkada beranduago.

Deierri Ibiriku

Deierriko Ibiriku, seguruenera ere XX. mendera arte euskaldun.

Hori dela eta, zinez dira interesgarriak dira Asociación Éuskarako berriemaileak sartalderagoko eremuaz emandako jakingarriak, eta bereziki Deierriri dagozkionak. Ibiriku ezarri zuen Nafarroako mendebaldeko euskararen bizitasun-eremuaren hondar mugarritzat, eta bertan (eremuaren baitako gainerako lekuetan bezala) 25 urtetik gorakoek euskaraz ongi samar zekitela iradoki, hizkuntzarik erabiliena gaztelania izanagatik. Horrelako xehetasunak emanda, nekez onar daiteke Bonapartek hamar bat urte lehenagoko mapan azaldu zuen egoera, euskararen eremutik at utzi baitzuen printzeak Deierri osoa, Ameskoa eta Lezaunekin batera. Ikertzaile atzerritarraren arabera herri batean euskara adinekoek baizik jakin ez eta erabiltzen ez zutenean herria hizkuntzaren eremutik landa geratu ohi zela jakinda ere, honako honetan zorrotzegi jo zuela iduri luke, albiste eskasiak eraginda agian (ez baitu ematen Lizarraldea bertatik bertara aztertu zuenik). Ez dut uste Deierriko euskararen egoera, 1870-80etan, Orbaibarkoa edo Itzagaondokoa baino okerragoa izango zenik; bai, aldiz, Ochoa de Olza eta Brocaren esanak kontuan hartuta, litekeena dela Ibiriku aldeko euskararen erabateko desagerpena duela mende bat baino gutxiago gertatu izana, eta ez duela 150 urte baino gehiago.

Horrekin batera, interes handikoak dira Ochoa de Olzaren hitzak hizkuntzaren galera-prozesua eta XIX. mende hondarreko gazte askok Nafarroako eremu zabalean euskaragatik bizi izandako konplexuak antzemateko ere. Berriemaile honen hitzetan, nolabait esan, euskara sendo eta sakon jaso bide zuen azken belaunaldiaren tristura antzematen dut nik, haustura bizi izan zuen belaunaldi gazteari begira.

Asociacion euskara de navarraEl texto castellano que transcribo hoy literalmente en el blog es la respuesta que dio a instancias de la Asociación Éuskara de Navarra Joaquín Ochoa de Olza (1827-1893), socio de dicha asociación de convicciones carlistas y destacado participante en la política de su tiempo, cuando en 1878 se le solicitó información acerca de la situación de la lengua vasca en la cendea que le vio nacer y su entorno. Es un testimonio de indudable interés que complementa las noticias prácticamente contemporáneas ofrecidas por Bonaparte y Broca, y que refuerza la idea de que en lo que concierne al norte del Valle de Yerri, excluido del mapa bonapartiano de 1863, el euskera seguía siendo lengua de uso —aunque ya no mayoritaria y en franco retroceso— en las postrimerías del siglo XIX.


Bonaparte eta Broca: Nafarroako euskararen mugak 1870ean (II)

Brocaparte photo

Luis Luziano Bonaparte (1813-1891) eta Paul-Pierre Broca (1824-1880).

Joan den urtean, #KulturaZientifikoa Jaialdiaren 1. edizioaren karietara, Luis Luziano Bonaparte eta Paul-Pierre Broca ikertzaileak izan nituen hizpide, eta garai bertsuan batak zein besteak Nafarroako euskararen hedadura zela eta eginiko azterketa-saioak aipagai, biek eskainitako irudien batura osatze aldera. Sortaldetik sartalderako ibilbidea Iruñerrian eten nuen ordu hartan, galdera bat erantzunik gabe utzita: guztiz galdua ote zen Iruñeko mintzoa 1870eko hamarkadarako?

Iruñeko euskararen jarraipenaz

Bi ikertzaileek utzi zuten Iruñea euskararen eremutik landa; Broca izan zen ezkorrena, iaz adierazi bezala, eta hiriburua ez ezik Iruñerri ekialde eta hegoalde osoa ere jo zituen zeharo erdalduntzat. Hauexek izan ziren girondarraren azalpenak:

Nafarroako hiriburuaren inguruan euskarak egiten duen bihurguneak ideia bat sorraraz dezake berehala: alegia, hizkuntza ofizialera aldatu ondoren, gune garrantzitsu honek aldirietan pixkana-pixkana gaztelania hedatzearen aldeko eragina bideratu duela (Sur l’origine et la répartition de la langue basque, 42. or.).

L. L. Bonapartek 1862ko eskutitz batean aipatu zion Etxenikeri Iruñeko hizkuntza-egoeraz zuen ustea, Arabako zenbait herritan sumatutakoarekin parekatuz:

Guztiz erdalduntzat ditut [Arabako Luko, Ullibarri, Landa, Zuhatzu, Langara Ganboa eta Luiaondo], han denek gaztelaniaz egiten dutela esaten didazunez. Jende askok euskaraz jakiteak ez du nire iritzia aldatuko. Izan ere, banago euskaraz dakiten horiek ez dutela hizkuntza elkarren artean erabiltzen, eta baserrietatik edo beste herri euskaldunetatik joandakoekin baizik ez dutela euskaraz egiten. Arrazoi beragatik ez ditut euskalduntzat Bilbo, Iruñea eta Gasteiz, nahiz eta izan haietan hainbat euskaldun. Izan, badiren arren —berriro esango dut—, hizkuntza elkarren artean ez eta landa eremuetako biztanleekin bakarrik erabiltzen duten heinean, ez da egokia hiri euskaldunak direla esatea, ezta gutxiengo euskaldunekoak ere (1862-6-27an Bonapartek Etxenikeri idatzi eskutitza).

Iruñerria

Bonaparteren iritziz Iruñea ezin zen benetako hiri euskalduntzat jo. Hiriburuari ukatutako berdeaz markatu zituen, ordea, aldirietako herri guztiak; zalantza franko gaindituta baina.

1862an aldarrikatutako Iruñearen euskalduntasunik eza berretsi egin zuen printzeak urte eta erdi beranduago: dans toutes ces recherches il ne s’agit que de ceux qui appartiennent à la localité même de père en fils. Sans cela Pampelune présenterait aussi des Basques; mais nous ne les comptons pas puisque ils ne sont pas de Pampelune (1864-1-9). Laburbilduz, bazen euskaldunik Iruñean, baina ez Bonapartek hiria bera euskalduntzat jotzeko gisakoak: ez, alegia, iruindarrak, euskara gurasoengandik jasotakoak eta beste iruindar euskaldun batzuekin euskaraz aritzen zirenak.

Askoz ere fidagarriagoa ematen du Bonapartek eskaini zuen Iruñerriaren irudiak Brocarenak baino, XX. mendekoak direlako (eta ez XIX.ekoak) Iruñe ekialde eta hegoaldeko euskararen iraupenaz mintzo zaizkigun azken albisteak. Baina asmatu ote zuen Bonapartek hiriburuaren egoerari zegokionez?

XIX amaiera Iruñean

Iruñea XIX. mendearen hondarrean: Gaztelu plaza (ezk.) eta Foruen omenezko monumentua ezarri zuteneko lanak.

Leandro Olivier Insausti

Leandro Olivier Insausti (1862-1947)

Zaila da jakitea; gaztelania nagusituta, eta euskara egunetik egunera geroago eta zokoratzenago, ezin artxiboei eskatu XVII. mendekoa bezalako albiste parrastarik; eta hiriaren tamainak eta aniztasunak (hainbat bailaratako lagunen elkargune zelarik) guztiz konplikatzen dute analisia. 1860ko hamarkadako Iruñea hazten ari zen (23.000 biztanle zituen) baina oraindik harresi barreneko eremura mugaturik bizi zen. Azokagune bat baino gehiago zuen, ingurutik salerostera hurbildutako landako kanpotarren bilgune; eta tratuan aritzera jaitsitako lagun haietako asko euskaldun zirauten Oltza, Ezkabarte, Esteribar, Olaibar eta abarreko seme-alabak izango zirenez, ez da dudan jartzekoa Iruñean alde bateko eta besteko euskara entzun, entzungo zela. Are gehiago Iruñeko biztanle berri asko eremu euskaldunagoetatik hiriratutako jendea izanik: Fernando Mendiolak kalkulatu du (2002) hiriburuan 1860an bizi ziren etorkinen %35 inguru lurralde arront euskaldunetik zetorrela, eta hamarretik beste bi euskarari ahulago eusten zioten bailaretatik. Horrenbestez, 1870eko hamarkadan Iruñean euskara entzuten zela, ezaguna bezain agerikoa da. Sarritan aipatu da Iruñeko Artxiboko arduradun Leandro Olivier ormaiztegiarrak eman zuen lekukotasuna: 12 urterekin hiriburuan bizitzen hasi zenean, etengabe entzuten omen zuen euskara Navarrería, Carmen eta Santo Domingo karriketan, eta denda guztietan euskaldun bat behintzat behar izaten zen lanerako.

Iruñea Sto Domingo3

Iruñeko Santo Domingo karrikako komentua 1905ean.

Besterik da ordea erabakitzea aspaldi luzean erdalduntzen hasi eta erdararen inguruan antolatzen ari zen hiri hartan betidaniko familia iruindar euskaldunen transmisio-katea erabat etenda egongo zen ala ez. Seguru asko ezinezkoa da honezkero puntu horren gaineko argitasunik lortzea. Jimeno Juríoren ustez XIX. mende erdialdera arte izan zituzkeen Iruñeak bertako hiritar multzo euskaldunak. Gogora dezagun gaztetxo erdaldun hutsa zela 1870ean gerora euskalzale handi bihurtutako Arturo Kanpion bera, jaioterriak berezko hizkuntzari zeharo uko egin ziola esatera heldu zena.

Urte haietako beste albiste batzuek ez dute argi handirik ematen:

Los Vascongados

Rodríguez-Ferrerrek idatzi liburuaren azala.

1873ko Los Vascongados lanean, honako hau idatzi zuen Miguel Rodríguez-Ferrer andaluziarrak Bonaparteren sailkapenaz ari zela: deja fuera [printzeak, euskararen eremutik] las poblaciones de Alava, Vitoria, Nanclares y Miranda, donde ya no se habla vascuence alguno, para volverse a escuchar entre Alsasua y Pamplona; aunque en esta última capital, como en la de Álava ya nombrada, y Bilbao, no se advierta sino muy mixturado y sólo en sus últimas capas sociales. Igual sucede con los habitantes de Lumbier y Monreal en Navarra (69. or.). Nire ustez datuak ez du Iruñeko mintzoaren jarraipena frogatzeko balio. Irunberrin, esaterako, aspaldixko galdua zen noski euskara, eta hango karriketan entzuten bazen, inguruko zaraitzuar, itzagaondoar eta bestelakoen joan-etorrien seinale izango zen, Irunberri bertako hizkerak bizirik segitzearena baino gehiago. Ez nuke Rodríguez-Ferrerren aipua Iruñeko aldaeraren iraupenaren argudiotzat hartuko.

Ezta Mañé y Flaquer idazle kataluniarraren El Oasis liburuko lekukotasuna ere (1878). Iruñean izan zenean ostatuko neskameari euskaraz hitz egiten al zuen galdetu zion Tarragonakoak:

…erantzun zidan aiton-amonek ohikoa zutela; gurasoek ulertu bai baina ezinbestean baizik ez zutela erabiltzen; eta berak ez zekiela, eta ulertu ere, ez zuela ulertzen (397. or.).

Baina adibideak, berriro ere, ez du Iruñerako balio. Neskak idazleari jakinarazi zionez, hiriburutik hiru legoatara zegoen herri batean sortua zen. Ez zigun esan zeinetan, baina adierazi zuen hizkuntza-egoeraren arabera lasai asko izan zitekeen Itzarbeibar ekialdekoa, Tiebaskoa, Untzitibarkoa edota itzagaondoarra, adibidez. Lekukotasunak Iruñeko euskaldunen jatorri anitza eta hizkuntzaren gibelatzea bai, baina ezin digu argitu hirian aspaldian errotutako sendiak bertako aldaerari eusten ari ote zitzaizkion ala ez.

Orbaibar eta Izarbeibar: ikuspegi kontrajarriak

Iratxeta

Orbaibarko Iratxeta, doi-doia euskaldun 1860an Bonaparteren arabera (argazkia: www.misescapadaspornavarra.com).

Iruñerria aztertzean bezalatsu, ezin desberdinago jokatu zuten Iruñe hegoaldeko bi eskualde horiei zegokienez aztergai ditudan ikertzaileek. Brocak guztiz erdalduntzat jo zituen bi eremuak —eta nekez esan zezakeen besterik, hiriburu inguru gehiena euskararen eremutik at utzi ostean—. Eguesibar, Aranguren, Elortzibar edota Galar legez, erdara hutsean bizi omen ziren Gares, Untzue edota Oloritz, besteak beste, Brocak jasotako txostenen arabera. Izarbeibar zela eta, Garesen apenas hirurogei urte lehenago familia batzuk euskaraz mintzo zirela idatzi zuen antropologo frantziarrak; besterik ez. Orbaibar aipatu ere ez zuen egin, nahiz eta dezente hegoalderago dagoen Erriberrin XIX. mendearen hasieran haur euskaldunak ba omen zirela adierazi (oso kontu handiz erabiltzekoa dirudien datua, bestalde). Bonapartek, aldiz, Izarbeibar osoa sartu zuen euskararen lurraldean, eta baita Orbaibar zati bat ere: iparraldeko herri gehienak (Leotz eta Uzkita ez beste guztiak) eta erdialdeko bi (Barasoain eta Garinoain). Kolore argiz tindatuta, dena den, hizkuntzaren ahultasuna agerian jarriz.

Orbaibar Brocaparte

Orbaibar ingurua Bonapartek maparatu bezala (ezk.). Brocak (esk.) zuritan utzi zuen eskualde osoa.

Nork jokatu zuen zorrotzen? Brocak irudikatu bezala Izarbeibarko euskara ordurako galdua izatea ez da sinesgarria; geroztikako iturri ugari mintzatu dira baieztapen horren aurka. Hona hemen batzuk: Kanpionek Garesen adinekoak oraindik solasten zirela idatzi zuen 1884an; 1910ean Altadillek ez zuen guztiz iraungitzat jo euskara Garesen bertan (bai aldiz Tirapun edo Ukarren); 1920ko hamarkadan Izarbeibarko Utergan bizi zen Celedonio Azkarate euskal hiztuna, Fernando Perez de Labordaren arabera, eta ikertzaile honek berak ezagutarazi ditu XX. mendeko beste izarbeibartar euskaldun batzuk… Argudio gehiegi, itxuraz, Brocarekin bat egiteko. Sendagile frantziarraren mapak Iruñerrian irudikatzen duen erdararen sargune sakona euskararen ahultasun handiko eremu bat markatzen ari zela iduri luke, baina ez hizkuntzaren desagerpena: Gares aldeko euskara ez zen 1950 baino askoz lehenago zeharo iraungi.

aiesa

Alferrik saiatu zen Bonaparte Ezporogi aldean euskaldunak topatzen. Behar bezainbeste ordaintzeko prest zegoen, bilaketan lagunduko zion norbait bidaltzearren. Irudian, Aiesa (iturria: www.bajamontana.com).

Sortalderago, 1862tik 1864ra bitartean Bonapartek Orbaibar eta Ezporogiko egoera argitzeko eginiko galdeketa guztiak kontuan hartuta, mapan finkatu zuen azken irudiak oinarri sendoak zituela pentsa daiteke. Behin eta berriz estutu zuen printzeak Etxenike Ezporogi eta Aiesa aldean euskara erabiltzen zuen kristaurik topa zezan, halakoak izan bazirela entzuna baitzuen urte batzuk lehenago. Alferrik, ordea. Azkenean etsi eta Bizkaia esaten dioten eskualdea kolorerik gabe utzi zuen mapan. Orbaibar ere behin baino gehiagotan aipatu zion lankide urdazubiarrari eta azkenean, Ezporogi galdutzat eman arren, Orbaibarko dozena bat herri bildu zituen mapara (Bariainek, Untzuek, Orisoainek eta Iratxetak osatu erronbo itxurako eremuan), euskara oraindik erabiltzen ari zirenen eta baliatzeari utzi ziotenen arteko muga zehaztuz. Nire ustez, Izarbeibarrez eta Iruñerriaz dakiguna jakinda, zentzuzkoa da hemen ere Bonaparteren ikuspegia onestea eta Broca baino fidagarriagoa dela uste izatea.

Euskara Lizarrerrian, noraino?

Bi datu ziur har daitezke azken zati honen abiapuntu gisa: batetik, XIX. menderako oso higatua zegoela euskara Lizarrako merinaldean; eta bestetik XX. mendera arte ez zela guztiz itzali, Goñerrin bertan, adibidez, 1930eko hamarkadan zendutako hiztunak ezagutzen direlako.

Hortik aurrera, alde ederra dago Lizarraldeari dagokionez Bonaparte eta Brocaren artean; merezi du aztertzea. Horretarako lau erreferentzia hartuko ditut: Mañeruibar, Gesalatz, Deierri eta Ameskoa ibar biak.

Sorakoitz

Girgillaoko Sorakoitzen ez da egun inor bizi (Argazkia: Gonzalo Parreño)

Mañeruibarren (ondo-ondoko Gares inguruan ez bezala) euskara-arrastoak antzeman zituen Brocak, baina Bonapartek adierazitakoak baino ahulagoak. Girondarrak Etxarren eta Argiñaritz bakarrik jo zituen elebiduntzat. Bonapartek Girgillao eta Artazu ere bai; eta Girgillaoko bi baserri —Orendain eta Sorakoitz, 60 bat biztanle guztira— kolore ilunez aurkeztu zituen, inguruan ez bezala han bizilagun gehienak euskaldunak zirela adierazi nahirik. Gauza batean bederen bat etorri ziren bi ikertzaileak: Mañeru nahiz Zirauki erdaldunak ziratekeen ordurako. Hala ote? Herriotatik hurbil euskarak XX. mendera arte iraun zuela jakinda —eta ondoko Sorakoitzen indarrez gainera— ez litzateke erokeria 1860an Mañerun edota Ziraukin euskararen oihartzun apalen bat behintzat gera zitekeela pentsatzea. Idatzi izan da Mañeruko gudaldira bidalitako inguru hartako gazte batzuek (1873) ez zituztela Brea koronel karlistaren erdarazko sostengu-hitzak oso ongi ulertu eta Garesko apaizaren itzulpena behar izan zutela; oso zalantzazkoa da XIX. mendearen hondarreko gazte euskaldun haiek mañeruarrak izatea; baina Artazun 1930eko hamarkadan hildako hiztun baten berri jakin delarik, horren hurbil dagoen Mañeru 70 urte lehenago guztiz erdaldun imajinatzea ez da hain gauza erraza.

Argiñano-Iruxo

Gesalazko Argiñano —ezkerretara— eta Iruxo, elkarren ondoko baina Bonaparteren arabera hizkuntza aldetik urrun.

Ipar-sartalderantz goazela, Mañeruibarrek Gesalatz du mugakide. Deigarria da Bonapartek ibar hartaz emandako irudia: herrien erdia baino gehixeago bildu zuen hegoaldeko goi-nafarreraren baitara —iparraldekoak eta hego-ekialdekoak— baina  beste inon ez bezalako hizkuntza-eten bortitza irudikatu zuen haranaren barrenean: Iturgoien, Argiñano eta Biguria herriak gehiengo euskalduneko eremuan ezarri, eta ondo-ondoko Iruxo eta Muez guztiz erdalduntzat jo zituen. Argiñanotik Iruxora kilometro eskas dago, eta ez dut ezagutzen horrelako etena esplika dezakeen arrazoi historikorik, ez baita falta XVIII. mendean zehar Gesalatz osoan zehar, Iturgoiendik Irurreraino, euskararen indarrari buruzko albisterik.

Paul Brocaren irudia homogeneotasun handiagokoa da oraingoan: ibar osoa hartu zuen elebiduntzat, hego-muturreko Irurre eta Garisoain izan ezik. Lerate eta Muez izan ziren Brocak mapan euskaldun gisa markatutako herriak:  Bonapartek erdalduntzat jotako bi, hain zuzen ere.

Riezu

1799an Errezuko parrokiaren ardura hartu nahi izan zuten erdaldunak baztertu egin zituzten (argazkia: Julio Asunción).

Gesalazko Iruxo eta Muezen alboan dago Errezu, Deierriko ipar-ekialdeko lehen herria; ibar zabal askoa da hura, Lizarra ondo-ondoraino hedatzen dena. Hegoaldeko goi-nafarreraren azken muga Gesalatzen ezarririk, esan gabe doa Bonapartek ez ziola Deierriri inolako euskalduntasunik aitortu: aipatu ere ez zuen egin Etxenikeri idatzitako eskutitzetan. Errezu bera, ordea, oso euskalduna zen 70 urte lehenago: 1797an zazpi hautagai aurkeztu ziren herriko bikario izateko eta hiru aldez aurretik baztertu zituzten por ser tan solo romanzados que ignoran absolutamente el bascuence. Bonaparte zuzen bazegoen, oldar gaitzak eraman zukeen Deierri iparraldeko euskara hamarkada gutxiren buruan. Errezu bera, bestalde, euskaldun zirauen Argiñanotik bizpahiru kilometrora baino ez dago. Azaldu al dezakete erliebeak edo giza-harremanen bilakaerak bi herrion arteko horrenbesteko hizkuntza-alderik?

El Oasis 1878b

El Oasis (Mañé y Flaquer, 1878).

Beharbada egoera ez zen Bonaparteren mapak erakutsitakoa. Brocak erdalduntzat jo zituen Deierri erdialde eta hegoaldea (Zabal, Eraul, Allotz) baina haran zati handixkoa utzi zuen Nafarroako lurralde elebidunaren barrenean, hiru herritako datuak baliatuz: Ugar, Aritzala eta Ibiriku. Egia izan arren hainbat eskualdetan zorrotzagoa dirudiela Bonaparteren mapak Brocarenak baino, honako honetan gainerako lekukoak Brocaren ikuspegiaren alde ari zaizkigu: Lizarrako biztanle batek XX. mendean jakinarazi zuenez, euskaraz aritzen ziren solasean 1858an Abartzuza eta Eraulgo ikazkinak. Mañé y Flaquerrek, bestalde, aipatu El Oasis liburuan, Deierri aldean euskara pittin bat bazela iradoki zuen Iruñeko neskamea ahotan hartu zuen orrialde berean: si los navarros descienden de los vascones, como yo creo, y si han salido del valle de Yerri, como supone el Sr. Yanguas, allí deberíamos encontrar el tipo del vascón y la lengua en toda su pureza; no obstante, el vascuence se habla muy poco en dicha comarca.

Ibiriku

Lizarrerriko Ibiriku herria. Eguesibarren bada izen bereko beste bat. Argazkia: www.revistacallemayor.es

Eta ez hori bakarrik: Jimeno Juríok azaldu zuenez, Deierriko Ibiriku bera euskalduntzat jo zuen beste iturri batek 1878an: Oltzako berriemaile baten arabera, Iruñetik ezker euskarari ongi samar (‘con bastante generalidad‘) eusten zioten herrien mugan omen zegoen. Azken datu hau oso interesgarria iruditzen zait: 1878ko muga hartan izendatutako gainerako herri / ibar guztiak (Sorauren, Eutsa, Orrio, Makirriain, Ballariain, Larrageta, Elkarte, Oteitza, Itza, Oltza, Azantza, Munarritz eta Argiñano) euskarari sendo eusten zion eremuaren barrenean, ertz-ertzean, irudikatu zituen Bonapartek. Denak, Ibiriku bera izan ezik, hura zeharo erdalduntzat jota. Hala izango zen benetan? Edo printzeak Deierri sakon aztertu ez izanaren ondorio ote da Ibiriku eremu euskaldunean ez agertze hori? 1878ko lerroko gainerako herrietan euskarak XX. mendeak aurrera egin arte iraun zuen; badakigu Azantzan 1930eko hamarkadan iraungi zela guztiz; Soraurenen 1945era arte bederen iraun zuela; Ballariainen ere, 1942ra arte behintzat bai. Ibiriku aldeko herriek ahaztua izango zuten euskara 1865erako, edo atzeratu beharreko data da hori? Ikertzea merezi duen gaia dela uste dut.

Eulate

Ameskoako Eulate Nafarroako lurralde elebidunaren muga-mugan ezarri zuen Paul-Pierre Brocak 1875ean (argazkia: www.eulate.es).

Izan ere, ez du ematen Bonapartek Lizarra iparraldeko eremua bisitatzerik izan zuenik. 1857an Burunda zeharkatzean hurbiltzekotan egon zen, baina ez zuen astirik izan. Horrenbestez, Goñerritik ezker jasotako datu guztiak bestek emanak izan ziren, ez ikertzaileak bertatik bertara frogatuak. Antza denez Etxenike izan zuen iturri nagusi eta Bonaparte haren iritziari lotu zitzaion beste informazioen gainetik. Horixe bera antzeman daiteke Ameskoa ibarrei dagokienez. Ziordian printzeari esan ziotenez, Lizarrerrian euskara zerabilten hiztun apurrak Eulaten eta Ameskoabarreneko herrietan zeuden, eta albiste horiek ziurtatzen saiatzeko eskatu zion printzeak Etxenikeri 1863an:

C’est à Ciordia même, où le basque est très en usage, que l’on m’a assuré que dans tout le partido de Estella il n’y a que les localités suivantes de Amescoa Baja où quelques personnes seulement continuent à parler le basque: Eulate, S. Martin, Ecala, Baquedano, Zudaire, Gollano, Urra, Barindano, Artaza (1863-4-9an Etxenikeri idatzi eskutitza).

Urdazubikoaren txostenek iritziz aldarazi zuten ikertzailea, eta 1864ko abenduko gutunean baztertu egin zuen betiko Ameskoa ibarretako herriak mapan berdez tindatzea. Jakin bazekien, nonbait, euskaldun batzuk gelditzen zirela haietan; baina euskararik erabiltzen ez zutela jaso zuenez, bere maparen zorroztasunaren izenean erdalduntzat jo zuen eskualdea (Je tiens infiniment à la perfection de ma carte linguistique de l’Euscalerria, idatzi zuen aipatu berri dudan eskutitzaren pasarte hartan bertan).

Brocak, oraingoan ere, eskuzabalago jokatu eta eremu elebidunean sartu zuen Ameskoabarren osoa; baita Eulate ere. Larraona, aldiz, kanpoan markatu zuen. Ez zuen bien arteko Aranaratxe mapan ezarri.

Lizarrerria Brocaparte2

Bonaparte eta Brocaren arteko jauzia Lizarrerrian. Berdez, printzeak adierazitako euskararen eremua. Gorriz azpimarratuta, Brocak bere maparen zonalde elebidunean aipatutako herriak (berdez inguratuta dago Deierriko Ibiriku);urdinez, erdalduntzat jo zituenak.

Laburpen gisa

Ekarpen ederra egin zioten Bonapartek eta Brocak euskararen geografia historikoaren ezagutzari; zinez, urrearen balioa dute bien lanek. Horrexegatik, eta sona handiko ikertzaile atzerritarrak izanik euskarazale bihurtu eta hizkuntza haien ikerketaren jomuga bihurtzeagatik esker ona merezi dute betiko. Bonaparte izan zen euskara aztertzen luzeago aritu zena eta itzal handikoa da aspaldi gurean, baina Broca sendagilearen jarduna, apalagoa izan arren, ez da nire ustez merezi bezainbeste azpimarratu.

Euskararen mugak aztertzean atera zituzten ondorioak ez ziren berberak izan, eta horrenbestez ez batak ez besteak ez zuten seguru asko guztiz asmatu. Baina datu garaikideak emanik erkaketarako aukera eskaini digute, eta horrek biderkatu egin du burutu zuten lan handiaren balioa.

Bi jakintsuen ahaleginen emaitzak batuta, eta emaitza horiek XIX. mendearen hondarreko gainerako albisteen argitan irakurrita, 1860-70etako euskara nafarraren hegoaldeko azken muga ondorengo proposamen honetatik hurbil samar egon zitekeela esango nuke:

1) Erronkari guztia euskalduna zen, Burgin euskara galtzen hasia zelarik.

2) Zaraitzu aldean Arrakasgoiti, Galoze eta Izitze ziren euskararen muga-herriak. Azken bietan indartsuago zirauen lehendabizikoan baino.

3) Urrauletan zehar izango zen oraindik euskaldunik Eparotz, Irurozki, Ozkoidi eta Santsoainen; agian baita Urraulgoitiko Gindano-Ezkanitz eta Urraulbeitiko Artieda-Grez-Tabar lerroetan ere; baina nekez hegoalderago, eta aipatu herrietan izatekotan, ez inola ere luzerako. Erromantzatuko herri guztietan (baita Berroia eta Murelu-Berroian ere) ahaztua izango zuten euskara.

4) Itzagaondoko eta Ibargoitiko herrixka guztietan zeudekeen orainik euskal hiztunak, ez ordea Izko mendilerroaz beheitiko Sabaitzan edo Gardelainen. Elon euskara zeharo ahaztua ez bazen, ahaztear izango zen.

5) Orbaibarren bizirik egongo zen oraindik hegoaldeko goi-nafarrera, baina etengabea zen gibelatzea eta litekeena da herri bakar batzuetako azken belaunaldi euskaldunaren ezpainetan baino ez entzutea.

6) Izarbeibarren indartsuago zirauen euskarak Orbaibarren baino; ez ordea sasoiko. Baziren oraindik seguruenik gazte euskaldunak, baina ez ziren asko izango, edo beharbada ez herri guztietan. Euskara egoera batzuetan erabili beharreko tresna zen oraindik, baina ziztu bizian ariko zen gertatzen hizkuntza-aldaketa. Mañeruibarren ere bazerabilten euskara (herri guztietan???) baina Girgillaoko salbuespenak salbuespen, egoera Izarbeibarkoaren gisakoa izango zen, asko jota. Litekeena da Etxauribarko Belaskoain inguruan ere oso antzekoa izatea. Izarbeibarrez beheitiko eremurik aipatu ez dudan arren, ez da ahaztu behar Fernando Maioraren arabera 1876an hil zela euskalduntzat hartu ahal izan duen azken artaxoarra. Agian Artaxoa bera izango zen oraindik, euskara azken hatsetan izanik, hizkuntzaren hegoaldeko azken mugarria.

7) Gesalatz iparraldean indartsuago zebilen euskara erdialdean baino. Iruxo eta Muezen ezaguna izango zuten ziurrenik, baina ez hegoalderago, Irurren edota Garisoainen.

8) Deierri iparraldean ez zuten euskara guztiz ahaztua izango. Abartzuzatik gorako herrietan beharbada, Ibiriku-Errezu-Lezaun parean baino ez akaso; baina Bonaparte ez beste iturriek iradokitako egoera aintzat hartu behar dela uste dut. Nolanahi ere, Deierriko euskararen galeraren kronologia ongi aztertu gabeko gaia da.

9) Ameskoa ibarretan bazen oraindik euskaldunik, hizkuntza bazerabilten ziurtatzerik ez badago ere. Seguru asko Ameskoabarreneko herri guztiek eutsi zioten nola edo hala mendebalde kutsuko nafarrerari 1870era arte bederen. Handik ezker eta Arabako mugarako bidean, Eulaten ere euskara apurtxoren bat geldituko zen beharbada, Larraonan baino errazago. Hala izatera, ez dakit Aranaratxe bietako norekin bildu beharko litzatekeen.

AZKENA

Nafarroako euskararen 1860-70etako balizko hego-muga (proposamena) Bonaparte eta Brocaren ekarpenetan oinarrituta.

                                                  (Mapa hurbilagotik ikusteko, egin klik hemen)

En esta entrada me he referido a los límites de la zona de habla vasca en la Navarra central y occidental alrededor de 1870, con arreglo a los mapas trazados separadamente por el príncipe Luis Luciano Bonaparte y por el médico y antropólogo francés Paul-Pierre Broca entre 1860 y 1875. Ambos investigadores realizaron una labor encomiable que arroja menos similitudes en el occidente navarro que en la zona más oriental, pero que con la ayuda de otros testimonios contemporáneos permite aventurar con cierta aproximación cuál pudo ser el límite de la zona de mínima intensidad del euskera por aquellos días. En mi opinión, la hipótesis más razonable —formulada en los párrafos anteriores— es la de considerar como extremo meridional del euskera los siguientes puntos (de E. a O.): Burgui, Gallués, Racas Alto, Urraúl Alto (Irurozqui, Eparoz), Urraúl Bajo (Sansoáin ¿Artieda, Tabar?), Ibargoiti, Orba (Iracheta, Orísoain, Garínoain), Puente la Reina, Valdemañeru (Artazu ¿Mañeru?), Guesálaz (Lerate), Yerri (Ibiricu ¿Ugar, Arizala?), Amescoa Baja, Eulate.

Sarrera honek 3. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du

2015eko martxoaren 31ra arte iraungo du hirugarren #KZJaia-k.


Euskararen lekukoak: ERRONKARI

Erronkari 2

Erronkari eta Ezka ibaia

Julian Gaiarre kantari handiak haizatu du inork baino gehiago mundu zabalean zehar izen bereko haranaren buru den herria. Euskal hiztuna zen Gaiarre, bere belaunaldiko erronkariarrak bezala, eta horren lekukotasun eder askoa utzi zigun: gaztelaniaz idatzi balu segur aski pattal ulertuko zion izeba bati igorririko euskarazko gutuna. Gaiarrez geroztiko herriko seme-alabentzat, alabaina, agortzen ari zen iturria izan zen euskara: tenorea gripeak eramanda hil zenerako (1890) euskararik jasoko ez zuten haurrak ari ziren bere herrian sortzen. 

1587. Iruñeko Gotzaitegiko herri euskaldunak bascongados izenpean bildu zituen zerrenda luzean, Ronçal ageri da beste 450ekin batera; zerrendatik kanpo izendatutakoak (eta zeharka erdalduntzat jotakoak, horrenbestez), 58 dira.

1616-17  Erronkari

1616: Etxartek Ros (edo Rox) erronkariarrari idatzi lehendabiziko gutunaren hasiera (egin klik hurbilagotik aztertzeko). Iturria: Trebiño, I: Administrazio zibileko testu historikoak (2001), 20. or.

1616-1617. Administrazio zibilean euskarak emandako lekukotasunik goiztiarrenetako bat utzi ziguten iparraldeko Gabriel Etxart zuberotarrak eta  Miguel Ros erronkariarrak. Lehendabizikoa  -ausaz amikuztarra, Jean Louis Davanten iritziz- prokuradore zebilen Maulen; bigarrena, Erronkari ibarreko alkate edo notarioa zen, antza. Euskaraz idatzi zioten elkarri hainbat gutun, Espainia eta Frantziako muga inguruetan gertatzen ari ziren istilu sarriak oztopo baitziren merkataritzarako eta Luis XIII.ak berak eskatu omen ziolako Etxart prokuradoreari mugaz bestaldekoekin harremanetan jarri eta bizilagunen arteko istilu haiek konponbidean jar zitzala.

Etxartek eta Rosek elkar ulertu behar horrek zein hizkuntza eskatzen zuen, ez zen horri zegokionez zalantza handirik izan. Hona hemen Mauleko legegizonak idatzitako lehendabiziko eskutitzaren hasiera: Jauna ceren çuc ezpaituçu fraincez lengoageric endelgatzen, eta nic ezpaitaquit escribatzen espagnolez, haren causaz heuscaraz escribaturen dut guthun haur, esperançaz plazer harturen duçula goure lengoage naturalaz. 1616ko maiatzeko hitzak dira hauek. 1617ko ekainera arte iraun omen zuen bien arteko harremanak, eta 16 bat gutunetan zehar bideratu zen; 60 orrialde inguru guztira, haietako asko euskaraz.

Zoritxarrez, gaur egunera arte ez dira nik dakidala eskutitzok argitara eman. 1995ean jakinarazi zuen Londresko Sotheby’s etxeak gutunak enkantean emateko asmoa, baina hainbat gorabehera eta gaizki ulertu tarteko, ustezko erosle eza argudiatuz bere jabearen eskuetara itzuli ziren (egun haietan gertatutakoaz gehiago jakin nahi duenak Imanol Trebiñoren Administrazio Zibileko testu historikoak liburura jo dezake). Beranduago, liburuzale batek eskuratu zituen eta Euskal Herrian dira eskutitzak azken urteotan, bilduma pribatu batean: ik. El País egunkaria, 2008-3-31 eta 2008-10-5. Egun haietako prentsan irakur daitekeenez, honako hauek izan ziren Erronkarikoaren erantzun-hitzak Etxarten lehen gutuna jaso ostean:  Jauna plaçer andia reçevitu nuen çure cartaz. Azterkizun dagoen gaia da hau, zalantzarik gabe.

1707. Erronkariko seme zen Juan Bautista Amigot Gaiarre bihurtu zen Agoizko bikario, Artazun ibili ondoren. 1722ra arte izan zen herrian. Euskalduna izatea zen mende hartan Agoitzen aritu ziren guztiei eskatutako baldintzetako bat; nekez eskuratuko zuen lanpostua Amigotek ere euskararik jakin ez balu.

1778 erronkari

Auzitegi zibileko komisarioek erdaraz aritzeko modukotzat jotako eremu euskalduna grisez ageri da. Erronkari (berdez) euskalduntzat ere ez zuten hartu.

1765-85. 1765etik aurrera Elizbarrutiko auzitegiko komisari erdaldunek eta bi urte beranduago auzitegi zibilekoek euskara aitzakia hartuta abian jarri zuten estrategiak batzuen eta besteen irizpideak agerian utzi eta euskararen egoerari buruzko hainbat albiste interesgarri utzi zituen, behin baino gehiagotan aipatu dudan bezala.

Funtsean, ordura arte euskaldun huts gisa hartu izan ziren hainbat eskualdetan haiek ere lan egiteko eskubidea aldarrikatu zuten. Zerabilten argudioaren oinarria, eskualde haietan gaztelania gero eta jende gehiagok ulertzen zuela zen; ez zirela bascongado hutsak, alegia. Haiek ere ez zuten zalantzan jartzen euskaldunak zirenik; erdara ere ulertzen hasiak ote ziren, huraxe zen auzia. Datu-biltzaile euskaldunek, aldiz, horrelako erdalduntzerik ez zela erakutsi nahi izan zuten.

Luze eta gorabeheratsu jo zuen aldarrikapenak eragindako ika-mikak. Bide hartan gogorrago jokatu zuten Erronkariri zegokionez erret-auzitegiko komisariek Elizbarrutikoek baino; azken hauek bi eremutan banatu zuten Nafarroa (ordura arte bezala utz zitekeen eremu guztiz euskalduna eta erdaldundutakoa) eta euskaldun huts jo zuten Erronkari osoa; ez zuten ustez komisari erdaldunak har zitzakeen lurraldean sartu. Datu-biltzaile zibilek, ordea, tarteko eremu bat ere irudikatu zuten -euskaldun izanagatik erdara ulertzen hasia zen eskualde mistoa, alegia- eta Erronkari ez zuten ez hartan, ez euskaldunean ere jaso. Guztiz erdalduntzat jo zuten, zeharka, ibarra.

Elizbarrutiko Vicente de Latorre y García komisario erdalduna eta Juan Francisco Vidaurre euskaldun jaiztarra auzitan zirela (1778) azken honek esandako hitzak dira ondoren datozenak: …que no se dude de haber estado y estar reputada la villa de Ochagavía, como también el Valle de Roncal, por pueblos bascongados, sin embargo de ser este confinante con Romanzados.

1785. Auzitegi zibilak eta Elizbarrutikoak Erronkari zela eta bat etorri ez izanaren froga urte hartako prozesu batean aurki daiteke. Urraulgoitiko Gindano eta Zerrenkano herrixka euskaldunetan abade izateko bi hautagai lehiatu ziren, erdalduna eta euskalduna, sarritan gertatu legez. Batak eta besteak herrixkotan euskara beharrezko izatearen ala ez izatearen aldeko froga bilketari ekin zioten. Elizbarrutiko auzitegiari zegozkion auzietan datu-biltzaileak izendatzeaz arduratzen zen Juan Francisco Agirrek deklaratu zuenez, inguru hartarako guztirako komisario euskaldunak bidaltzen zituen, baita Zaraitzu eta Erronkarirako ere, como bascongados. Auzitegi zibilean ardura berbera zuen funtzionarioa, ordea, oso bestela mintzatu zen: que los valles de Salazar y Roncal están reputados por romanzados o castellanos para el reparto de pruebas, que se mandan recibir entre comisarios que desconocen el bascongado.

ERRONK 1866

Zaraitzu-Erronkari inguruak Bonaparteren mapan: biribil gorriaz, Erronkari. Berdez, mendebete lehenago euskaldunak ziren Gindano eta Zerrenkano, erdaldun ordurako.

1866. Euskaldun zirauen artean Erronkarik Bonapartek urte hartako martxoan egindako bisita garaian; halaxe adierazi zuen bere mapa handian.  Baina gizonek gaztelaniaz egiten zioten elkarri. Emakumeekin, ordea, euskaraz mintzatzen ziren. Erronkari herrian bertan sortutako idatzizko materialik ere baliatu zuen printzeak ibarrari buruzko datuak osatzerakoan.

1874. Euskararen muga-mugan ezarri zuen Paul Brocak herria bere mapan. Garde bera, sortaldetik bizilagun, eremutik at irudikatu zuen. Ez zen noski horrela izango.

1878. El oasis. Viaje al país de los fueros liburuaren egileak, J. Mañé y Flaquer-ek, Erronkariko gizonen artean gertatzen hasia zen hizkuntza-aldaketaren lekukotasun idatzia utzi zuen: hablan generalmente el vascuence, pero muchos lo van dejando por el caste­llano.

1884. Julián Gayarre abeslariak (1844-1890) euskarazko eskutitza idatzi zion izeba bati, arestian esan bezala. Isidoro de Fagoagak aurkitu zuen eskutitza eta argitara eman 1951n; hasierako transkripzioak bazuen akatsen bat, ondorengo egile batzuek zuzendu ez zutena, Fagoagaren bertsioari jarraitzeagatik-edo. Hau da nire ustez gaur egun Erronkariko Gaiarre Museoan ikusgai dagoen gutunaren irakurketa zuzena, puntuazioa ere bere horretan emanik:

Gaiarre3

Julian Gaiarre XIX. mendeko prentsan

              Ene tia Juana maitia

          Eugenio sinda arro onqui quemen gaude anisco onqui guziac e ta ori ¿nola dago? ¿naidia sin cona ichasoaren ecustra? anisco andi da tia Juana, nai badu nic dud anisco deuri orren taco vidagearen pagataco eta quemenco ostatiaren pagataco eztu eguiten quemen ozic batrere chatendugu quemen anisco onqui eta guero artandugu iror nescasci postretaco eta gazte eta pollit

             ha! cer vizia! tia Juana maitia amar urte chiquiago bagunu! …. Gorainzi guzientaco eta piyco bat nescachi pollit erroncarico guziat

                                 Julian 

Eskutitz hau idazterako ahultzen hasia zen noski euskara herrian eta, segur aski, Gaiarre bera ez zen ez euskal idazle trebea, ez -aspaldiko urte haietan- euskal hiztun ohikoa (azken mende laurdenean sarriago ibilia zen Iruñean, Irunberrin, Madrilen, Italian edo Errusian, esaterako, Erronkarin bertan baino), baina kantariak umetan ikasitako mintzoari buruzko xehetasun interesgarriak eskaintzen ditu testuak hainbat arlotan:

gaiarre eskutitza1

Gaiarrek idatzitako euskarazko gutuna

– Fonetikan, adibidez, sarri ageri dira herskari ahoskabeak sudurkari ostean (onqui, quemenco); kontsonante belar ozena ere bai hitz hasieran (cona, quemen); bada sinkopa edo kontsonante arteko bokal galerarik  (ecustra)…

– Izenaren morfologian: -tako atzizkia zerabilen destinatiborako (Norentzat) zein prolatiborako (Nortzat)guzientaco (=guztientzat), postretaco (=postretzat)

– Aditz morfologian, amaierako herskari ozena duen dud forma, bagunu adizkia… interesgarria da idazkia berorikaren lekuko gisa ere.

– Sintaxian: genitibo objektiboaz baliatzea (ichasoaren ecustra, ostatiaren pagataco), galde-perpausetako aditz osteko –a (¿naidia sin cona…?)

Gaiarre 2

– Lexikoan: sin (etorri); chiqui (gutxi); deuri (diru; gogora Bidankozen oraino gogoan duten usande uri guti hura)…

1904-5. Elizbarrutiko Guía estadística delakoan herriko apaizek ezetz erantzun zioten ¿Se habla vasco? galderari. Bidankoze, Izaba eta Uztarroze izan ziren ibarrean baietz ihardetsi zuten herri bakarrak. Ordurako erabat etenda zegoen hizkuntzaren jarraipena Erronkarin; 1900 inguruan jaiotako Amparo Galé-ren aitak hitz solteak baino ez zituen ikasi, esaterako. Azkuek ere ildo bereko lekukotasuna utzi zuen, 1905ean argitaratutako bere hiztegirako bilaketa lanean ari zela erronkariera ‘lauzpabost herritan’ mintzo zela esan baitzuen: Erronkari eta Burgi utzi zituen zerrendatik kanpo.

1926. Eskutitza idatzi zion Larrekori Erronkariko Benita Hualdek. Berriemaile horren lekukotasunari esker herrian oraindik erabiltzen zen euskarari zegozkion hainbat esaldi eta aditz forma bildu zituen Pedro de Yrizarrek Morfología del verbo auxiliar roncalés lanerako: niri ance ceitan galtatia / eguitan du / zomat valio du

roncal1933

Erronkari 1933an

1935. Irigaraik bere sailkapeneko VII. mailan bildu zuen Erronkari, Bidankoze bezalatsu. Ez zuen herri euskaldunen zerrendatik kanpo utzi, oraino ere euskal hiztunik bazen seinale, baina herriko euskalkiarenak ia-ia egin zuela erakusten duen datua da.

Erronkari 1953

Erronkariko udaletxea (1953)

1935-40. Urte haietan Iriondoa auzoko bi herritar elkarrekin euskaraz aritzen zirela dute oraindik gogoan Txarpa etxean: emakume horiek besteek ez ulertzeko erabiltzen omen zuten erronkariera; guztiz galbidean egongo zen gainerakoan bertako uskara. Andreetako bat María Petra Garate zen. Ez dut bere arrasto ziurrik topatu ez baita izen hori duen andrazkorik Erronkariko heriotza liburuetan. Mendi etxekoa zela dute gogoan herrian, edonola ere. Mintzakidea, Melitona Monzón Sarriés, Monzon etxean sortu zen 1865ean, eta bederatzi urte lehenago jaiotako Ciriaco Dasparen emaztea zen. Francisco Monzón eta Silveria Sarriésen alabetan zaharrena zen Melitona. Beste lau ahizpa gazteago izan zituzten gurasoek ondorengo hamabi urteetan. Hura bezala euskaldun izatera helduak edota transmisio-etenaren zurrunbiloan galdutakoak? Ez dakit.

1953. Apirilaren 18an hil zen Melitona Monzón, San Esteban elizako parroki-liburuen arabera. Hauxe da izen eta abizenez ezagutzen dudan Erronkari herriko azken alaba euskalduna. Ez dut uste berantiarragorik dokumentatu denik. Eta gelditu ere, nekez geldituko zen aleren bat baino gehiago, asko jota. Izenik argitara ematerik nahi ez duen adineko erronkariar batek esana da, aurten bertan, bere gazte denboran ez zuela herriak euskararenganako atxikimendurik batere agertu: no ha tenido cariño al vasco, esan zidan duda izpirik egin gabe orduko Erronkari herriaz ari zela.

1969. Herriko azken euskal hiztun zaharraren heriotza urte hartan gertatu bide zen, Sánchez Carrión-ek urtebete beranduago jaso zuenez: En la capital del valle, Roncal, la última ancianica euskalduna había muerto el pasado año.

Nafarroako udalerriak ErronkariA diferencia de la la vecina Vidángoz, donde parece que la lengua vasca mantuvo una mínima vitalidad siquiera entre algunos de sus mayores y circunscrita al hogar hasta época ligeramente posterior, en Roncal, cabeza del valle del mismo nombre, testimonios actuales sugieren que el aprecio hacia la lengua más antigua fue de alguna forma inferior. Como en el resto del valle el devenir del siglo XIX supuso el comienzo del fin para el ‘uskara’ de la localidad, por más que hasta aquella centuria el conocimiento del castellano por parte de sus habitantes fuera, más que probablemente, muy limitado. En esta entrada, que se mueve a caballo entre los datos referidos a la villa y otros de índole más general atribuibles al valle en su conjunto, aporto el nombre de quien fue posiblemente una de las últimas hablantes del euskera roncalés en la localidad natal de Gayarre: Melitona Monzón, nacida en la casa del mismo nombre en 1865 y fallecida en 1953.


Bonaparte eta Broca: Nafarroako euskararen mugak 1870ean (I)

Bada zenbait aste agertu zirela blog honetan Bonaparte eta Broca zientzialari atzerritarrak, eta euskara ikertu nahiak bultzatuta burutu zituzten ikerketa ederrak. Garai berean egin zuten lan, nork bere aldetik eta euskara zaletasuna akuilu, hizkuntza mintzatuaren orduko mugak ikergai zituztela, besteak beste. Luze eta zorroztasunez aritu ziren biak, eta euskararen hego-mugei dagokienez behintzat ondorio berberetara heldu ez baziren ere, behinolako hizkuntza-egoera ezagutzeko urrearen balioa duten lekukotasunak utzi zizkiguten; ezin inola ere haien ekarpena merezi bezainbeste eskertu. 

Broca 1875 Nafarroa

Nafarroako euskararen mugak Paul Brocaren mapan (1874). Hurbilagotik ikusteko egin klik irudian.

Bonaparte Nafarroa

Nafarroa ingurua Bonaparteren mapan (c. 1870). Hurbilagotik ikusteko egin klik irudian.

Erabateko luxua izanik (eta gauza berria ordura arte euskararen historia ezagunean) horren maila handiko bi aditu une berean euskararen mugen inguruan jardun izana, galdera bati erantzun nahi dio sarrera honek: zer nolako irudia osatzen dute, bata besteari gehituta, Bonapartek eta Brocak Nafarroako euskararen orduko mugak ezagutzeko utzi zizkiguten argiek? Ekialdetik hasita, Iruñerrira bitarteko eremuan jaso eta erregistratu zutena aipatuko dut lehendabiziko zati honetan.

Nafarroako ekialdea: Erronkari-Zaraitzuetan euskara atzeraka (Eta are ekialderago?)

Burgui - Vista del pueblo.preview

Burgi

Ez ziren bat etorri Bonaparte eta Broca Erronkari haranaren egoera deskribatzerakoan. Napoleonen ilobak euskalduntzat jo zuen beti ibar osoa 1860ko hamarkadan zehar, bere laugarren bidaian lurraldea ezagutu aurretik; baina bazekien erronkariera higatzen hasia zela ere. 1864an Burgiri buruzko iritzi kontrajarriak jaso zituela idatzi zion Etxenikeri: ez zekien euskara burgiar gutxi batzuen mintzaira zen edota herritar askotxorena. Bazekien, bestalde (1865), Erronkariko herri batzuetan behintzat euskara gaztelania bezainbeste mintzo zela. Baina derrigorrezkoa zuen printzeak harana bisitatzea, Nafarroako hainbat eskualdetako doktrina-itzulpenak eskuratu ahala lehentasun bihurtu zitzaiolako lortu ezinik zebilen erronkarierazko bertsioa. Bruno Etxenike bera eta Claudio Otaegi lagun hartuta, beraz, horrenbeste erakartzen zuen euskara hura mintzo zen lekuan bertan ikertzeko aukera izan zuen printzeak 1866ko martxoan.

Bidankozen, hotzaren hotzez, Erronkarirako neguak Bonaparte gaixotu ere egin omen zuen arren, “elurrez betea, eta amildegi, hartz eta otsoek inguratua, baina gutxitan ikusi bezain jende abegikor eta adimentsukoa” zen lurralde hark ikaragarri aberastu zuen, bere eskutitzetan antzeman daitekeenez. Entzun zuen euskararik Burgin; baina gazte ez zirenek osatu gutxiengo bati bakarrik. Ohiko zorroztasunez irudikatu zuen hori bere mapan; euskaldunak, ziren, artean, ibarreko herri guztiak.

Erronk mapa

Erronkari ibarra

Bestelako albisteak utzi zizkigun Brocak. Bere mapan erabat erdaldunduta ageri dira Burgi eta Garde, euskararen mugatik at. Gaztelania baino ez zen han mintzo jaso zituen txostenen arabera; gainerako herrietan, aldiz, bi hizkuntzak omen zekizkiten.  Euskara apalduta egon arren printzeak are Burgin ere bertatik bertara entzun ahal izan zuenez ez du ematen Brocaren datua kontuan hartu beharrekoa denik.

uscarres01

Uskartze, Zaraitzuko hego-muturrean

Zaraitzun ere, nahiz eta bi ikerleek itxuraz antzeko mugak ezarri,  bada Bonaparteren ondorioak hobesteko argudiorik. Hala eta guztiz ere, okerreko albisteak jaso zituen hasiera batean: 1864an Sartzetik Uskartzerainoko herri guztiak erdaldunak zirela uste zuen, eta aldiz, euskaldunak ziratekeela handik hegoalderako guztiak Bigotzari eta Gazteluberrira bitartean. Ez zekien, artean, aspaldi erdaldundutako eremua dela hura. 1866ko bidaian ikusi ahal izan zuen egia bere begiez; Arrakasgoiti, Galoze eta Izitze ziren euskararen hego-muga, lehendabizikoan euskara gibelera zihoalarik. Uskartze (Zaraitzuko azken herria) ez zen ordurako euskaldun; hizkuntza umetan ikasi eta ordurako norekin hitz egin ez eta ahaztuta zuen adineko emakumearen lekukotasuna utzi zigun Bonapartek; ez zuen beraz herria euskalduntzat jo. Horregatik ez da sinesgarria Brocaren bertsioa: girondarrak, euskararen muga handik oso gertu ezarri arren -hiruzpalau kilometro baino ez- Uskartze eta are Ustaize ere jo zituen euskalduntzat. Nekez izan zitekeen egia, badakigulako 1605ean, ia hiru mende lehenago, herri erdalduna zela Ustaize, eta hiru kilometro eskasera dagoen Uskartzeko biztanleek nola-halako gaztelania zerabiltela -baina gaztelania, azken batean- hegoaldeko auzoekin harremanetan jartzeko.

anso

Anso (Huesca). Brocarentzat aspaldiko mendeetan erdaldun.

Zaraitzu eta Erronkariz haratago, hegoaldera eta eguzki aldera, Salvatierra eta Anso inguruak daude. Oso gutxi dakigu eremu horien balizko euskalduntasunaz. Toponimiaren nondik norakoak euskara Anson Aro Modernora heldu bide zela iradoki arren, hori ziurta dezaketen toponimiaz landako frogak falta zaizkigu. Brocak zein Bonapartek pausatu zuten begirada Huesca eta  Aragoiko lurrotan, baina ez modu berean. Honako hau idatzi zuen girondarrak Sur l’origine et la répartition de la langue basque lanean: Ez dago inolako frogarik gurearen aurreko mendeetan Anso ibarra nafarra izan dela edota euskara mintzatu dela erakusten duenik. Euskararen muga hau, beraz [Erronkari-Anso] oso aspaldikoa da; zilegi da pentsatzea erromatar garaikoa dela. Ez zen printzea horren ziur egongo: 1864an Huesca edo Zaragozako mutur horretan euskaldunik geldituko ote zen galdetu zion Etxenikeri. Bistan da, mapari begira, urdazubiarrak ez zuela horrelakorik topatu.

Brocnaparte 1

Pirinio aldea: Bonaparteren muga (1870, gorriz) vs. Brocarena (1874; urdinez; hurbilketa proposamena). Berdez inguraturik, euskal eremuan sartu-ez sartu zalantzazko direnak. Brocak muga finkatzeko ustez aztertu zituen herriak, azpimarratuta. Hurbilagotik, irudian klik eginez.

Irunberri-Agoitz ingurua: hizkuntza gero eta makaltzenago.

Irurozki

Irurozki (Urraulgoiti): bazuen oraindik euskara pixarrik Brocaren arabera; Bonapartek, hala izatera, ez zuen aintzat hartu.

Mendebalderago, eta Irati arrorantz goazela, Urraul-Longida ingurua dugu. Hego-mendebaldera, aldiz, Itzagaondoa eta Ibargoiti. Eskualde honetan ere nahikoa bat etorri ziren Bonaparteren eta Brocaren ondorioak. Ez guztiz, ordea. Bonapartek adierazi zuenez ihesian zihoan euskara Urraulgoitin barrena, eta Adoain-Ongoz-Lareki lerroan ezarri zuen hizkuntza-muga. Jakina den bezala, herri batean euskara zekiten apurrek erabili ere ez bazuten egiten (s’il ne conserve même pas un souffle de basque, esango zuen berak), mugatik kanpo utzi ohi zuen ikerle handiak herri hura eta ez zuen aintzat hartzen. Egon zitezkeen beraz euskara galtzear ziren herrixka zenbait hegoalderago ere. Bat letorke hori Brocaren datuekin, honek Bonaparteren muga-ertzean baina kanpoaldean zeuden Eparotz, Irurozki eta Santsoainen oraindik euskaraz bazekitela jaso zuelako. Zabaltza eta Imirizaldun, ordea, ez; ezta are urrunago diren Berroia eta Ripodasen ere. Irudi koherentea eskaintzen digute bi irakurketek: higatzen ari zen zeharo euskara Urraulgoitin, hegoaldetik iparralderantz. Urraulbeitin, aldiz, Bonapartek kontuan hartu ere egin ez zituen pixarrak geratu zitezkeen Santsoain-Artieda-Grez inguruan: horiexek ageri zaizkigu Brocaren 1874ko mapan. Itzagaondoari dagokionez pentsa liteke Brocaren iturriek Izanotz eta Indurainen euskara entzun zutela; bi herri horiek ezarri zituen Sainte-Foy-la-Grandekoak euskararen eramu ertzean; ez dakit hego-muturreko Gergitiain ere haiekin batera bildu behar ote den. Bonapartek argitasun handiagoa utzi zuen Itzagaondoari dagokionez: Claudio Otaegi bidali zuen herriz herri 1871n ibarreko herri guztietara joan eta euskaldunik ba ote zen aztertzera. Denetan aurkitu zuen gipuzkoarrak hiztun zenbait, asko ez baina. Ibargoiti ere euskalduntzat jo zuen Bonapartek, eta esan bezala jakina da horri dagokionean zorrotz samarra izan ohi zela. Brocaren berriemaileek, ordea, erabat erdalduntzat jo zituzten Ibargoitiko Idozin nahiz Zabaltza.

izko

Ibargoitiko Izko zen Bonaparteren ustez Zangozako merinaldeko euskararen hego-muturra 1870ean. Brocak ez zuen euskalduntzat jo.

Iruñerria: euskaldun, ala erdaldun?

Broca eta Bonaparteren lanen alderdirik interesgarrienetako bat Iruñerriari buruz emandako informazioa da. Agitz emaitza ezberdinak bildu zituzten biek, baina Iruñe inguruan euskara sufritzen ari zen higadura bortitzren irudi ederra eskaintzen du bien lanaren baturak.

Oso deigarria da Nafarroako erdialdean bi mapen arteko aldea: Brocak Iruñerri zati handi bat utzi euskararen eremutik kanpo: hiriburuaren ekialde eta hegoalde osoa, eta baina Iruñe iparralde-mendebaldeko hainbat auzo herrixka ere. Ezkabarteko Azotzen, Orkoienen eta Zizur nagusian euskararik oraindik bazela jaso zuen. Ez ordena Eguesko Elian eta Esteribarko Irotzen (!), Uharten, Artikan eta Barañainen. Horren arabera finkatu zuen Iruñerri inguruko hizkuntza-muga, hiriburuari itzulinguru egiten ziona.

Ez da dudarik gibelka zihoala euskara Iruñerri hegoaldean, baina Brocaren datu horien zuzentasunaren aurkako argudio franko eman daiteke Bonaparte baliatu gabe: Lázaro Ilundain noaindar euskalduna (1810-1890), Eguesen euskaraz sermoi esaten ibilitakoa; Irigaraik Eguesen bertan, Elian, bildutako euskara apurrak (1935); Badostaingo Aramendia etxera ezkondutako Francisco San Martin ibirikuarraren seme zaharrenak (24 urte 1821ean) euskara baino erabiltzen ez zuela, biztanle gehienek ordurako gaztelania bazekiten arren; 1943an hildako Faustino Erro, Joxemiel Bidador zenaren esanetan Zizurko hondar euskalduna izan zena… Bazen oraindik euskararik Iruñe inguru osoan 1870eko hamarkadan, Brocaren mapak jaso ez bazuen ere.

arre

Arre (Ezkabarte): Ultzama ibaia. Hasiera batean ez zuen Bonapartek uste herrian euskara entzuten zenik. Iritziz aldatu zen beranduago.

Ez zen alabaina erraza izango hiriburu inguruaren egoera konplexua behar bezala argitzea (12.000 biztanle 1850ean; 30.000 1900ean) eta euskara edonon berezko ba ote zen ala ez erabakitzea; lanak eman zizkion Bonaparteri ere Iruñe inguruko euskararen irudia osatzeak. Hainbat aldiz aipatu zion Etxenikeri bere kezka. 1860ko hamarkada hasieran hiri buruzagiaren ondo-ondoko herri-auzoak erdaldun zirela uste izan zuen, ez zela haietan euskararik erabiltzen eta ez zutela horrenbestean inolako kolorerik merezi. Berriozabal edo Sorauren zeuzkan salbuespentzat, haietan biztanle batzuek oraindik euskara egiten zutelakoan. Halaxe jaso zuen, nonbait, 1857ko bidaian: Berriozabalen gaztelania zela nagusi, baina bazela oraindik euskararik ere.

Antza denez, Orikain eta Olabe ere artean euskaldunak zirela iritzita amaitu zuen printzeak 57ko itzulia. Baina Arre, Atarrabia eta Burladan euskararik entzuten ez zela uste izan zuen luzaroan.

Auzia, nolanahi ere, ez zegoen erabat argi ikerlearentzat, eta 1864an zehar behin baino gehiagotan estutu zuen Bonapartek Etxenike leiala datu zehatzak eskura ziezazkion. Bistan da bazuela euskarak bizitasun arrastorik behintzat aurrez aipatu herrietan, eta baita Iruñerriko gainerakoetan ere, azkenean eskualde oso-osoa bildu baitzuen ikerleak bere mapara, uharte moduan erdaldun utzitako hiriburua alde guztetatik inguratuz. Iruñea bera guztiz erdaldun ote zen horrenbestez ordurako?

(bigarren zatian jarraitzeko)

Broca & Bonaparte - Nafarroako erdialde eta Iruñerria

Nafarroako erdialdea: Bonaparteren muga (1870, gorriz) vs. Brocarena (1874; urdinez; hurbilketa proposamena). Berdez inguraturik, euskal eremuan sartu.ez sartu zalantzazko direnak. Brocak muga finkatzeko ustez aztertu zituen herriak, azpimarratuta. Hurbilagotik, irudian klik eginez.

KulturaZientifikoa_1_Jaialdia_banner

                                                                    Sarrera honek 1. #Kultura Zientifikoa Jaialdian parte hartzen du


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko abuztua
    A A A A O I I
    « maiatza    
     123456
    78910111213
    14151617181920
    21222324252627
    28293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu