Tag: aldizkariak

Nafarroako euskararen hego-ekialdeko mugez: Murillo el Frutoko lekukotasuna

eslaider-murillo

Murillo el Fruto (argazkia: www.murilloelfruto.es)

Fontes Linguae Vasconum aldizkariak karrikaratutako azken alea (120.a) txoko honetan iruzkindu aurretik, ale horretan argitara emandako artikuluetako bat nahi dut azpimarratu, nire ustez interes berezikoa da eta. FLVeko zuzendari Patxi Salaberri Zaratiegik idatzia da eta ‘Murillo el Fruto: XIV. gizaldiko agiria‘ du izena.

Aurrekariak

Ez da atzo goizekoa Zidakos eta Aragoa ugaldeen ibilbide amaieran euskarak utzitako arrastoaren ikerketa. Urrun dago hala ere aztergai samurra izatetik: tamalez, orain arte ezagutzera eman diren antzinako dokumentuek ez dakarte Pitillas eta Zarrakaztelu bitarteko herrietan behinola mintzo izan zen euskararen aipamenik —badugu, ordea, iparralderagoko Uxue, Galipentzu edota Eslabari buruzkorik— eta ez dugu ez herri batzuetan ez besteetan idatzitako euskarazko testu bakar bat ere. Murillo ingurukorik nekez agertuko dela imajina daiteke, Aragoa barrenean Erdi Aroan desagertu bide zelako euskara. Zein mendetan, ordea? Eta nolakoa zen euskara hura?

Erreferentzia zuzenik ez dagoen eremuetan ezinbesteko lanabes eta lekuko dira toponimoak, leku-izenak; horiei esker aitzinatu da azken hamarkada hauetan Tuterako merinaldearen iparraldean euskarak izandako bizitasunaz dugun ezagutza.

Lana Zuñiga 3

Lana (g) eta Zuñigaren (b) arteko euskal toponimiaren etena. Zuñigan dokumentatuta dauden euskal leku-izen apurrak —Armorandieta, Atazabala…— Lanatik hurbil dagoen eremukoak dira batik bat (iturriak: Belasko, Salaberri Zaratiegi; argazkiak: www.mapio.net eta Bernardo Vega).

Toponimoetan oinarrituta eskaini zituen hain zuzen ere Mikel Belaskok (Toponimia y panorama lingüístico de la ribera de Navarra y zonas circundantes2004) iraganean Nafarroan bizi izan zen hizkuntza-egoerari buruzko hainbat argibide. Gizatalde batek toki bati aspaldi emandako izenak, azken batean, gizatalde horrek zerabilen mintzoaren oihartzuna helarazten digu; eta ikertzaile iruindarrak erakutsi duenez, garbi bereiz daitezke leku-izenei esker euskarari Aro Moderno edo Garaikidera arte eutsi zioten eskualdeak, batetik, eta askoz galera goiztiarragoa izan zutenak, bestetik. Nafarroan bortitza da sarritan lurralde batzuen eta besteen arteko etena, elkarren mugakide diren hainbat udalerriren artean ere antzeman baitaiteke (ik. gaineko irudia): Estellerriko Lana ibarrean, esaterako, egungo leku-izenen % 40 da euskarazkoa; ondoko Zuñigan, aldiz, % 2 baino gutxiago. Desoreka bertsuaren adibide dira Arroitz-Los Arcos edota Oteitza-Lerin (toponimoen % 40 euskaldun bikote bakoitzeko lehenbizikoek, % 0-1 eskas bigarrenek), Artaxoa eta Larraga (% 40 – % 0), Uskartze eta Nabaskoze (% 65 – % 0-2) edota Burgi eta Gazteluberri (% 70 – % 0-1). Garbi dago (ia) euskal toki-izenik gabeko herrietan euskara, izan bazen, aspaldi zaharrean ahantzi zutela.

Emandako adibideei begira ikus daitekeenez Nafarroa osoan zehar da nabarmena, eskuin-ezker, toponimian islatu den hizkuntza-eten hori. Ezin da pentsatu, ordea, Nafarroako eremu euskalduna eta erromantzea elkartrukerik gabeko gune estankoak zirenik, eta horrekin batera aipatu dudan eten hori ez da beti arestiko adibideetan bezain erabatekoa eta inolako trantsiziorik gabea. Tafalla inguruan goiti-beheiti, esaterako, Orbaibar eta Pitillas ditugu. Orbaibarko hamar leku-izenetik 6-7 dira gaur egun euskaratikoak, Burgin edota Zaraitzu hegoaldean bezalatsu; baina Pitillasko euskal toponimia arrastoak (% 5) Larraga, Nabaskoze edo Gazteluberrikoak baino agerikoagoak dira. Antzeko zerbait ikusiko genuke Uxue eta Zarrakaztelu erkatuz gero, azken hau oso hegoaldekoa izan arren. Laburbilduz, behinolako eremu euskaldun eta erromantzeen arteko etenak, argia izanagatik, ez zuen lerro zuzenik osatzen, eta hegoaldeko zenbait eremutan jaso den hondarreko euskal toponimia apur bat ugariagoak, bestalde, eremu horietan euskarak gehixeago iraun zuela salatzen du.

Euskal leku-izenak Nafarroa erdialdean2

Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Izan ere, euskarari berandura arte eutsi dioten Nafarroa erdialdeko zenbait herrik oso hurbileko bizilagun erromantzatuak zituzten arren (Garesek Mendigorria, edo Artaxoak Larraga, besteak beste; horren erakusgarri 1571n Galipentzu eta Kaseda bereizten zituen hizkuntza-muga argia ere), bi eskualdetan bederen euskara Erdi Aroan dezente hegoalderago erabili zela salatzen dute leku-izenek: Arroitz-Elizagorria-Mendabia sargunean Ebro ibaia harrapatu arte (A), eta baita sarrera honetako aztergai den Zidakos eta Aragoa ugaldeen bitarteko arroan ere, Murillo el Fruto eta Zarrakazteluraino (B). Alboko mapan ageri dira, zalantzak zalantza, euskara nafarraz ari garela toponimiak iradokitako mugarik zaharrenak, kolore berdeak euskararen agerpen garbia adierazten duelarik, eta horiak, aldiz, agerpen ahulago edo duda-mudazkoa (neureak besterik ez dira izan ditzakeen akatsak).

Patxi Salaberri

Patxi Salaberri Zaratiegi

Murillo el Frutoko koadernoa: lekukotasun zahar berria

Aipatu dudan azken bailara hori ongi ezagutzen du Patxi Salaberri Zaratiegi euskaltzain uxuetarrak, sorterri inguruko toponimian euskarak utzitako arrastoak izan baitzituen aztergai 1994an argitara emandako doktore-tesi zabalean eta gerora ere gai horri berari buruzko artikulu gehiago karrikaratu dituelako. Ez da harritzekoa, beraz, Nafarroako Artxibo Orokorrean letrakera gotikoa zuen Murillo el Frutoko koaderno zahar bat topatzean artxiboko arduradunek ikertzaile nafarrari helaraztea.

Erromantzez izkiriatutako koaderno hori XIV. mendekotzat jo du Salaberrik; idazkeraz gain, argudio potoloa da bertan jasota dauden pertsona-izen batzuk 1366ko iturri batean ageri diren berberak izatea. Azalean Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto idatzi zuen esku berantiarrago batek. Murilloko nekazari zergadunen zerrenda dakar horrenbestez, eta horrekin batera (eta honako hau da interesgarriena euskararen ikerketarako) baita herriko toki-izen andana ere. Euskaratik kanpokoak ez dira falta (Los Cascallares, Los Linares, Malpuent, La Rueda) baina ugari datoz halaber euskarazkoak, gaurko euskaldunontzat ere ulerterrazak: Ayz ÇurietaAreaççea (=Areatzea), Varace AlcineaBarace VerrietaVarace ÇarretaBuztinaErteco ErreguaEuçea (=Euntzea), Garipençuco ZalduaLegazpietaTranq[u]a ÇarraHuarteco Odia… Izengoitien artean aipagarri da Joh[a]n Biperr izeneko bat zela alkate. Horrekin batera badira M[ari]a Garizu, Seme[n]o GorriSancho Lasterr edota M[ari]a Çalduna fija de G[arçi]a Çalduna, beste batzuen artean.

FLV 120Izen berezi hauek guztiak aurkeztu eta azterturik, zenbait ondorio eskaini ditu artikuluaren amaieran Salaberri Zaratiegik: alde batetik, Murilloko dokumentuan irakur daitezkeen euskarazko toponimoak aski gardenak direlarik, eta idatzi ziren garaian oraindik desitxuratzen hasi gabeak (esate baterako, koadernoko Barace Verrieta sarri askoa, Baricibarretas bihurturik ageri da 1619an, euskara herrian galdua zenean), toponimo garden horiek —toki batetik bestera mugi daitezkeen pertsonen izenak baino gehiago— argi ari direla iradokitzen euskara bizirik zegoela herrian XIV. mendean. Lekukotasun hau ezagutu aurretik, 1990eko hamarkadan, Murilloko euskarak XIII. mendera arte iraun zukeela uste zuen Salaberrik; datu berri hauen argitara beranduxeago iraungi zelakoan dago.

Bestetik, Murillo el Fruton ez ezik Melida, Santacara edo Zarrakaztelun ere orain arte pentsatu izan den baino beranduago nagusituko zen guztiz erromantzea; zoritxarrez, ez da orain arte agertu hipotesi hori berresten lagun dezakeen dokumentaziorik.

Nolakoa ote zen, bestalde, koadernoak islatzen dituen nafar haien euskal mintzoa? Bildutako toponimo goiztiarrek gaur arte eskura genituenek baino garbiago azaleratu dituzte Murillo inguruko lexikoaren gai batzuk: al(t)zin, baratze, berri, bide, eder, erregu, erte (=arte), eutze (iparralderagoko herrietan euntze = pentze, belardi), gorri, (h)odi, laster, mendi, zaldu… Horretaz gain, antzematen diren zenbait hizkuntza ezaugarri deskribatu ditu Salaberrik: bokalaren ondorengo kontsonante sudurkarietan bustidurarik ez zela (Buztina-alzinea) edota aspirazioa, h-ren ahoskatzea alegia, galdua zela ordurako.

Laburbilduz, euskarak Nafarroako hego-ekialdean Aragoa ibairaino izan zuen hedapena berretsi eta euskara haren kolorea pittin bat argitzera datorren lekukotasun ederra eman du ezagutzera uxuetarrak. Izango ahal dira, nork aurkituko zain, orain arte antzemandakoa zabaltzen eta sakontzen lagunduko diguten testu gehiago!

Ingurua2b

Euskararen iraupena Nafarroako ekialdean. Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Me hago eco en esta entrada del interesante artículo publicado en el último número de la revista Fontes Linguae Vasconum por su director, Patxi Salaberri Zaratiegi, miembro de la Real Academia de la Lengua Vasca-Euskaltzaindia. Salaberri desglosa y analiza los datos que ofrece un antiguo cuaderno recientemente localizado en el Archivo General de Navarra, escrito muy probablemente en la segunda mitad del siglo XIV y procedente de Murillo el Fruto, localidad ribera navarra sita en la comarca conocida hoy como Ribera del Arga-Aragón. El cuaderno lleva por título ‘Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto’ y contiene abundante y valiosa información sobre las personas que poblaron Murillo hace más de seis siglos y acerca de la toponimia menor de la villa en aquella época, y es precisamente esa toponimia, cuando no existen referencias más directas, el instrumento más fiable del que disponemos para determinar cuál(es) era(n) la(s) lengua(s) que habló un grupo humano en un momento dado. Pues bien, la abundante presencia en el documento de topónimos euskéricos absolutamente diáfanos incluso en nuestros días, que no habían sufrido aún la inevitable deformación producida en los nombres de lugar cuando la lengua en la que se fijaron ha dejado ya de ser hablada por una comunidad, sugiere claramente que el euskera seguía aún vivo en Murillo el Fruto en la segunda mitad del siglo XIV, coexistiendo con el romance que en época posterior terminó imponiéndose por completo. Salaberri explica razonadamente este hecho, y perfila algunas características del habla vasca de Murillo que pueden entreverse en los topónimos que proporciona la nueva fuente exhumada. El académico de la lengua vasca concluye finalmente que la pervivencia del euskera en la ribera baja del Aragón, cuyo límite probable situó él mismo en su día en el siglo XIII, debe ser revisada a la vista del documento que ha dado a conocer.

Murillo Zarrakaztelu La Oliva

Murillo el Fruto (hurbilena), Zarrakaztelu eta La Oliva (eskuinetara) Uxue aldetik (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com.es).


FONTES LINGUAE VASCONUM 118

flv 118

FLV 118. Egin klik irudian edukietara jotzeko

Egilea: Patxi Salaberri (zuz.)

Argitaratzailea: Nafarroako Gobernua – Gobierno de Navarra

Urtea: 2015

Hizkuntza: euskara eta gaztelania

Euskarria: papera (sarean, hemen)

FLV  aldizkariaren 119. zenbakia osatuko duten edukiak dagoeneko orraztuta eta labean daudelarik, hona hemen —Nafarroako euskararen ikuspegitik— otsailean argitara emandako 118ari dagozkion zenbait:

 

Batallonaren ordena. Doneztebe, 1840. Juan Jose Zubiri

Santesteban antiguoGoizuetako udaletxeko artxiboan topatutako XIX. mendeko testu zahar berri bat ekarri du Juan Jose Zubiri donostiarrak Fontesera, Doneztebeko herritarrentzat idatzia, darabilen hizkera bete-betean Doneztebekoa izan ez arren.

Hogeita hamazazpi artikulutan zehar garatutako ordenantza da, estilo aldetik gaztelaniaren joskerarekiko morrontza handixkoa duena. Jatorrizko erdal testu zehatza ez da gaur arte topatu, baina agerikoa omen da itzulitakoak 1821eko lege-testu bat izan zuela oinarri; izan ere, Zubirik aurkeztutako idazkiaren zatirik handiena urte hartako apirilaren 17ko dekretu bat da, euskarara isuririk.

Zein euskaratara, ordea? Ez behintzat biribil-biribil zegokien hartzaileenera, esan bezala. Testuak baditu hainbat ezaugarri nafar, ipar-sartaldera begira jarriko luketenak; baina erdialde kutsukoak ere ez gutxi. Eta ageri diren tasun nafar horietan ez du ematen antzeman daitekeenik gaur Doneztebe inguruan egiten denaren isla zuzenik.

Zubirik, 1840ko itzulpenaren transkripzioa eskaintzeaz gain, zabal aztertu ditu artikuluan testuari dagozkion hainbat hizkuntza-ezaugarri, grafiatik hasi eta hiztegira bitartekoak.

Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (eta 9 – Aditzaz zerbait Elkanoko aldaerarekiko erkaketan). Koldo Artola.

Ultrapamplones bonaparte

Hegoaldeko goi-nafarreraren baitako aldaerak (Eguesibarkoa eta Artzibarkoa barne) Bonaparteren sailkapenaren arabera (Iturria: Morfología del verbo auxiliar vasco).

Laster beteko ditu hamar urte Koldo Artolak Artzibar inguruko euskara hizpide harturik FLVn argitara eman zuen lehendabiziko lanak. Segida ederra izan zuen: beste zortzi ekarpen —gaurko hau errematea— horien bidez Artzibar iparraldeko eta Hego-Esteribarreko azken hiztunei 1971tik 1992ra bitartean Artolak berak eginiko hainbat inkesta ezagutarazi, eta inkesta horietan bildutakoak inguruko datu garakide zein zaharragoekin erkatzeko ahalegin handia egin duelarik. Erkaketa lan horretan barnera begira jokatu du alde batetik donostiarrak (azken hamarkadetan Artzibarren zein Esteribarren jaso ahal izan diren azken orduko albisteekin batera Uritz, Arrieta, Lakabe edota Orotz-Beteluko iturri zaharragoak baliatuz); baina datuak testuinguru zabalagoan txertatze aldera, izan dute lekurik XVIII. eta XIX. mendeei dagozkien Eguesibarko, Elortzibarko eta Urraulgoitiko lekukotasunek ere. Esan gabe doa Aranzadiko ikertzailearen lan eskuzabalari esker hobeto ezagutzen dugula Zangozako merinaldeko aldaera iraungi hura.

Adoain Iñako Redin

Adoain, Urraulgoiti (Iñako Redinen argazkia)

Gaurko honen aurreko zortzigarren atalean hiztegi lagin zabala alderatu eta gero, aditz laguntzailea izan du aztergai Artzibarri buruzko azken saio honek.

Esan bezala, Artolak kontuan izan dituen Artzibar ingurumariko datuen artean Urraulgoitikoak daude; Adoaingoak, hain zuzen. Datu labankor samarrak dira hangoak, orain arteko iturri idatzi bakarra Adoaingo Aita Estebanen testuak izan baitira, ezaguna delarik badela kaputxinoaren idatzietan lapurterarekiko zorrik, aditz alorrean bereziki; dena den ez du egileak Adoain bazter utzi nahi izan, Urraulgoiti Eguesibarrekin batera ezarri baitzuen Bonapartek 1863ko mapa ezagunean.

Basaburu Txikiko euskararen lekukoak (I) 

Arestian iruzkindutako bi lanekin batera, blog honetan lehendik ere aipatu ditudan Mariano Erbiti eta Miguel Ignacio Armasari buruzko xehetasunak topatuko ditu irakurleak Fontes Linguae Vasconum aldizkariaren 118. zenbaki honetan.

Hauexek dira gainerako artikuluak:

Hacia una periodización de la fragmentación del euskera occidental. Gontzal Aldai.

Aipuaren aipuari tiraka. Melchor Oiangurenen euskal gramatiken eta hiztegi hirukoitzaren bila euskalaritzaren hastapenetan. Mikel Aizpuru.

Birformulatzaile laburbiltzaileen balio diskurtsiboen azterketa. Mª Jesús Aranzabe / José Mª Arriola.

Las mujeres de El amigo congelado de Joseba Sarrionandia: la utilización de personajes femeninos para hacer frente a los límites del lenguaje. Eider Rodriguez.

Topónimos alaveses de base antroponímica que tienen hurivilla como formante. Patxi Salaberri Zaratiegi.


Nafarroako euskararen inguruko ikerketak sarean (eta VI)

inguma2Joan den udazkenean hasitako lana osatzera dator gaurko sarrera hau. ‘Bukatzera’ esan nahiko nuke, baina Nafarroako euskararekin lotutako azken mende laurdeneko ikerketek interneten utzitako arrastoa sakona da —gero eta sakonagoa, zorionez— eta zerrenda osatu ahala konturatu naiz bete beharreko hainbat hutsune geratu zaizkidala bidean. Hilabete hauetan zehar bildutako guztiak, izan, badira; baina gutxiago ez den beste zenbaitek ere agertu beharko luke, eta pazientziaz saiatuko naiz ekarritakoa osatzen, hasi den lana txukun amaitzen ahalegintzeko bederen. Bestetik, lehentasuna Nafarroako euskara bera aztergai zuten ikerlanei eman nahi izan diedan arren, hainbat bazter-gai jorratzen dituzten bestelako lanak batzuetan baino ez ditut zerrendaratu, irizpide guztiz garbirik gabe. Eguneratze-lanean hori zuzentzen saiatuko naiz.

Bien bitartean, gaurko saioa kontuan hartuz eta akatsak akats, 69 egilek idatziriko 232 liburu nahiz artikulu kontsulta daitezke orrialde honetatik abiatuta; esan eta egin den guztia ez izanagatik ere, euskara nafarra hobeto ezagutu nahiak hogeita bost urtez eragin duen ahaleginaren isla dira. Ondorengo hogeita bostak azken hauek bezain oparoak izango ahalSenez dira!

Orain artekoak:

Nafarroako euskararen inguruko ikerlanak sarean I

Nafarroako euskararen inguruko ikerlanak sarean II

Nafarroako euskararen inguruko ikerlanak sarean III

Nafarroako euskararen inguruko ikerlanak sarean IV

Nafarroako euskararen inguruko ikerlanak sarean V

 

R

Reguero, Urtzi: Euskararen dialektalizazioaren hastapenetarantz: konbergentzia eta dibergentzia prozesuak Erdi Aroan‘, in Gómez, R & Gorrochategui, J. & Lakarra, J. A. & Mounole, C. (arg.), Koldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra, EHU, Gasteiz (2013).

S

Sáinz, Javier: Léxico euskérico en la Ribera estellesa de Navarra‘, Euskera 46 (2001).

___________, ‘Antroponimia medieval euskérica en la Ribera Tudelana‘, FLV 93 (2003).

___________, ‘Hemen natza ortzirik‘, Sancho el Sabio 24 (2006).

Salaberri Zaratiegi, Patxi: Toponimia, dialektologiaren ikerbide‘ in Nazioarteko Dialektologia Biltzarra. Agiriak, Iker 7, Euskaltzaindia, Bilbo (1989).

_____________________, ‘Nafarroan erabiltzen diren zenbait toki-izenez‘, FLV 53 (1989).

_____________________, ‘Do.i atzizkiaren ondorengoak Nafarroan‘, FLV 57 (1991).

_____________________, ‘Iruñeko toponimiaz (I)‘, FLV 64 (1993).

_____________________, ‘Nafarroako hiriburuaren izenaren gainean‘, Euskera 38-1 (1993).

_____________________, ‘Nafarroako zenbait ibar, herri eta auzoren euskarazko izenak‘, Euskera 38-2 (1993).

_____________________, Eslaba aldeko euskararen azterketa toponimiaren bidez, Euskaltzaindia, Bilbo (1994).

_____________________, ‘Elizalderen Apezendaco dotrina christiana uscaras‘, FLV 65 (1994).

_____________________, ‘Nafarroako zenbait ibar, herri eta auzoren euskarazko izenaz (II)‘, FLV 67 (1994).

_____________________, ‘Nafarroako toponimia nagusia. Arazoak‘, Euskera 39 (1994).

_____________________, ‘Nafarroako herri-izenen inguruan‘,  ASJU 29/2-3 (1995).

_____________________, ‘Amenduxen olerkiaz: Oharrak‘, FLV 71 (1996).

_____________________,’Toponimia eta dialektologiaren arteko harremanen inguruan. Artaxonako jabego genitiboaz eta bestez‘, FLV 72 (1996)

_____________________,’Euskal toponimiaz mintzo (Nafarroakoaz bereziki)‘, FLV 74 (1997).

PSalaberriZ

Patxi Salaberri Zaratiegi (Uxue, 1959).

_____________________,’Criterios para la normalización de la toponimia mayor de Navarra‘, FLV 79 (1998).

_____________________, ‘Arabako mugako euskal hizkeren inguruan‘, in Camino, I. (arg.), Nafarroako hizkerak. Nafarroako Euskal Dialektologiako Jardunaldietako Agiriak, Bilbo (1998), 49-87. or.

_____________________, ‘Iruñerriko eta inguruko ibarretako euskararen gainean‘, Euskera 45 (2000).

_____________________, ‘Toponimia, Estellerriko euskararen argigarri‘, Euskera 49 (2004).

_____________________,’Artatzako euskal testua: transkripzioa eta hizkuntza azterketa‘, FLV 97 (2004).

_____________________, ‘Uxueko izenak mintzagai‘, Euskera 51-2 (2006).

_____________________. ‘Nafarroako euskal oikonimiaz‘, in Lakarra, J.A. & Hualde, J. I. (arg), R. L. Trasken Oroitzapenetan Ikerketak Euskalaritzaz eta Hizkuntzalaritza HistorikoazASJU 40 1/2 (2006).

_____________________, ‘Nafarroako herri izenen bukaerako txistukaria eta toponimoen arautzea‘, Euskera 52 (2007), 391-393. or.

_____________________, ‘En torno a la forma vasca del topónimo mayor Larraona (Ameskoa)‘, Euskera 52 (2007), 395-397. or.

_____________________, ‘Altxorraren bila: Lizarraga Elkanokoaren aberastasunak kausitu nahiz‘, in Jean Haritschelhar-i omenaldia, Iker-21, Euskaltzaindia, Bilbo (2008).

_____________________, ‘Iruñerriko euskararen ezaugarriak‘, Euskera 55 (2010).

_____________________, ‘Euskararen ekialdeko mugak, hegoaldean‘, FLV 114 (2012).

_____________________ & Iñigo, Andres: Nafarroako antroponimia XVI. eta XVII. mendeetan‘, Euskera 39 (1994).

_____________________ & Kamino, Peio: ‘Hitz eratorriak Luzaideko hizkeran‘, FLV 86 (2001).

__________________________________, ‘Aditz trinkoen orainaldiko formak Luzaideko euskaran‘, FLV 87 (2001).

__________________________________, ‘Luzaideko hizkera adierazkorra: sakreak‘, FLV 96 (2004).

__________________________________, ‘Luzaideko eta Ondarrolako hiru gutun‘, FLV 101 (2006).

__________________________________, Luzaideko euskararen hiztegiaEuskaltzaindia & Nafarroako Gobernua, Bilbo & Iruñea (2007).

_____________________ & Kamino, Peio & Zubiri, Juan Joxe.: ‘Goizuetako hizkera adierazkorra: biraoak‘, FLV 99 (2005).

_____________________ & Urrizola, Ricardo.: Hiriberri Arakilgo predikuak I: transkripzioa eta azterketa‘, FLV 108 (2008).

Salaburu, Pello: Baztango hizkeraz, ohar batzuk‘, Euskera 36 (1991).

_____________, ‘Baztango mintzoa dela eta, ohar bat‘ in Jean Haritschelhar-i omenaldia, Iker-21, Euskaltzaindia, Bilbo (2008).

_____________, ‘Hiztegi kontuak Baztan aldean‘, in ASJUren Gehigarriak 51: Gramatika Jaietan. Patxi Goenagaren omenez (2008).

_____________ & Lakar,  Maite: Baztango mintzoa: gramatika eta hiztegia, Euskaltzaindia & Nafarroako Gobernua, Bilbo & Iruñea (2005).

Santano, Julián: Toponimia del valle de Lana‘, in III. Onomastika Jardunaldien agiriak, Euskaltzaindia, Lizarra (1990), 223-245. or.

Santazilia, Ekaitz: Luzaideko hizkuntz bariazioa‘, FLV 111 (2009).

_______________, ‘Iruñe ondoko euskal testu zahar berri bat‘, FLV 116 (2013).

Satrustegi

Jose Maria Satrustegi (1930-2003).

Satrustegi, Jose Maria: Texto vasco del Padrenuestro en versión del s. XVI‘, FLV 55 (1990).

_________________, ‘El euskera en Tierra Estella. Evolución histórica‘, in III. Onomastika Jardunaldien agiriak, Euskaltzaindia, Lizarra (1990), 547-580. or.

_________________, ‘El Credo en versión vasca del siglo XVI‘, FLV 56 (1990).

_________________, ‘El Avemaría y la Salve en un documento vasco del s. XVI‘, FLV 57 (1991).

_________________, ‘Cuatro promesas matrimoniales inéditas en euskera del siglo XVI‘, FLV 59 (1992).

_________________, ‘Aezkoako Geronimo Almirantearenaren dotrina argitaragabea‘, ASJU 27/2 (1993).

_________________, ‘Iruñeko elizbarrutiko izkribu baten itzulpena Luzaideko mintzairan‘, Senez 15 (1994).

_________________, ‘Ultzamako euskal testu argitaragabeak‘, FLV 70 (1995).

_________________, ‘Goizuetako udal ordenatzak‘, FLV 72 (1996).

_________________, ‘Lesaka eta Luzaideko euskal testu parekatuak‘, FLV 74 (1997).

_________________, ‘Arruazuko gabon-kanta zaharra‘, 1998 79 (FLV).

_________________, ‘Arakil aldeko euskara‘, FLV 81 (1999).

_________________, ‘Olaibarko euskal bertso papera‘, FLV 84 (2000).

_________________, ‘Ukar Itzarbeibarko doktrina (1865)‘, FLV 89 (2002).

Solis, Gregoria: ‘Lizarragako euskararen azterketa‘, FLV 62 (1993).

 

U

Urrizola

Ricardo Urrizola.

Urdiroz, Juantxo: Abaurrepeko Bikario Jaun Noblearen bertsoak‘, FLV 71 (1996).

Urrizola, Ricardo: Valdizarbe y el euskara en el siglo XVII‘, FLV 96 (2004).

_______________, ‘El euskara en la administración navarra a finales del XVIII. Tensa relación entre el Hospital y el Ayuntamiento de Pamplona‘, FLV 98 (2005).

_______________, ‘Sancho de Elso y su doctrina Cristiana “en castellano y vascuence‘, FLV 101 (2006).

_______________, ‘Tres cartas en euskara escritas por un ferrón de Bera‘, FLV 102 (2006).

_______________, ‘La copla de Etxaleku‘, FLV 104 (2007).

_______________, ‘El euskera en Pueyo‘, FLV 105 (2007).

_______________,’Honetaz eta hartaz’, FLV 113 (2011).

Ursua, Isidoro: Toponimia viaria del valle de Guesálaz‘,  in III. Onomastika Jardunaldien agiriak, Euskaltzaindia, Lizarra (1990), 195-209. or.

 

Z

Zelaieta, Edu: Bortzerrietako euskara, herriz herri (ez) berdintasunetan barrena‘, FLV 96 (2004).

___________,’Bortzerrietako euskara, herriz herri (ez) berdintasunetan barrena (II)‘, FLV 99 (2005).

Zuazo Burunda

Sakanako hizkera. Burundako hizkera (K. Zuazo, 2010).

___________,’Baztan-Bidasoako hizkeren ekarpena (Dialektologiatik ikasgelara)‘, Euskera 50-2 (2005).

___________, Baztan-Bidasoaldeko hizkeren azterketa dialektologikoa, Euskaltzaindia & Nafarroako Gobernua, Bilbo & Iruñea (2008).

___________,’Baztan-Bidasoako ohar lexiko zenbait‘ in  Sagarna, A., Lakarra, J. & Salaberri, P. (arg.), Pirinioetako hizkuntzak, lehena eta oraina (2011), 1143-1156. or.

Zuazo, Koldo: ‘Burundako hizkera‘, in Gómez, R & Lakarra, J.A. (arg), Euskal Dialektologiako kongresua (Donostia, 1991ko irailak 2-6), GFA, Donostia (1995).

___________, ‘Nafarroako euskal hizkerak‘, in Camino, I. (arg.), Nafarroako hizkerak. Nafarroako Euskal Dialektologiako Jardunaldietako Agiriak, Bilbo (1998), 1-21. or.

___________, Sakanako euskara. Burundako hizkera. Euskaltzaindia & Nafarroako Gobernua, Bilbo & Iruñea (2010).


Fontes Linguae Vasconum 117

Egilea: Patxi Salaberri (zuz.)

Argitaratzailea: Nafarroako Gobernua – Gobierno de Navarra

Urtea: 2014

Hizkuntza: euskara eta gaztelania

Euskarria: papera (sarean, hemen)

Fontes 117

Udatik dago eskuragarri Fontes aldizkariaren 117. zenbakia. Sei artikuluk osaturik dator, baina Nafarroako euskararekin lotura zuzena duen bakarra da sarrera honetan aipatuko dudana.

Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (8- Elkanoko aldaerarekiko zenbait erkaketa). Koldo Artola.

2006an hasi zen Koldo Artola FLVen Artzibar inguruko mintzoari buruzko lanak argitara ematen. Hogeita hamabost urte ziren ordurako haranean bertan lehendabiziko grabazioak egina zela. Galdutzat jo daiteke aldaera hau, 1920an Hiriberrin jaiotako Soledad Arboniés delarik Artzibarko euskara etxean jaso zuen azken muga-hiztuna.

Ilurdotz

Ilurdotz

Artzibar haran hutsa barik, Bonapartek XIX. mendean Artzibarko aldaeratzat jotako eremu osoa du lanaren izenburuak oinarri: alegia, Artzibar, Orotz-Betelu, egun Lizoain den Arriasgoiti ibartxoa eta Larrasoañara bitarteko Esteribar hegoaldeko herriak. Iruñe ondo-ondoko Ollokin abiatu eta Urraulgoiti aurrez aurre duen Arizkurenera bitarteko eskualde zabala, beraz. 1980ko hamarkadan Artzibarko Arrietan eta Hego-Esteribarko Ilurdotzen azken euskal hiztun izan zirenen ahotik jasotako datuak bildu zituen ikertzaile donostiarrak 2006ko lehen saio hartan, eta Artzibarko beste zenbait herritan garai bertsuan bilduriko albisteekin osatu azken zazpi urte hauetan zehar.

Azken labekadako ikerketek, ordea (Iñaki Camino irakaslearenak ororen buru) auzitan jarri dute Bonaparteren sailkapeneko aldaera haren batasuna eta argudio sendoz bermatu Artzibarko euskarak ez zuela kide hurbilen Esteribar hegoaldeko hizkera, eta bai ordea Eguesibarkoa; Bonapartek Elkanoko aldaera izendatu eta erakusgarri nagusi Joakin Lizarraga izan zuen hura, alegia. Artzibar eta Eguesibar arteko Arriasgoitiko euskaraz ezin gehiegi esan, zoritxarrez, 1970 inguruan itzali baitzen; Artola bera ez zen, ederki saiatuagatik ere, eremu hartako hiztun balekorik topatzera heldu, eta ez da Arriasgoitin paratutako testu zahar bat ere guregana iritsi.

Artola 117 2

Artolak erkatu dituen sei herriak —egun euskara galdutakoak— Bonaparteren mapan (egin klik garbiago ikusteko).

Uritz artzibar

Artzibarko Uritz herria. Hantxe prestatu omen zuen 1865 aldera Juan Cruz Elizalde maisuak Bonaparteren eskuetara iritsitako doktrina.

Horiek horrela, Artzibarko aldaera deitu izanari buruzko zortzigarren saio honetan, aurretik aipatu hari-mutur guztiak bildu eta erkaketarako gaiak nahi izan ditu elkarren ondoan paratu ikertzaile donostiarrak —azken aldikoak nahiz aspaldikoak— nahi baino arrasto gutxiago utzi diguten Iruñeaz sortaldeko mintzo iraungiak hobeto ezagutze aldera. Taula gisa aurkezturik, Artzibarko datuak eman ditu Artolak (bai Arrietan 80ko hamarkadan bilduak, bai XIX. mendeko Urizko doktrinari dagozkionak), eta haien ondoko zutabeetan, ezker-eskuin, gertuko bizilagunei buruzkoak ere bai:

– Sartaldera, 1800 inguruko Elkanoko Lizarragaren testuetakoak nahiz Bonapartek 1869an Eguesibarko herri hartan bertan jasoak.

– Hego-mendebaldera, Elortzibarkoa bide den Zabalegiko 1785eko predikutik ateratako hainbat hitz erkatu ditu Artzibarkoekin.

– Eguzki aldera, Artzibar eta Zaraitzu artean dagoen Urraulgoiti haranari buruz orain arte ditugun idatzizko datu ezagun bakarrak baliatu ditu: Adoaingo Aita Estebanek (1808-1880) utzi zizkigunak; oso kontuz hartzekoak horiek, hainbat urtez Iparraldean ibili izanak ukatu ezin den eragina izan baitzuen kaputxinoak prestatutako euskarazko testuetan.

Artola FLV 117

Koldo Artolak artikuluan emandako datuen lagina

IMG_20140906_165031

Urraulgoitiko Adoaingo txoko bat

Osagai horiek guztiak baliatuta lan neketsu bezain ederra osatu du Artolak, zinez baliagarria Iruñetik eskuin hedatu zen Hego-nafarreraren gorabeherak gertuagotik ezagutu nahi dituenarentzat.

Hauek dira 117. zenbakian bildutako gainerako artikuluak:

Xahoren Aitor Hegoaldeko XIX. mendeko narratiban. Ana M. Toledo.

Oinarrizko emozioen ezaugarri akustikoez. Iñaki Gaminde et alii.

Euskal hitz-ordenaren norabidea: idealismo ideologikotik pragmatismo komunikatiborantz. Julian. Maia.

Juan Arin Dorronsororen «Material Toponímico » argitaragabearen 25. paper-zorroa. Juan Carlos Odriozola Pereira, Luis Mari Zaldua.

A Descriptive Analysis of Basque Hypocoristics. Patxi Salaberri Zaratiegi, Iker Salaberri Izko.


BIDANKOZARTE aldizkariaren 11. alea, eskuragarri

bidankozarteSarean da dagoeneko 2014ko udaberriari dagokion BIDANKOZARTE aldizkari historiko-kulturalaren azken alea. Bidankozeko historia, ohitura edota euskararekin lotutako gaiak zabaltzeko asmoz sortutako agerkaria da BIDANKOZARTE, Gotzon Perez Artutxen ekimen txalogarriari esker 2011n abiatua, eta gaur egun internet bidez ere eskura daitekeena.

Aldizkaria elebitan plazaratzen da, euskarazko eta gaztelaniazko bertsioak eskainiz. Gaztelaniazko ale atzeratuak sarean daude dagoeneko, eta euskarazko zenbait ere bai, falta direnak pixkanaka-pixkanaka osatze bidean daudelarik.

Hemerotekaz gain, historia, toponimia eta oikonimia gaiak topatuko ditu irakurleak azken ale honetan, Bidankozeko hiztegiarekin eta Mariano Mendigatxa zenak idatzitako eskutitzei buruzko jakingaiekin batera.

Nahi duenak hemen topatuko ditu orain arte sareratutako ale eta eduki guztiak.

La revista BIDANKOZARTE, cuyo nº 11 acaba de ver la luz en la red gracias al trabajo de Gotzon Pérez Artutx, divulga regularmente temas de interés relacionados con la cultura y la historia de la villa roncalesa de que vio nacer a Mariano Mendigacha. La publicación (que puede leerse en castellano y en euskera) ofrece en su último número, entre otros contenidos, una muestra del léxico castellano propio de la localidad y el valle del Roncal, y una pequeña crónica del final de la Guerra Civil en Vidángoz. Los números anteriores de la revista pueden consultarse aquí.


2013ko eduki-laburpena

2013ko urtarrilaren 24an abiatu zen blog hau; urtea bete du gaur, beraz. Aitzakia baliatuz eta inori probetxuzko edo baliogarri gertatuko zaion itxaropenez, hona hemen laburzurrean 2013an zehar sareratutako eduki nagusien zerrenda.

Irudietan klik eginez edukietara jo ahal izango duzue.

 

Euskararen lekukoak:

Ameskoa

Ameskoa

Artaxoa

Artaxoa

Barasoain

Barasoain

Bidankoze

Bidankoze I

 

 

 

 

bidankoze 2

Bidankoze II

Deierri - Grozin

Deierri

Gares

Gares

Gesalatz - Girgillao

Gesalatz

 

 

 

 

 

Goñerri - Goñi

Goñerri

Irunberri

Irunberri

Itzagaondoa -Idoate

Itzagaondoa

Lizarra2

Lizarra

 

 

 

 

 

Lizoainibar - Urotz

Lizoainibar

Ollaran

Ollaran

Puiu

Puiu

Urraulgoiti - Imirizaldu

Urraulgoiti

 

 

 

 

 

Uterga

Uterga

Uxue

Uxue

Zizur Nagusia

Zizur

 

 

 

 

 

Idazleak:

Amendux

Amendux

Uterga Beriain

Beriain

Eltso

Eltso

Erasun

Erasun

 

 

 

 

 

Etxenike

Etxenike

Ibero

Ibero

Lizarraga

Lizarraga

Markotegi

Markotegi

 

 

 

 

Elizalde

Mtnez. Elizalde

Mendigatxa

Mendigatxa

Mikelestorena

Mikelestorena

Undiano

Undiano

 

 

 

 

 

 

Hizkuntzaren argazkiak:

Galipentzu-zaharrak-300x200

Galipentzu / Kaseda, 1571

Zirauki 1650

Zirauki, 1645-50

 

 

 

 

 

 

Testuak:

Ollo-1743-285x300

Ollo, 1743

Baztan 1791

Baztan, 1791

 

 

 

 

 

 

Euskararen mugak:

Mugak 2013

2013

Mugak 1980

1980

Mugak 1970

1970

Mugak 1935

1935

Mugak 1904

1904

 

 

 

Argitalpenak & Baliabideak

FLV 114_

Fontes 114

FLV 114_

Fontes 115

FLV 114_

Fontes 116

 

 

 

 

 

 

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean II

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean III

 


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko maiatza
    A A A A O I I
    « Mar    
    1234567
    891011121314
    15161718192021
    22232425262728
    293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu