Tag: Ameskoa

Zehaztasun beharrari, esker onez

burgui-web

Almadia Burgi herrian

Erronkariko euskarak utzi digun ganorazko arrastorik zaharrena XVI. mendekoa da; ez zaigu ordea prediku edota doktrina baten bidez heldu; halakoak (predikuak bereziki) nekez izan ohi dira hain aspaldikoak. Sorginkeriaren inguruko auzi batek eragin zuen euskararen agerpen idatzi goiztiar hura. Hiru belaunaldi ezberdinetako beste hainbeste andrazko burgiar salatu zituzten 1569ko udan, eta Iruñera joanarazi, lau eguneko bidaia neketsua eginarazita: hirurogei bat urteko Maria Gracieta izeneko bat, Maria Garat edo Garate alaba, eta baita zortzi bat urteko Gracieta bilobatxoa ere. Gotzaitegiko kartzelara eramanik bikario nagusiaren aurrean hitz egin behar izan zuten, en vulgar bascuence de la tierra eta itzultzailea lagun zutela, jakina, beste euskararik ez beste hizkuntzarik jakin ez-eta. Pedro Lekunberri apaiza ere harrapatu zuen bekatua edonon ikusten zuen ezjakintasunaren atzapar luzeak.

Esan gabe doa atzapar horrentzat berebiziko garrantzia zuela sorginkeriatzat har zitekeen edozein jokabide zorroztasun handiz deskribatzeak, bekatu ote zen erabakiko bazen; eta jokabide hori ahozko adierazpena izanez gero, funtsezkoa zela inork esandako hura hitzez hitz eta jatorrizko hizkuntzan ematea. Horri esker jaso zituzten 1569ko prozesu hartan —lekuko baten baino gehiagoren ahotan jaso ere— Maria amak Jainkoaz arnegatzeko esan omen zituen euskarazko hitzak: aurrac arnega eçaçuey Jangueycoaz eta andredonamariaz eta Saintu eta Sainta guçuez eta aytaz eta amaz eta ascaçi guçuez.

Ez dira gutxi euskararekiko atxikimendutik hain urrun zegoen jakin-min hark Aro Modernoan zehar eragin zituen lekukotasun baliotsuak: sorginkeriaren ingurukoak, irainak, eta bestelako zenbait. Zorigaiztoko emakume erronkariar haiek ez bezala, beraz, zer edo zer zor diogu guk orduko pentsamolde hertsiari… baina gaurko gizakiok bezala ordukoek hainbat unetan sentitutako zehaztasun beharrari ere bai.  Hori izan nuen hizpide maiatz hasieran 31 eskutik blogean; hona hemen esteka, han esandakoak inork irakurri nahi izanez gero.

 


Bonaparte eta Broca: Nafarroako euskararen mugak 1870ean (II)

Brocaparte photo

Luis Luziano Bonaparte (1813-1891) eta Paul-Pierre Broca (1824-1880).

Joan den urtean, #KulturaZientifikoa Jaialdiaren 1. edizioaren karietara, Luis Luziano Bonaparte eta Paul-Pierre Broca ikertzaileak izan nituen hizpide, eta garai bertsuan batak zein besteak Nafarroako euskararen hedadura zela eta eginiko azterketa-saioak aipagai, biek eskainitako irudien batura osatze aldera. Sortaldetik sartalderako ibilbidea Iruñerrian eten nuen ordu hartan, galdera bat erantzunik gabe utzita: guztiz galdua ote zen Iruñeko mintzoa 1870eko hamarkadarako?

Iruñeko euskararen jarraipenaz

Bi ikertzaileek utzi zuten Iruñea euskararen eremutik landa; Broca izan zen ezkorrena, iaz adierazi bezala, eta hiriburua ez ezik Iruñerri ekialde eta hegoalde osoa ere jo zituen zeharo erdalduntzat. Hauexek izan ziren girondarraren azalpenak:

Nafarroako hiriburuaren inguruan euskarak egiten duen bihurguneak ideia bat sorraraz dezake berehala: alegia, hizkuntza ofizialera aldatu ondoren, gune garrantzitsu honek aldirietan pixkana-pixkana gaztelania hedatzearen aldeko eragina bideratu duela (Sur l’origine et la répartition de la langue basque, 42. or.).

L. L. Bonapartek 1862ko eskutitz batean aipatu zion Etxenikeri Iruñeko hizkuntza-egoeraz zuen ustea, Arabako zenbait herritan sumatutakoarekin parekatuz:

Guztiz erdalduntzat ditut [Arabako Luko, Ullibarri, Landa, Zuhatzu, Langara Ganboa eta Luiaondo], han denek gaztelaniaz egiten dutela esaten didazunez. Jende askok euskaraz jakiteak ez du nire iritzia aldatuko. Izan ere, banago euskaraz dakiten horiek ez dutela hizkuntza elkarren artean erabiltzen, eta baserrietatik edo beste herri euskaldunetatik joandakoekin baizik ez dutela euskaraz egiten. Arrazoi beragatik ez ditut euskalduntzat Bilbo, Iruñea eta Gasteiz, nahiz eta izan haietan hainbat euskaldun. Izan, badiren arren —berriro esango dut—, hizkuntza elkarren artean ez eta landa eremuetako biztanleekin bakarrik erabiltzen duten heinean, ez da egokia hiri euskaldunak direla esatea, ezta gutxiengo euskaldunekoak ere (1862-6-27an Bonapartek Etxenikeri idatzi eskutitza).

Iruñerria

Bonaparteren iritziz Iruñea ezin zen benetako hiri euskalduntzat jo. Hiriburuari ukatutako berdeaz markatu zituen, ordea, aldirietako herri guztiak; zalantza franko gaindituta baina.

1862an aldarrikatutako Iruñearen euskalduntasunik eza berretsi egin zuen printzeak urte eta erdi beranduago: dans toutes ces recherches il ne s’agit que de ceux qui appartiennent à la localité même de père en fils. Sans cela Pampelune présenterait aussi des Basques; mais nous ne les comptons pas puisque ils ne sont pas de Pampelune (1864-1-9). Laburbilduz, bazen euskaldunik Iruñean, baina ez Bonapartek hiria bera euskalduntzat jotzeko gisakoak: ez, alegia, iruindarrak, euskara gurasoengandik jasotakoak eta beste iruindar euskaldun batzuekin euskaraz aritzen zirenak.

Askoz ere fidagarriagoa ematen du Bonapartek eskaini zuen Iruñerriaren irudiak Brocarenak baino, XX. mendekoak direlako (eta ez XIX.ekoak) Iruñe ekialde eta hegoaldeko euskararen iraupenaz mintzo zaizkigun azken albisteak. Baina asmatu ote zuen Bonapartek hiriburuaren egoerari zegokionez?

XIX amaiera Iruñean

Iruñea XIX. mendearen hondarrean: Gaztelu plaza (ezk.) eta Foruen omenezko monumentua ezarri zuteneko lanak.

Leandro Olivier Insausti

Leandro Olivier Insausti (1862-1947)

Zaila da jakitea; gaztelania nagusituta, eta euskara egunetik egunera geroago eta zokoratzenago, ezin artxiboei eskatu XVII. mendekoa bezalako albiste parrastarik; eta hiriaren tamainak eta aniztasunak (hainbat bailaratako lagunen elkargune zelarik) guztiz konplikatzen dute analisia. 1860ko hamarkadako Iruñea hazten ari zen (23.000 biztanle zituen) baina oraindik harresi barreneko eremura mugaturik bizi zen. Azokagune bat baino gehiago zuen, ingurutik salerostera hurbildutako landako kanpotarren bilgune; eta tratuan aritzera jaitsitako lagun haietako asko euskaldun zirauten Oltza, Ezkabarte, Esteribar, Olaibar eta abarreko seme-alabak izango zirenez, ez da dudan jartzekoa Iruñean alde bateko eta besteko euskara entzun, entzungo zela. Are gehiago Iruñeko biztanle berri asko eremu euskaldunagoetatik hiriratutako jendea izanik: Fernando Mendiolak kalkulatu du (2002) hiriburuan 1860an bizi ziren etorkinen %35 inguru lurralde arront euskaldunetik zetorrela, eta hamarretik beste bi euskarari ahulago eusten zioten bailaretatik. Horrenbestez, 1870eko hamarkadan Iruñean euskara entzuten zela, ezaguna bezain agerikoa da. Sarritan aipatu da Iruñeko Artxiboko arduradun Leandro Olivier ormaiztegiarrak eman zuen lekukotasuna: 12 urterekin hiriburuan bizitzen hasi zenean, etengabe entzuten omen zuen euskara Navarrería, Carmen eta Santo Domingo karriketan, eta denda guztietan euskaldun bat behintzat behar izaten zen lanerako.

Iruñea Sto Domingo3

Iruñeko Santo Domingo karrikako komentua 1905ean.

Besterik da ordea erabakitzea aspaldi luzean erdalduntzen hasi eta erdararen inguruan antolatzen ari zen hiri hartan betidaniko familia iruindar euskaldunen transmisio-katea erabat etenda egongo zen ala ez. Seguru asko ezinezkoa da honezkero puntu horren gaineko argitasunik lortzea. Jimeno Juríoren ustez XIX. mende erdialdera arte izan zituzkeen Iruñeak bertako hiritar multzo euskaldunak. Gogora dezagun gaztetxo erdaldun hutsa zela 1870ean gerora euskalzale handi bihurtutako Arturo Kanpion bera, jaioterriak berezko hizkuntzari zeharo uko egin ziola esatera heldu zena.

Urte haietako beste albiste batzuek ez dute argi handirik ematen:

Los Vascongados

Rodríguez-Ferrerrek idatzi liburuaren azala.

1873ko Los Vascongados lanean, honako hau idatzi zuen Miguel Rodríguez-Ferrer andaluziarrak Bonaparteren sailkapenaz ari zela: deja fuera [printzeak, euskararen eremutik] las poblaciones de Alava, Vitoria, Nanclares y Miranda, donde ya no se habla vascuence alguno, para volverse a escuchar entre Alsasua y Pamplona; aunque en esta última capital, como en la de Álava ya nombrada, y Bilbao, no se advierta sino muy mixturado y sólo en sus últimas capas sociales. Igual sucede con los habitantes de Lumbier y Monreal en Navarra (69. or.). Nire ustez datuak ez du Iruñeko mintzoaren jarraipena frogatzeko balio. Irunberrin, esaterako, aspaldixko galdua zen noski euskara, eta hango karriketan entzuten bazen, inguruko zaraitzuar, itzagaondoar eta bestelakoen joan-etorrien seinale izango zen, Irunberri bertako hizkerak bizirik segitzearena baino gehiago. Ez nuke Rodríguez-Ferrerren aipua Iruñeko aldaeraren iraupenaren argudiotzat hartuko.

Ezta Mañé y Flaquer idazle kataluniarraren El Oasis liburuko lekukotasuna ere (1878). Iruñean izan zenean ostatuko neskameari euskaraz hitz egiten al zuen galdetu zion Tarragonakoak:

…erantzun zidan aiton-amonek ohikoa zutela; gurasoek ulertu bai baina ezinbestean baizik ez zutela erabiltzen; eta berak ez zekiela, eta ulertu ere, ez zuela ulertzen (397. or.).

Baina adibideak, berriro ere, ez du Iruñerako balio. Neskak idazleari jakinarazi zionez, hiriburutik hiru legoatara zegoen herri batean sortua zen. Ez zigun esan zeinetan, baina adierazi zuen hizkuntza-egoeraren arabera lasai asko izan zitekeen Itzarbeibar ekialdekoa, Tiebaskoa, Untzitibarkoa edota itzagaondoarra, adibidez. Lekukotasunak Iruñeko euskaldunen jatorri anitza eta hizkuntzaren gibelatzea bai, baina ezin digu argitu hirian aspaldian errotutako sendiak bertako aldaerari eusten ari ote zitzaizkion ala ez.

Orbaibar eta Izarbeibar: ikuspegi kontrajarriak

Iratxeta

Orbaibarko Iratxeta, doi-doia euskaldun 1860an Bonaparteren arabera (argazkia: www.misescapadaspornavarra.com).

Iruñerria aztertzean bezalatsu, ezin desberdinago jokatu zuten Iruñe hegoaldeko bi eskualde horiei zegokienez aztergai ditudan ikertzaileek. Brocak guztiz erdalduntzat jo zituen bi eremuak —eta nekez esan zezakeen besterik, hiriburu inguru gehiena euskararen eremutik at utzi ostean—. Eguesibar, Aranguren, Elortzibar edota Galar legez, erdara hutsean bizi omen ziren Gares, Untzue edota Oloritz, besteak beste, Brocak jasotako txostenen arabera. Izarbeibar zela eta, Garesen apenas hirurogei urte lehenago familia batzuk euskaraz mintzo zirela idatzi zuen antropologo frantziarrak; besterik ez. Orbaibar aipatu ere ez zuen egin, nahiz eta dezente hegoalderago dagoen Erriberrin XIX. mendearen hasieran haur euskaldunak ba omen zirela adierazi (oso kontu handiz erabiltzekoa dirudien datua, bestalde). Bonapartek, aldiz, Izarbeibar osoa sartu zuen euskararen lurraldean, eta baita Orbaibar zati bat ere: iparraldeko herri gehienak (Leotz eta Uzkita ez beste guztiak) eta erdialdeko bi (Barasoain eta Garinoain). Kolore argiz tindatuta, dena den, hizkuntzaren ahultasuna agerian jarriz.

Orbaibar Brocaparte

Orbaibar ingurua Bonapartek maparatu bezala (ezk.). Brocak (esk.) zuritan utzi zuen eskualde osoa.

Nork jokatu zuen zorrotzen? Brocak irudikatu bezala Izarbeibarko euskara ordurako galdua izatea ez da sinesgarria; geroztikako iturri ugari mintzatu dira baieztapen horren aurka. Hona hemen batzuk: Kanpionek Garesen adinekoak oraindik solasten zirela idatzi zuen 1884an; 1910ean Altadillek ez zuen guztiz iraungitzat jo euskara Garesen bertan (bai aldiz Tirapun edo Ukarren); 1920ko hamarkadan Izarbeibarko Utergan bizi zen Celedonio Azkarate euskal hiztuna, Fernando Perez de Labordaren arabera, eta ikertzaile honek berak ezagutarazi ditu XX. mendeko beste izarbeibartar euskaldun batzuk… Argudio gehiegi, itxuraz, Brocarekin bat egiteko. Sendagile frantziarraren mapak Iruñerrian irudikatzen duen erdararen sargune sakona euskararen ahultasun handiko eremu bat markatzen ari zela iduri luke, baina ez hizkuntzaren desagerpena: Gares aldeko euskara ez zen 1950 baino askoz lehenago zeharo iraungi.

aiesa

Alferrik saiatu zen Bonaparte Ezporogi aldean euskaldunak topatzen. Behar bezainbeste ordaintzeko prest zegoen, bilaketan lagunduko zion norbait bidaltzearren. Irudian, Aiesa (iturria: www.bajamontana.com).

Sortalderago, 1862tik 1864ra bitartean Bonapartek Orbaibar eta Ezporogiko egoera argitzeko eginiko galdeketa guztiak kontuan hartuta, mapan finkatu zuen azken irudiak oinarri sendoak zituela pentsa daiteke. Behin eta berriz estutu zuen printzeak Etxenike Ezporogi eta Aiesa aldean euskara erabiltzen zuen kristaurik topa zezan, halakoak izan bazirela entzuna baitzuen urte batzuk lehenago. Alferrik, ordea. Azkenean etsi eta Bizkaia esaten dioten eskualdea kolorerik gabe utzi zuen mapan. Orbaibar ere behin baino gehiagotan aipatu zion lankide urdazubiarrari eta azkenean, Ezporogi galdutzat eman arren, Orbaibarko dozena bat herri bildu zituen mapara (Bariainek, Untzuek, Orisoainek eta Iratxetak osatu erronbo itxurako eremuan), euskara oraindik erabiltzen ari zirenen eta baliatzeari utzi ziotenen arteko muga zehaztuz. Nire ustez, Izarbeibarrez eta Iruñerriaz dakiguna jakinda, zentzuzkoa da hemen ere Bonaparteren ikuspegia onestea eta Broca baino fidagarriagoa dela uste izatea.

Euskara Lizarrerrian, noraino?

Bi datu ziur har daitezke azken zati honen abiapuntu gisa: batetik, XIX. menderako oso higatua zegoela euskara Lizarrako merinaldean; eta bestetik XX. mendera arte ez zela guztiz itzali, Goñerrin bertan, adibidez, 1930eko hamarkadan zendutako hiztunak ezagutzen direlako.

Hortik aurrera, alde ederra dago Lizarraldeari dagokionez Bonaparte eta Brocaren artean; merezi du aztertzea. Horretarako lau erreferentzia hartuko ditut: Mañeruibar, Gesalatz, Deierri eta Ameskoa ibar biak.

Sorakoitz

Girgillaoko Sorakoitzen ez da egun inor bizi (Argazkia: Gonzalo Parreño)

Mañeruibarren (ondo-ondoko Gares inguruan ez bezala) euskara-arrastoak antzeman zituen Brocak, baina Bonapartek adierazitakoak baino ahulagoak. Girondarrak Etxarren eta Argiñaritz bakarrik jo zituen elebiduntzat. Bonapartek Girgillao eta Artazu ere bai; eta Girgillaoko bi baserri —Orendain eta Sorakoitz, 60 bat biztanle guztira— kolore ilunez aurkeztu zituen, inguruan ez bezala han bizilagun gehienak euskaldunak zirela adierazi nahirik. Gauza batean bederen bat etorri ziren bi ikertzaileak: Mañeru nahiz Zirauki erdaldunak ziratekeen ordurako. Hala ote? Herriotatik hurbil euskarak XX. mendera arte iraun zuela jakinda —eta ondoko Sorakoitzen indarrez gainera— ez litzateke erokeria 1860an Mañerun edota Ziraukin euskararen oihartzun apalen bat behintzat gera zitekeela pentsatzea. Idatzi izan da Mañeruko gudaldira bidalitako inguru hartako gazte batzuek (1873) ez zituztela Brea koronel karlistaren erdarazko sostengu-hitzak oso ongi ulertu eta Garesko apaizaren itzulpena behar izan zutela; oso zalantzazkoa da XIX. mendearen hondarreko gazte euskaldun haiek mañeruarrak izatea; baina Artazun 1930eko hamarkadan hildako hiztun baten berri jakin delarik, horren hurbil dagoen Mañeru 70 urte lehenago guztiz erdaldun imajinatzea ez da hain gauza erraza.

Argiñano-Iruxo

Gesalazko Argiñano —ezkerretara— eta Iruxo, elkarren ondoko baina Bonaparteren arabera hizkuntza aldetik urrun.

Ipar-sartalderantz goazela, Mañeruibarrek Gesalatz du mugakide. Deigarria da Bonapartek ibar hartaz emandako irudia: herrien erdia baino gehixeago bildu zuen hegoaldeko goi-nafarreraren baitara —iparraldekoak eta hego-ekialdekoak— baina  beste inon ez bezalako hizkuntza-eten bortitza irudikatu zuen haranaren barrenean: Iturgoien, Argiñano eta Biguria herriak gehiengo euskalduneko eremuan ezarri, eta ondo-ondoko Iruxo eta Muez guztiz erdalduntzat jo zituen. Argiñanotik Iruxora kilometro eskas dago, eta ez dut ezagutzen horrelako etena esplika dezakeen arrazoi historikorik, ez baita falta XVIII. mendean zehar Gesalatz osoan zehar, Iturgoiendik Irurreraino, euskararen indarrari buruzko albisterik.

Paul Brocaren irudia homogeneotasun handiagokoa da oraingoan: ibar osoa hartu zuen elebiduntzat, hego-muturreko Irurre eta Garisoain izan ezik. Lerate eta Muez izan ziren Brocak mapan euskaldun gisa markatutako herriak:  Bonapartek erdalduntzat jotako bi, hain zuzen ere.

Riezu

1799an Errezuko parrokiaren ardura hartu nahi izan zuten erdaldunak baztertu egin zituzten (argazkia: Julio Asunción).

Gesalazko Iruxo eta Muezen alboan dago Errezu, Deierriko ipar-ekialdeko lehen herria; ibar zabal askoa da hura, Lizarra ondo-ondoraino hedatzen dena. Hegoaldeko goi-nafarreraren azken muga Gesalatzen ezarririk, esan gabe doa Bonapartek ez ziola Deierriri inolako euskalduntasunik aitortu: aipatu ere ez zuen egin Etxenikeri idatzitako eskutitzetan. Errezu bera, ordea, oso euskalduna zen 70 urte lehenago: 1797an zazpi hautagai aurkeztu ziren herriko bikario izateko eta hiru aldez aurretik baztertu zituzten por ser tan solo romanzados que ignoran absolutamente el bascuence. Bonaparte zuzen bazegoen, oldar gaitzak eraman zukeen Deierri iparraldeko euskara hamarkada gutxiren buruan. Errezu bera, bestalde, euskaldun zirauen Argiñanotik bizpahiru kilometrora baino ez dago. Azaldu al dezakete erliebeak edo giza-harremanen bilakaerak bi herrion arteko horrenbesteko hizkuntza-alderik?

El Oasis 1878b

El Oasis (Mañé y Flaquer, 1878).

Beharbada egoera ez zen Bonaparteren mapak erakutsitakoa. Brocak erdalduntzat jo zituen Deierri erdialde eta hegoaldea (Zabal, Eraul, Allotz) baina haran zati handixkoa utzi zuen Nafarroako lurralde elebidunaren barrenean, hiru herritako datuak baliatuz: Ugar, Aritzala eta Ibiriku. Egia izan arren hainbat eskualdetan zorrotzagoa dirudiela Bonaparteren mapak Brocarenak baino, honako honetan gainerako lekukoak Brocaren ikuspegiaren alde ari zaizkigu: Lizarrako biztanle batek XX. mendean jakinarazi zuenez, euskaraz aritzen ziren solasean 1858an Abartzuza eta Eraulgo ikazkinak. Mañé y Flaquerrek, bestalde, aipatu El Oasis liburuan, Deierri aldean euskara pittin bat bazela iradoki zuen Iruñeko neskamea ahotan hartu zuen orrialde berean: si los navarros descienden de los vascones, como yo creo, y si han salido del valle de Yerri, como supone el Sr. Yanguas, allí deberíamos encontrar el tipo del vascón y la lengua en toda su pureza; no obstante, el vascuence se habla muy poco en dicha comarca.

Ibiriku

Lizarrerriko Ibiriku herria. Eguesibarren bada izen bereko beste bat. Argazkia: www.revistacallemayor.es

Eta ez hori bakarrik: Jimeno Juríok azaldu zuenez, Deierriko Ibiriku bera euskalduntzat jo zuen beste iturri batek 1878an: Oltzako berriemaile baten arabera, Iruñetik ezker euskarari ongi samar (‘con bastante generalidad‘) eusten zioten herrien mugan omen zegoen. Azken datu hau oso interesgarria iruditzen zait: 1878ko muga hartan izendatutako gainerako herri / ibar guztiak (Sorauren, Eutsa, Orrio, Makirriain, Ballariain, Larrageta, Elkarte, Oteitza, Itza, Oltza, Azantza, Munarritz eta Argiñano) euskarari sendo eusten zion eremuaren barrenean, ertz-ertzean, irudikatu zituen Bonapartek. Denak, Ibiriku bera izan ezik, hura zeharo erdalduntzat jota. Hala izango zen benetan? Edo printzeak Deierri sakon aztertu ez izanaren ondorio ote da Ibiriku eremu euskaldunean ez agertze hori? 1878ko lerroko gainerako herrietan euskarak XX. mendeak aurrera egin arte iraun zuen; badakigu Azantzan 1930eko hamarkadan iraungi zela guztiz; Soraurenen 1945era arte bederen iraun zuela; Ballariainen ere, 1942ra arte behintzat bai. Ibiriku aldeko herriek ahaztua izango zuten euskara 1865erako, edo atzeratu beharreko data da hori? Ikertzea merezi duen gaia dela uste dut.

Eulate

Ameskoako Eulate Nafarroako lurralde elebidunaren muga-mugan ezarri zuen Paul-Pierre Brocak 1875ean (argazkia: www.eulate.es).

Izan ere, ez du ematen Bonapartek Lizarra iparraldeko eremua bisitatzerik izan zuenik. 1857an Burunda zeharkatzean hurbiltzekotan egon zen, baina ez zuen astirik izan. Horrenbestez, Goñerritik ezker jasotako datu guztiak bestek emanak izan ziren, ez ikertzaileak bertatik bertara frogatuak. Antza denez Etxenike izan zuen iturri nagusi eta Bonaparte haren iritziari lotu zitzaion beste informazioen gainetik. Horixe bera antzeman daiteke Ameskoa ibarrei dagokienez. Ziordian printzeari esan ziotenez, Lizarrerrian euskara zerabilten hiztun apurrak Eulaten eta Ameskoabarreneko herrietan zeuden, eta albiste horiek ziurtatzen saiatzeko eskatu zion printzeak Etxenikeri 1863an:

C’est à Ciordia même, où le basque est très en usage, que l’on m’a assuré que dans tout le partido de Estella il n’y a que les localités suivantes de Amescoa Baja où quelques personnes seulement continuent à parler le basque: Eulate, S. Martin, Ecala, Baquedano, Zudaire, Gollano, Urra, Barindano, Artaza (1863-4-9an Etxenikeri idatzi eskutitza).

Urdazubikoaren txostenek iritziz aldarazi zuten ikertzailea, eta 1864ko abenduko gutunean baztertu egin zuen betiko Ameskoa ibarretako herriak mapan berdez tindatzea. Jakin bazekien, nonbait, euskaldun batzuk gelditzen zirela haietan; baina euskararik erabiltzen ez zutela jaso zuenez, bere maparen zorroztasunaren izenean erdalduntzat jo zuen eskualdea (Je tiens infiniment à la perfection de ma carte linguistique de l’Euscalerria, idatzi zuen aipatu berri dudan eskutitzaren pasarte hartan bertan).

Brocak, oraingoan ere, eskuzabalago jokatu eta eremu elebidunean sartu zuen Ameskoabarren osoa; baita Eulate ere. Larraona, aldiz, kanpoan markatu zuen. Ez zuen bien arteko Aranaratxe mapan ezarri.

Lizarrerria Brocaparte2

Bonaparte eta Brocaren arteko jauzia Lizarrerrian. Berdez, printzeak adierazitako euskararen eremua. Gorriz azpimarratuta, Brocak bere maparen zonalde elebidunean aipatutako herriak (berdez inguratuta dago Deierriko Ibiriku);urdinez, erdalduntzat jo zituenak.

Laburpen gisa

Ekarpen ederra egin zioten Bonapartek eta Brocak euskararen geografia historikoaren ezagutzari; zinez, urrearen balioa dute bien lanek. Horrexegatik, eta sona handiko ikertzaile atzerritarrak izanik euskarazale bihurtu eta hizkuntza haien ikerketaren jomuga bihurtzeagatik esker ona merezi dute betiko. Bonaparte izan zen euskara aztertzen luzeago aritu zena eta itzal handikoa da aspaldi gurean, baina Broca sendagilearen jarduna, apalagoa izan arren, ez da nire ustez merezi bezainbeste azpimarratu.

Euskararen mugak aztertzean atera zituzten ondorioak ez ziren berberak izan, eta horrenbestez ez batak ez besteak ez zuten seguru asko guztiz asmatu. Baina datu garaikideak emanik erkaketarako aukera eskaini digute, eta horrek biderkatu egin du burutu zuten lan handiaren balioa.

Bi jakintsuen ahaleginen emaitzak batuta, eta emaitza horiek XIX. mendearen hondarreko gainerako albisteen argitan irakurrita, 1860-70etako euskara nafarraren hegoaldeko azken muga ondorengo proposamen honetatik hurbil samar egon zitekeela esango nuke:

1) Erronkari guztia euskalduna zen, Burgin euskara galtzen hasia zelarik.

2) Zaraitzu aldean Arrakasgoiti, Galoze eta Izitze ziren euskararen muga-herriak. Azken bietan indartsuago zirauen lehendabizikoan baino.

3) Urrauletan zehar izango zen oraindik euskaldunik Eparotz, Irurozki, Ozkoidi eta Santsoainen; agian baita Urraulgoitiko Gindano-Ezkanitz eta Urraulbeitiko Artieda-Grez-Tabar lerroetan ere; baina nekez hegoalderago, eta aipatu herrietan izatekotan, ez inola ere luzerako. Erromantzatuko herri guztietan (baita Berroia eta Murelu-Berroian ere) ahaztua izango zuten euskara.

4) Itzagaondoko eta Ibargoitiko herrixka guztietan zeudekeen orainik euskal hiztunak, ez ordea Izko mendilerroaz beheitiko Sabaitzan edo Gardelainen. Elon euskara zeharo ahaztua ez bazen, ahaztear izango zen.

5) Orbaibarren bizirik egongo zen oraindik hegoaldeko goi-nafarrera, baina etengabea zen gibelatzea eta litekeena da herri bakar batzuetako azken belaunaldi euskaldunaren ezpainetan baino ez entzutea.

6) Izarbeibarren indartsuago zirauen euskarak Orbaibarren baino; ez ordea sasoiko. Baziren oraindik seguruenik gazte euskaldunak, baina ez ziren asko izango, edo beharbada ez herri guztietan. Euskara egoera batzuetan erabili beharreko tresna zen oraindik, baina ziztu bizian ariko zen gertatzen hizkuntza-aldaketa. Mañeruibarren ere bazerabilten euskara (herri guztietan???) baina Girgillaoko salbuespenak salbuespen, egoera Izarbeibarkoaren gisakoa izango zen, asko jota. Litekeena da Etxauribarko Belaskoain inguruan ere oso antzekoa izatea. Izarbeibarrez beheitiko eremurik aipatu ez dudan arren, ez da ahaztu behar Fernando Maioraren arabera 1876an hil zela euskalduntzat hartu ahal izan duen azken artaxoarra. Agian Artaxoa bera izango zen oraindik, euskara azken hatsetan izanik, hizkuntzaren hegoaldeko azken mugarria.

7) Gesalatz iparraldean indartsuago zebilen euskara erdialdean baino. Iruxo eta Muezen ezaguna izango zuten ziurrenik, baina ez hegoalderago, Irurren edota Garisoainen.

8) Deierri iparraldean ez zuten euskara guztiz ahaztua izango. Abartzuzatik gorako herrietan beharbada, Ibiriku-Errezu-Lezaun parean baino ez akaso; baina Bonaparte ez beste iturriek iradokitako egoera aintzat hartu behar dela uste dut. Nolanahi ere, Deierriko euskararen galeraren kronologia ongi aztertu gabeko gaia da.

9) Ameskoa ibarretan bazen oraindik euskaldunik, hizkuntza bazerabilten ziurtatzerik ez badago ere. Seguru asko Ameskoabarreneko herri guztiek eutsi zioten nola edo hala mendebalde kutsuko nafarrerari 1870era arte bederen. Handik ezker eta Arabako mugarako bidean, Eulaten ere euskara apurtxoren bat geldituko zen beharbada, Larraonan baino errazago. Hala izatera, ez dakit Aranaratxe bietako norekin bildu beharko litzatekeen.

AZKENA

Nafarroako euskararen 1860-70etako balizko hego-muga (proposamena) Bonaparte eta Brocaren ekarpenetan oinarrituta.

                                                  (Mapa hurbilagotik ikusteko, egin klik hemen)

En esta entrada me he referido a los límites de la zona de habla vasca en la Navarra central y occidental alrededor de 1870, con arreglo a los mapas trazados separadamente por el príncipe Luis Luciano Bonaparte y por el médico y antropólogo francés Paul-Pierre Broca entre 1860 y 1875. Ambos investigadores realizaron una labor encomiable que arroja menos similitudes en el occidente navarro que en la zona más oriental, pero que con la ayuda de otros testimonios contemporáneos permite aventurar con cierta aproximación cuál pudo ser el límite de la zona de mínima intensidad del euskera por aquellos días. En mi opinión, la hipótesis más razonable —formulada en los párrafos anteriores— es la de considerar como extremo meridional del euskera los siguientes puntos (de E. a O.): Burgui, Gallués, Racas Alto, Urraúl Alto (Irurozqui, Eparoz), Urraúl Bajo (Sansoáin ¿Artieda, Tabar?), Ibargoiti, Orba (Iracheta, Orísoain, Garínoain), Puente la Reina, Valdemañeru (Artazu ¿Mañeru?), Guesálaz (Lerate), Yerri (Ibiricu ¿Ugar, Arizala?), Amescoa Baja, Eulate.

Sarrera honek 3. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du

2015eko martxoaren 31ra arte iraungo du hirugarren #KZJaia-k.


Euskararen lekukoak: AMESKOA

ameskoa mapaAmeskoa ibarra, Lizarrako Merinaldearen ipar-mugan dagoen eskualdea da. Araba du mendebaldean, Urbasa mendilerroa iparralderago, Lokiz hegoaldean eta Allin harana eta Lizarra hego partean. Bi zatitan banatuta dagoela esan daiteke: Ameskoabarrena izenekoa Ekala, Zudairi, Gollao, Bakedao, San Martin, Barindao eta Artatzak osatzen dute. Ameskoagoiena, aldiz, Aranaratxe, Larragoa eta Eulatek. XIX. mendera arte bizirik iraundako euskararen oroimena XX. mendean itzalixe gelditu eta gero, berpiztu egin dira XXI. mende hasiera honetan ameskoarren betidaniko hizkuntzaren kontzientzia eta ezagutza. Hainbat ikerlek bildu dituzte azken mila urte hauetan euskarak Ameskoan utzitako arrasto nabarmenak. Berririk ere agertu da mende honetan bertan. Horietako batzuk gogoratuko ditut hemen.

XIV. mendeko zenbait ezizen iritsi zaizkigu: Yturrico, Çuria, Garraça, Sendoa.

XV. mendekoak dira, aldiz, Legor, Ezquerra, Larrequo, Nagusia, Gorria, Lucea. Zenbait toponimo ere bada orduko agirietan: Baçarre mendia, Amescoa çarra, Ur hederra izeneko eliza ere bai.

XVI. mendean zehar abizenak finkatuz joan arren hainbat ezizen jaso ziren oraindik. Aurrekoetako batzuk ez ezik, honelakoak: Çamarguin, Indar, Galant, Bazterra edo Errota.

1512. Estraineko aldiz bildu zen paperean Amescoa varrena toponimoa.

1550. BAKEDAO. Herri hartako bi gaztek, Juanek eta Teresak, elkarri emandako euskarazko ezkontitzak gorde dira. Ez dira seguru asko Ameskoan mintzatzen zen hizkeraren lekuko zuzenak; bai ordea euskarak zuen bizitasunarenak:

Bakedao

Bskedao, Ameskoabarrena

Nic çuri Joaneç emayten derauçut

neure fedea / çuri Theresa

çure senarr yçayteco /

eta ez çuçaz verce emazteric eguiteco

nic eta Teresa çuri Joaneç

ematen derauçut neure fedea

ez verce senarric eguiteco çuçaz verceric

1556. ARTAZA. Zuhaitz mozketari buruzko auzi batean, notariak bertako lekukoren bati egin zion galde, eta jarraian bere adierazpena hari irakurri ere bai, declarandosela en bascuence que es su propio lengoaje.

1556. BAKEDAO. Beste horrenbeste.

1566. BAKEDAO. Kartetan ari zirela berotuta sortutako ika-mika batek auzitara eraman ziten zenbait gizaseme. Auzi hartan idatzitakoaren arabera, Pedro Oiartzun izeneko gizon batek joko zikina leporatu zion Martin Gonzalez zeritzon beste bati. Oso gogor erantzun zion honek: dollorr, traidore seme, puta seme, ques deçir, suçio ruin, hijo de traydor, hijo de puta, que es la mas grabe ofensa e ynjuria que de palabra se puede hacer y mal dixo, lehenere beguietan haducat eta guero vada lehen vada ene escuetaric joanen haiz, ques deçir, yo te tengo antes de agora sobre ojos y sea antes y sea después, tu as de morir en mis manos o por mis manos…

1587. Gasteizeko apaizgaitegian aurkituriko Nafarroako herri-zerrendan, bascongado izenburua duen multzoaren barruan ageri dira Ameskoabarreneko herri guztiak. Ez dago Ameskoagoienekoen aipamenik, ez baitzegozkion Iruñeko Gotzaindegiari,  Kalagurrikoari baizik.

1591. EULATE. Bi eulatear lehiatu ziren Ameskoagoieneko Alkatetza eskuratu nahirik: Joannes Alvarez de Eulate eta Joannes de Mezquia zuten izena. Mezquia hautagaiaren aldeko argudioetako bat que habla romance zen. Ezagutza azpimarratu izanak berak agerian uzten du ezohikotasuna.

1620. ARANARATXE. Artzapezpikuaren ikuskariak apaizari utzitako agindua honako hau izan zen: que sea muy cuidadoso en enseñar la doctrina y darla a entender en el lenguaje de la tierra.

Mendean zehar beste hainbat unetan agindu zituzten antzekoak bisitariek:

1630. BAKEDAO. Bertako apaizari kristau ikasbidea eta otoitzak euskaraz irakasteko agindu zion, eta ez beste inongo hizkuntzatan, zeren eta la bascongada es la común de esta valle.

1649. EULATE: …les yntime y notifique en alta e intiligible voz y les declare de verbo ad verbum en la lengua materna del dicho lugar que es la bascongada…

1685. SAN MARTIN: …y di a entender su contenimiento en la lengua Materna que es la bascongada…

1694. EULATE: …comunicados en el ofertorio de la Missa mayor en la lengua vulgar…

1701 eta 1713. ARANARATXE: Juan eta Miguel Saez de Jaureguik ere euskaraz irakurri zituzten Gotzaitegitik zetozen aginduak. 

1721. EULATE. Nicolas Ybannes de Ursua apaizak idatzita utzi zuenez certifico yo, el cura infrascrito haver publicado y hecho notorio al Pueblo en Lengua Bulgar todo lo arriba referido… Dena den, une honetatik aurrera ez dago artxiboetan horrelako iragarpenak euskaraz egin izanaren beste inolako arrastorik.

XVIII. m. GOLLAO. Auzietan datu hartzaile aritzen ziren komisarien izenak, ibilitako tokiak eta datak biltzen zituen Libro de repartimientos delakoan, euskaraz mintzatzen ziren herrien zerrendan ageri da.

1732. Lizarrako notari batek adierazi zuenez, hainbat urte lehenago bai berak, bai beste zenbait lankidek, nahiz eta no sabían ni saben otra ydioma que la castellana, Ameskoako herrietan –que hablan la lengua bascongada– informazioak biltzeko aukera zitzatela lortu zuten.

Artatza. Bertako apaiz izan zen Juan Vicente Díaz (1752-1823)

1750. BAKEDAO, EKALA, GOLLAO, EULATE. Bakedaoko 18 urteko Catheriña Martinez neskame zebilen Ekalako etxe batean, eta etxe hartan bertan bizi zen Juan Gil gazte ekalarrak berarekin ezkontzeko eskatu zion. Baita onartu ere neskak. Mutilari damutu egin zitzaion ordea, gaixotu egin baitzen Catheriña, eta gaixotasunaren ondorioz dexente itsustu zitzaizkiolako begi bat eta hanka biak. Juanek atzera egin, neska auzitara eraman, eta epaitegietara jo zuten. Eginbideen ardura Lizarrako San Juango parrokoari egokitu zioten; ez zen euskalduna, eskribaua ere ez, eta Bakedaoko neskak gaztelaniarik jakin ez. Itzultzailea hartu behar izan zuten beraz: Bakedaoko Christobal Azpilqueta, que enttiende en amuas ydiomas. Ezkongai ohiak jarritako demanda neskari euskaraz jakinarazi ziona, aldiz, Gollaoko apaiza izan zen. Prozesuan adierazten denez, gainera, Eulateko Pablo Perez izeneko batek lagundurik joan zen Juan Gil Catheriñarengana, emandako ezkontitza baliorik gabe gelditu zela onar zezan-edo. Nekez joango zen eulatearra gaztelaniaz ez zekien neska batekiko tratuetan laguntzera, bera ere euskalduna izan gabe. Aipatutako beste lau ameskoarrak euskaldunak ziren; neska, gainera, euskaldun hutsa.

1800. BARINDAO. Diego Miguel de Echabarri izeneko elizgizona Barindaon bizi zen eta Ameskoan betetzen zuen bere zeregina. Urte hartako prozesu batean idatzi zutenez habla y entiende con la mayor perfeccion los dos idiomas.

1800? ARTATZA, ZUDAIRI. Urte horren inguruan idatzi zen 2001ean Barindaoko etxe batean agertutako euskarazko testu bat. Balbino García de Albizu ameskoarraren ikerketaren arabera, 1780tik Artatzako apaiz izandako Juan Vicente Diaz zudairetarra izango litzateke testuaren egilea. Doktrina zati bat da, lehendabiziko zortzi mandamenduei buruzko ohiko galde-erantzunak dakartzana. Hona hemen pasartetxo bat:

Seigarna Lujuyaco becatuti apartaceaartaza zatia

P. Zer aguinzeyzu mandamentu santuorrec?

R. Yzangaytezela garbi eta casto yzez, pensamentuc eta obraz.

Zazpigarna ez igori ecer oscia

Pregto. Zeraguinzeizu mandamentu santuorrec?

R. Ezzarogula igori ezer quendu, eta ez iduqui gauzaric progimo lagunaren borondatiaren contra.

Esanguratsua da Ameskoabarrenean XVIII-XIX. mende mugan euskarazko doktrina idatzi behar izate hori. Nekez egingo zuten halakorik biztanle guztiek edo gehientsuenek bi hizkuntzak ezagutu balituzte.

1823. ZUDAIRI. Juan Vicente Diaz Artatzako bikario euskaldunaren heriotza.

Ameskoa 1870

Ameskoa inguruak Brocaren mapan

1863. Bonaparte printzeak ez zuen Ameskoa bere mapan euskalduntzat jo; kolorerik gabe utzi zuen. Hala ere, Bruno Echeniqueri apirilaren 9an idatzitako eskutitzak honela dio: En Ciordia, donde el vasc. se habla intensamente, me han asegurado que en todo el partido de Estella no hay más que estos pueblos donde sólo algunas personas siguen hablando esta lengua: Eulate, San Martin, Ecala, Baquedano, Zudaire, Gollano. Urra, Baríndano, Artaza… Me interesan estas localidades por ser las únicas, según me dicen, del partido de Estella, que conservan un hálito de la lengua vasca. Hau irakurrita, Ameskoa euskalkien mapan euskararen eremutik at agertzea printzearen ohituraren ondorio litzateke (herri batean hiztun gutxi gelditzen baziren, adinekoak, eta euskara ez zerabiltenak, kontuan ez hartzea, alegia); baina 1860ko hamarkadan euskaldun zahar ameskoarrik bizi zela pentsatu beharko genuke.

1865-1870. Bonaparteri adierazitakoaren ildo beretik doa Paul Brocak bere euskararen mugei buruzko mapan emaniko informazioa. Sendagile frantziarrak Ameskoako herri guztiak sartu zituen euskara oraindik guztiz galdu gabeko eremuaren barrenean.

Ameskoa Alta-Baja

Ameskoabarrena eta Ameskoagoiena

Ez dago Ameskoako euskarari buruzko albiste berriagorik. Elizbarrutiaren 1904ko gidan erdalduntzat jo zituzten herri guztiak. 1919an honako hau idatzi zuen Simón Negro Juanvelz misiolari zudairetarrak: es una verdadera calamidad, que se haya dejado perder en toda Amescoa el lenguaje éuskaro con el que son conocidos todos sus lugares, ríos, montes y heredades.

El afortunado descubrimiento, en 2001, de un pequeño texto escrito en euskera atribuible a Juan Vicente Díaz, hijo de Zudaire que fuera entre 1780 y 1823 vicario de Artaza (el fragmento de una doctrina, más concretamente) ha arrojado nueva luz sobre la variedad lingüística de las Amescoas, de cuya existencia abundan los testimonios desde la Edad Media hasta hace un par de siglos. El euskera amescoano parece haber formado parte de una zona de transición en la que confluirían rasgos navarros con otros más occidentales. En cualquier caso, aún en torno a 1800 se hacía necesario escribir en lengua vasca las preguntas y respuestas con arreglo a las cuales se enseñaba la doctrina. Ese hecho no puede ser ajeno a la existencia de importantes sectores de población que no estarían capacitados para aprenderla correctamente en ninguna otra lengua; y permite a su vez concluir que la última generación de amescoanos que conoció el euskera de su tierra difícilmente pudo nacer antes del siglo XIX, más todavía cuando gracias a Luis Luciano Bonaparte y a Paul Broca sabemos que en la década de 1860 aún quedaban vascoparlantes en todos los pueblos del valle.


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2018(e)ko uztaila
    A A A A O I I
    « maiatza    
     1
    2345678
    9101112131415
    16171819202122
    23242526272829
    3031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu