Hizkuntzaren argazkiak

Hizkuntzaren argazkiak: Zirauki, 1645-1650

cirauqui_t3100503

Zirauki

Zirauki, 1645. Done Jakue Bidean Iruñetik aitzin zazpi legoatara, Gares eta Mañeru gibel utzirik; Lizarra baino hiru legoa eskas lehenago. Filipe IV.a da urte hauetan Espainian errege, baina gortea urrutiko gauza da ziraukiarrentzat. Ez, ordea, Leringo konterria, haren meneko baitira,  herriko zaharrenen aitonek gogoratuko luketena baino lehenagotik. Halaxe dira Nafarroako beste hainbat hiri ere: erdaldunak haietako batzuk, Carcar edo Sesma kasu; euskaldunak beste hainbat: Eslaba, Zare edo Arruatzu. Zirauki inguruko gainerako herriak ez dira konterri berekoak; baina hizkuntzari dagokionez, ez dago alderik. Mañeru, Gares edota Lorka bezala, betidanik izan da Zirauki euskaldun. Herria herri denetik.

Leringo kondestablearen zergapeko dira ziraukiarrak, beraz; eta jaunaren eskumena da justizia ezartzea eta horretaz arduratuko den alkatea izendatzea ere bai. 1645ean Torrea izeneko lizentziatua dute agintari Ziraukin Leringoaren partez; hura da konterriak ezarritako alkate nagusia. Eta huraxe, era berean, ziraukiarren arazoaren iturburu.

Agerikoa izanik Nafarroa gehienak berezkoa duela euskara, aspaldikoa da erresuma zaharrean notariek jakin beharreko hizkuntzei buruzko araudia. 1645eko nafarrek, are adinekoek ere, ez dute besterik ezagutu: Errege-Kontseiluaren aginduz, herri euskaldun batean istilurik edo salaketarik gertatzen bada eta agintariek herri horretan lekukotasunak jasotzeko eta herritarrei deklarazioa hartzeko ordezkaririk bidali behar badute, ezinbestekoa da haiek euskaldunak izatea. Nafarroako lurralde euskaldun zabalean nagusi den elebakartasunaren ondorio argia da: gutxi dira, mendialdean ez ezik erdialdean ere, euskara ez den beste hizkuntzarik dakitenak. Araudia gehiengo horri egokitzea baitezpadakoa da. Eta halaxe egokituta dago. Horrela egin da jendearen oroitzapenak gogora dezakeen bezain aspalditik. Eta ez epaitegi zibiletan bakarrik; Elizarenetan ere bai.

Leringo konterria

Leringo konterria 1425ean sortu zen

Baina Ziraukira komisariak bidali beharrekoa Leringo konterriko alkate nagusia da, eta Torrea ordezkari erdaldunak ari da bidaltzen herrira, behin eta berriz. Hamaika arazo ekartzen ari zaie jokabide hori ziraukiarrei: auzitan daudenek ez diote notariari ulertzen, ezta honek ere aditu beharrekoei, eta ezin adierazpenak egokitasunez egin. Gaizki ulertuak, hanka sartzeak eta erabaki bidegabeak egoera horren ezinbesteko ondorio ari dira bihurtzen. Alkatearengana jo dute herrikoek jokabidea alda dezala eskatuz. Alferrik. Nora jo, orduan? Errege-Kontseilura, halabeharrez. 1645eko iraila da. Erresumako justizia erakunde nagusiaren aurrean Torrearen jokabidea salatu eta Ziraukira notari euskaldunak bidali beharra dagoela adierazi dute. Orain artekoak ez dira lana betetzeko gai: no sauen ni entienden la lengua bascongada, la qual es la que comunmente se habla y platica en la dicha villa de Cirauqui.

Erregearen justiziak arrazoia eman die Ziraukikoei. Berehala gainera, irailean bertan: zuzengabea da Leringo botereak herrira euskaraz ez dakienik igortzea. Aurrerantzean bestela jokatu beharko du.

Baina Lerinen ez dute erabakia onartu, eta kontra egin dio Torreak Errege Auzitegiari. Ez da egia -arrazoitu du- Ziraukira komisari euskaldunak bidaltzea ezinbestekoa denik. Todos los de la dicha villa saben romanze, argudiatu du alkate nagusiak. Duela hainbat urte ere ez zen euskaldunik behar; eta are gutxiago egun, urteak joan ahala, argudiatu du, gero eta gehiago (eta gero eta gehiagok) omen  baitakite erdaraz. Are urrunago jo du Torreak: herriko eskribauen asmazio hutsa da notari euskaldunen ustezko beharra, haien mesederako asmatu dute Ziraukiko hizkuntza-egoera faltsu hori, batere lotsarik gabe Leringo autoritatearen gainetik jo ahal izateko. Ez omen dira herritarrak kexu agertu direnak, esan du Leringoaren alkateak amaitzeko; eskribau hauek bakarrik.

LERIN2[1]

Lerindarren hizkuntza gaztelania zen XVII. mendean.

Denbora aurrera doa. Bi urte igaro dira sententzia eman zenetik. Entzungor egin diote Lerinen, eta Ziraukin ez da notari euskaldunik agertu tarteka sortutako auzietan lekukoen esanak biltzeko. Ezer ez da aldatu; arazoa ez da konpondu. Eta kaltea nabarmena da. Urrunago joan gabe, aurten bertan (1647) preso eraman dituzte Lerinera bi errugabe -Juan Arizala eta Juan Lantz, euskaldun huts ziraukiarrak- herriratutako bi notari erdaldunek ez dietelako behar bezala ulertu, bietako batek berak aitortu bezala. Gogaituta, zor dietena ezin lortuz, Errege-Kontseilura jo dute bigarren aldiz ziraukiarrek, hura balia dakien. Baita Torreak ere berehala, herrikoen arrazoiak indargabetu nahirik. Auzia berriro ere abiatuta, lekukoak aurkeztu dituzte batzuek eta besteek. Torrearen aldeko gutxi dira Ziraukikoak bertakoak; eta haien artean ere ez dute denek herriaren erdaltasun hori Torreak bezain agerian eta biribil utzi.

Cirauqui zaharra

Ziraukin ia ez zegoen euskara beste hizkuntzarik duela 350 urte.

Herrikoek, aldiz, argi eta garbi hitz egin dute, bertako lekukoak aurkeztuz, eta datu zehatzak emanez: Ziraukin ia 800 pertsona bizi dira. Hirutik bi baino gehiago euskaldun hutsak dira (no entienden ni ablan la lengua castellana). Euskara da erabili ohi den hizkuntza bakarra, ezin bestela izan. Erdaraz dakiten ziraukiar apurrek (elizgizonak, usu) gauza bera adierazi dute: predikuak euskaraz esaten dituzte beti, eta inoiz gaztelaniara jo badute, eliztiarrek beraiek eskatu diete euskara erabiltzeko, bestela ez dira-eta ulertzeko gauza. Batzarretan erabiltzen den hizkuntza euskara da, herrikoek berezkoa dutena eta eguneroko bizitzan betidanik lagun izan dutena.

Bi urte luze igarota, bigarren sententzia eman du Errege-Kontseiluak. Eta bigarrenez, ziraukiarren eta euskararen aldekoa: siempre que el Alcalde Mayor de la villa de Lerin, en nombre del Ilustre Condestable, ubiere de dar comisario para la dicha villa de Cirauqui a hazer algunas pruebas, sea a persona que entienda la lenguoa bascongada.

Birritan agertu da justizia Nafarroako herritar euskaldunen eskubideei ezikusiarena egitearen aurka. Gutxitan egin du horren argi. Eta etorkizunean ere, gutxitan egingo du. Mende berria iristearekin, eta Espainian Austria etxekoen ordez Borboikoak agintzen hastearekin, euskara (eta beste hainbat herri hizkuntza) errespetatzeko borondatearenak egingo du. Gero eta gehiago izango dira Torrearen argumentua –todos saben romanze hori, alegia- egia ez izan arren beren nahikerien mesedetan erabili nahiko duten funtzionariak. Eta gero eta gutxiago auzi horietan euskal hiztunen alde egiteko borondatea agertuko dutenak.

Jimeno Jurío, Jose María, 1997. “Cirauqui (Navarra), pueblo monolingüe vasco (1650)”, Fontes Linguae Vasconum 75, 219-232.

Recuerdo en esta entrada un interesante proceso, desenterrado del Archivo General de Navarra en los años 90 gracias a la impagable labor de Jose María Jimeno Jurío, que documenta incuestionablemente cuál era la lengua predominante -y prácticamente única- durante el siglo XVII en Cirauqui, localidad de la Merindad de Estella situada a escasos kilómetros de su capital. Al pertenecer Cirauqui al Condado de Lerín, correspondía a la autoridad del condestable, mediante su Alcalde Mayor,  elegir a los comisarios que se personaban en la villa para obtener declaraciones y pruebas testificales de boca de sus habitantes cuando se entablaba algún proceso ante los tribunales de justicia del condado. Los cirauquiarros elevaron su queja en 1645 ante el Real Consejo de Navarra, supremo órgano judicial del Reino y por lo tanto autoridad superior, en vista de que los funcionarios enviados por los del condado desconocían el euskera y eso los inhabilitaba de hecho para entender en causas relacionadas con la villa, donde apenas un pequeño porcentaje de la población conocía el castellano. El Tribunal del Reino se pronunció hasta en dos ocasiones (1645 y 1650) en favor de los de Cirauqui, desoyendo los argumentos esgrimidos por el Alcalde Mayor -quien se valió en gran medida de testigos lerineses, es decir, foráneos- en favor de un supuesto conocimiento más o menos general del castellano por parte de sus habitantes. La réplica de los de Cirauqui fue diáfana y clarificadora, añadiendo datos tan precisos e interesantes como que más de dos terceras partes de ellos ni hablaban ni entendían romance, y que la lengua común tanto en la predicación como en las asambleas vecinales no era otra que el euskera. Estas sentencias del Real Consejo, especialmente valiosas por ser testimonios muy tempranos de apoyo institucional a la lengua mayoritaria de aquellos navarros, dan muestra de la actitud de mayor tolerancia que las autoridades civiles mantuvieron en tiempos de los Austrias, actitud que cambió diametralmente a partir de Felipe V, y en mayor medida aún bajo el reinado de Carlos III. 


Hizkuntzaren argazkiak: Galipentzu, 1571

Galipentzu, 1571ko urriak 24. Hil egin da Miguel Gomez, herriko bikario adintsua. Aspaldiko partez ezindua zebilen; hamalau urte behintzat eman ditu bere betebeharrak bete ezinik. Bikario berria hautatu beharra dago, eta zenbait auzok dute horretatako eskumena. Alkateak herritar horiek bildu eta Juan Mateoren aldeko boza eskatu die. Galipentzutarra da Mateo, haiek bezala, eta bikariorde ibili da Gomezen eritasun urteetan.

Galipentzu zaharrak

Galipentzu. Herri zaharra, Kasedatik egungoa baino urrunxeago.

Bada, ordea, beste hautagai bat. Ez da herritar gehienen gustuko, nonbait, baina sona handiagokoa da elizbarrutian eta baditu aldeko zenbait Galipentzun ere. Ximeno de Lerga du izena; kasedarra da. Bizilagun dituzte galipentzutarrek kasedarrak; Aragoi ibaiak banantzen ditu.

Bikarioa izendatzeko ahobatekotasunik ez, eta eliz tribunaletara heldu da auzia. Lerga kasedarrak gogor salatu du bere lehiakidea: Mateok bortxaz eskuratu bide ditu hainbat boz, eta galipentzutarraren prestakuntza eta jokabidea ez omen dira eredugarriak. Mateok, aldiz, bertakotasunaren argudioa astindu du bere alde: bikarioak herriko sekularren gomendioen arabera izendatu ditu apezpikuak aspaldidanik, eta azken 130 urteetan bertako semeak izan dira denak. Gainera -adierazi du Mateok- Kasedako batxilerra ezin da inola ere Galipentzuko kristauez arduratu: ez daki euskaraz.

Item que en la dicha villa de Galipienzo ay mucha gente que es bascongada, y qu’es necesario qu’el que hubiere de tener la cura de animas de la dicha yglesia sepa la dicha lengua bascongada, porque no podrian en otra confesarse ni receuir los sacramentos ni enseñarles la doctrina qu’es necesario, y el dicho bachiller Lerga no saue la dicha lengua bascongada, y el dicho mi parte saue muy bien la dicha lengua y el romançe, y assi a seruido la dicha vicaria con gran contento y satisfaccion de todo el pueblo

Kaseda

Kaseda eta Aragoi ibaia

Hainbat lekuko aurkeztu ditu Mateok bere esanak frogatze aldera. Baita hala egin ere. 65 urteko Salvador Perezek honako hau esan du: casi la lengoa que entre la gente de Gallipieço se platica y tracta es vascuenz, y que por ello y hauer muchas gentes que no entienden sino muy poco romançe, es cosa cierta que para administrar los sacramentos y confessar a los tales, es neçesario que sea bascongado el vicario. Luis Cruis izeneko militarrak berretsi egin du Kasedako hautagaiaren ezintasuna, jaioterriak berak eragina: el bachiller Lerga no save ni entiende el vascuenz, a mas de que en Caseda, donde es natural y suele residir, no se trata ni habla vascuenz. Zirujau batek hitz egin du: 47 urteko Joan Vicentek. Argi eta garbi hitz egin ere: en la villa de Gallipienço son naturales vascongados y se tracta mas comunmente la dicha lengoa vascongada que la castellana, y por ello es cosa muy necesaria qu’el vicario entienda la dicha lengua para la administracion de los sanctos sacramentos y confesiones, las quales entiende muy bien el dicho don Juan, como natural, y las habla y administra los sanctos sacramentos en vascuenz y romance muy bien, y que en Caseda, donde el dicho Bachiller es natural, no entienden la lengoa vascongada, y por no entenderla ha visto muchas vezes que bienen entre año pastores y otras personas vascongadas de Caseda a Galipienço a confesarse.

Eslaba

Eslaba, erabat euskaldun XVI. mende amaieran

Inguruko apaizek bat egin dute Galipentzuko hautagaiaren argudioarekin. Bertol de Sada euskaldunak (ausaz Zarekoa) honako hau esan du: en Galipienço hay mucha gente vascongada, y entre ellos algunos que no entienden el romance tan abiertamente ni de tal manera que en el se puedan confesar, y lo saue porque el testigo ha confessado y administrado el santo Sacramento a muchos de la dicha villa, a hartos en vascuenz por no sauer ni entender la dicha lengua castellana, las quales saue y entiende muy bien el dicho don Juan Mateo. Eslabako bikarioak, aldiz, 40 urte daramatza herrian. Gutxi hura baino egokiagorik iritzia emateko orduan. Bada, garbi du que si el cura no entiende la lengoa maternal, que nunca enteramente hara su descargo en lo que es obligacion a su curazgo, porque muchos, haunque platiquen con los romançados, quedan muchos sin entender ni percibir lo que los romançados quieren dar a entender, y haun de los muchos que sauen algo hablar, son muy pocos los que enteramente lo saben pronunciar ni dar a entender a los otros la lengoa que de su niñez deprendieron. Areago: que saue de cierto que, como los de Eslaba y Lerga son tan vascongados, los tienen a los de Galipienço como los de Aybar, Sanguesa y Caseda, que no entienden vascuenz. Eslabakoaren azken hitza ere Mateoren aldekoa izan da: hace muy bien su ofiçio en quanto a la platica, conforme al estilo de la tierra, y que lo ha oido de personas de Galipienço y Uxue, porque a las veces suelen preguntar si hacen bien el ofiçio, y ha entendido tener contento de la platica del dicho don Juan Matheo.

Eta Kaseda erdalduneko abadeak? Hara zer esan duen: en la villa de Galipenço hay mucha gente vascongada, y entre ellos casi comunmente no se tracta otra lengua sino la vascongada (…) este testigo algunos años le ha imbiado feligreses suyos que no entienden romançe a confesarlos, y le ha visto, assi a tales como a otros muchos de Galipenço, administrarles los sacramentos en vascuenz y romançe, muy a contento del pueblo.

1571n, beraz, vascongados, euskaldun hutsak, ziren Aragoiko mugatik hamar kilometrotara dagoen Galipentzuko biztanle gehienak. Zenbaitek bazekiten gaztelaniaz ere, baina gaztelania makestu eta traketsa, ez berezkoa. Askok horrenbeste ere ez. Galipentzu baino are euskaldunagoak ziren Eslaba eta Lerga, ipar-mendebaldera. Hain ziren euskaldun hutsak, non haien ikuspegitik Zangoza aldekoak bezain erdalduntzat zituzten Galipentzukoak. Zangozan bertan eta Oibarren ez zuten euskaraz ulertzen. Oibarrekin mugakide den Zare, aldiz, hizkuntza-mugaren beste aldean zegoen, Bertol apaiz euskalduna bere abizenaren herrikoa izan ala ez izan, ezaguna baita 1605ean Martin Baztan zaretarrak ez zekiela gaztelaniaz. Uxue bera euskalduna zen; hangoek ere estimatzen zituzten Mateok  eskualdeko eran esandakoak. Galipentzutik ibaiak banandutako Kasedan, aldiz, herriko hizkuntza ez zen euskara. Bazituen ordea euskaldunak (inguruko artzainak bakarrik?), aitortzera ezinbestean Galipentzura joan beharrekoak.

Galipentzuk XVIII. mende hasieran-edo galdu bide zuen euskara. Historiak egindako keinu ironikoa bailitzan, beste Mateo bati zor diogu albistea. 1730ean Orreagako kalonje zen José Mateo galipentzutarrak honela idatzi zuen: yo he conocido a todos los viejos hablar vascuence, y al  maestro, que fue causa se perdiese la lengua primitiva, que obró mal.

Kaseda ingurua

Galipentzu 1571

Euskararen ustezko muga 1600 inguruan

Gehiago jakin nahi duenak Jimeno Juríok FLV aldizkarian argitara emandako artikulua irakur dezake; era berean, Patxi Salaberriren ‘Sobre la frontera lingüística vasco-romance en la zona de Ujué’ izeneko lana, Nafarroako Gobernuak 2004an argitara emandako Vascuence y Romance. Ebro-Garona, un espacio de comunicación liburuan (95-105. orr.).

En los últimos años del siglo XVI era el río Aragón quien marcaba, en un determinado punto de la Navarra Media Oriental, la frontera entre el territorio que se expresaba en euskera y el que no. El proceso entablado en los tribunales eclesiásticos con motivo de la pugna por la vicaría de Gallipienzo entre Juan Mateo, vascoparlante nativo de la villa, y el casedano Ximeno de Lerga, desconocedor de dicha lengua, es uno de los más explícitos e interesantes de la época en lo que a información lingüística se refiere. Muestra a las claras que una gran parte de los galipentzuarras apenas chapurreaba el romance, cuando no lo desconocía por completo. Con todo, localidades como Lerga y Eslava eran aún más vascongadas, hasta el punto de considerar a los de Gallipienzo romanzados en comparación con ellas mismas. La frontera de la zona de habla vasca que al sur discurría entre Gallipienzo y Cáseda continuaba más al norte entre Sada de Sangüesa (vascoparlante a comienzos del XVII) y Aibar.


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2019(e)ko abuztua
    A A A A O I I
    « maiatza    
     1234
    567891011
    12131415161718
    19202122232425
    262728293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu