Tag: argitalpenak

Izarbeibarko ipuñak

2013tik behin baino gehiagotan ekarri dut hona Garesko Udalaren inguruan Izarbeibarren (eta Izarbeibarko) euskara sustatzeko burutzen ari den lana. Beste hainbat eskualdetan ohiko bihurtu diren Euskararen Egunez, kultur zikloez eta bestelako ekimenez gain, liburu uzta oparoa eragiten ari da lan hori: Izarbeibarko euskarari buruzkoak edota Izarbeibar eta Mañeruibarko etxe-izenen ingurukoak.

Duela zenbait hilabete orain arteko azken fruitua eman du uzta horrek, eta horixe da honako honetan, nahi baino beranduago bada ere, aipatu nahi dudana.

 

Izenburua: Izarbeibarko ipuñak ibarreko euskaraz

‘Izarbeibarko ipuñak’ liburuaren azala.

Egileak: Aitor Arana (testuak), Amaia Aizpun, Kepa Colomo, Karol Colomo, Maribel Tena, Xabi Vélez (irudiak).

Argitaratzaile: Garesko Udala

Urtea: 2016

Hizkuntza: euskara

Laguntzaile: Nafarroako Gobernua

Orrialde kopurua: 117

Salneurria: 8€ 

 

Iturri zaharretik ur berria

Nafarroako eskualde batzuetan gibelka doa gaur betidaniko hizkera eta gero eta gutxiago dira hura baliatzeko gauza direnak; halaxe ari da gertatzen, esate baterako, Aezkoan. Baina ez da oraindik guztiz eten aetzen euskara,  badira oraino eutsi ahal izan dioten gazte apur batzuk ere, eta ekimen txalogarria abiarazi dute: aldian behin hiztun edadetuekin bildu eta solastea, hitz-aspertuz hitz-aspertu ibarreko mintzoa goxo-goxo barneratu edo errotu ahal izateko; adinekoen iturritik edan ahal izateko, alegia. Horrek ez du aezkerak mende luzez ibarrean izan duen estatusaren iraupena bermatuko, baina erraztu dezake etorkizuneko aetzek erabiliko duten euskarak behinolako aezkeraren zenbait ezaugarriri bederen eustea, ezaugarri horiek ibarreko hiztunen euskarari kolorea ematea, eta, azken batean, atzo izan zena bihar izango denarekin nolabaiteko zubi batek lotzea.

Izarbeibar bezalako eremuetan ordea, itzali da behinolakoa, joan ziren azken hiztunak, ez dago atzoko euskararen eitea harrapatzeko balia daitekeen ezpainik. Ezinezkoa da orduan behinolako mintzoaren eta egungo belaunaldi euskaldunen arteko zubiak eraikitzea? Nekezagoa bai; baina ez, ausaz, guztiz ezinezkoa. Gaur hona ekarri dudan liburuaren hitzaurrean irakur daitekeen gisan, Izarbeibarko euskararen ezagutzak, hark utzitako lekukotasunak zabaltzeak, lekukotasun haietan zehar ageri zaizkigun hizkuntza ezaugarriak hedatzeak eta haien araberako testu zahar-berriak ontzeak eragin lezake, neurri batean bada ere, Izarbeibarren eredu batua etxeko zaporea duten ekarpenekin aberastu ahal izatea, eta Garesko, Obanosko, Utergako edota Enerizko biharko euskaldunak, pixkanaka-pixkanaka eta atzokoaren ezagutzatik abiatuz, nortasun handiagoko eredu batua barneratuz joan ahal izatea. Ahoz ezin, ordea, eta idatzian oinarrituz baino ez dago bide hori egitea. Horra hor Izarbeibarko ipuñak honen tankerako lanek eman diezaguketena: liburuan bertan bildutako esaldiari segika, “iturri zaharretik ur berria” sortzea. Erraza ez izan arren, ezin erronka erakargarriagoa.

Irakurri eta ikusi

Liburuaren irudietako bat, Kepa Colomo artistak marraztua

Hamar ipuinek osatua da liburua. Nabari da, testuak aukeratzean, eskualdean errotutako kontagai edo elementuetatik abiatzeko ahalegina. Esate baterako, Izaki misteriotsua Obanosen Urte Zaharretan kontatu ohi zen asmazio batean dago oinarritua; Garesko Txoria, aldiz, izenak adierazi bezala, XIX. mendeko iturrien arabera Puiko Ama Birjinaren irudiari aurpegia garbitu asmoz hurbiltzen zitzaion hegaztiaren kondairan. Liburuaren amaieran bibliografia atala dago, nahi duen irakurleak testu bakoitzaren sorburua ezagutu ahal izateko.

Aipagarria da, horrekin batera, kontakizunekin batera ageri diren irudiak ere Izarbeibarko errealitatearekin lotzeko asmoa, bai Gares aldeko marrazkilarien eskuetan utziz, bai irudi horietako askotan irakurleak erraz asko eskualde inguruarekin lotu ditzakeen erreferentziak txertatuz.

Aise eta gustura irakurtzeko moduko ipuinak dira guztiak, baina funtzio didaktikoa atzendu nahi ez duen lan bati dagokion bezala hiztegi-azalpenak ere badakartza liburuak oin-ohar gisa, hedapen urria izan duten Izarbeibarko hainbat hitz hobeto uler daitezen, eta eskuarki erabiltzen den batuarekin batera zezkida, zinda, dira (=dit) bezalako aditzak edo naure, orordi, glarima, txintxurri edo sulso bezalako hitzak irakurleen artean hedatzearren.

Testuak ondu dituen Aitor Arana idazle legazpiarra (1963) sarritan hurbildu zaio mende honetan zehar Nafarroako euskarari,  Espartzako Antonia Gartzia anderearen ekarpenean oinarrituz 2001ean Zaraitzuko hiztegia kaleratu zuenetik. Dagoeneko galdu diren mintzo nafarrak izan ditu batik bat aztergai, eta lan emankorra burutu du Izarbeibarko euskararen inguruan ere. 2002an, esaterako, Izarbeibarko hiztegia mardula plazaratu zuen Nafarroako Gobernuaren laguntzaz. 2011n, bestalde, Irakurgaiak Izarbeibarko euskaraz. Uterga, Ukar eta Garesko testu zaharrak eta berriak eman zuen argitara Garelako elkartearekin batera. Gares aldeko euskararen inguruko bibliografia aztertu behar duenarentzat ezinbesteko erreferentzia bihurtu da Arana.

Liburu gomendagarri hau eskuratu nahi duena, edo informazio gehiago behar duena, Garesko Udalarekin jar daiteke harremanetan.

 

Izarbeibarko hizkerara hurbildu nahi duenak badu zer irakurria.


Nafarroako euskararen hego-ekialdeko mugez: Murillo el Frutoko lekukotasuna

eslaider-murillo

Murillo el Fruto (argazkia: www.murilloelfruto.es)

Fontes Linguae Vasconum aldizkariak karrikaratutako azken alea (120.a) txoko honetan iruzkindu aurretik, ale horretan argitara emandako artikuluetako bat nahi dut azpimarratu, nire ustez interes berezikoa da eta. FLVeko zuzendari Patxi Salaberri Zaratiegik idatzia da eta ‘Murillo el Fruto: XIV. gizaldiko agiria‘ du izena.

Aurrekariak

Ez da atzo goizekoa Zidakos eta Aragoa ugaldeen ibilbide amaieran euskarak utzitako arrastoaren ikerketa. Urrun dago hala ere aztergai samurra izatetik: tamalez, orain arte ezagutzera eman diren antzinako dokumentuek ez dakarte Pitillas eta Zarrakaztelu bitarteko herrietan behinola mintzo izan zen euskararen aipamenik —badugu, ordea, iparralderagoko Uxue, Galipentzu edota Eslabari buruzkorik— eta ez dugu ez herri batzuetan ez besteetan idatzitako euskarazko testu bakar bat ere. Murillo ingurukorik nekez agertuko dela imajina daiteke, Aragoa barrenean Erdi Aroan desagertu bide zelako euskara. Zein mendetan, ordea? Eta nolakoa zen euskara hura?

Erreferentzia zuzenik ez dagoen eremuetan ezinbesteko lanabes eta lekuko dira toponimoak, leku-izenak; horiei esker aitzinatu da azken hamarkada hauetan Tuterako merinaldearen iparraldean euskarak izandako bizitasunaz dugun ezagutza.

Lana Zuñiga 3

Lana (g) eta Zuñigaren (b) arteko euskal toponimiaren etena. Zuñigan dokumentatuta dauden euskal leku-izen apurrak —Armorandieta, Atazabala…— Lanatik hurbil dagoen eremukoak dira batik bat (iturriak: Belasko, Salaberri Zaratiegi; argazkiak: www.mapio.net eta Bernardo Vega).

Toponimoetan oinarrituta eskaini zituen hain zuzen ere Mikel Belaskok (Toponimia y panorama lingüístico de la ribera de Navarra y zonas circundantes2004) iraganean Nafarroan bizi izan zen hizkuntza-egoerari buruzko hainbat argibide. Gizatalde batek toki bati aspaldi emandako izenak, azken batean, gizatalde horrek zerabilen mintzoaren oihartzuna helarazten digu; eta ikertzaile iruindarrak erakutsi duenez, garbi bereiz daitezke leku-izenei esker euskarari Aro Moderno edo Garaikidera arte eutsi zioten eskualdeak, batetik, eta askoz galera goiztiarragoa izan zutenak, bestetik. Nafarroan bortitza da sarritan lurralde batzuen eta besteen arteko etena, elkarren mugakide diren hainbat udalerriren artean ere antzeman baitaiteke (ik. gaineko irudia): Estellerriko Lana ibarrean, esaterako, egungo leku-izenen % 40 da euskarazkoa; ondoko Zuñigan, aldiz, % 2 baino gutxiago. Desoreka bertsuaren adibide dira Arroitz-Los Arcos edota Oteitza-Lerin (toponimoen % 40 euskaldun bikote bakoitzeko lehenbizikoek, % 0-1 eskas bigarrenek), Artaxoa eta Larraga (% 40 – % 0), Uskartze eta Nabaskoze (% 65 – % 0-2) edota Burgi eta Gazteluberri (% 70 – % 0-1). Garbi dago (ia) euskal toki-izenik gabeko herrietan euskara, izan bazen, aspaldi zaharrean ahantzi zutela.

Emandako adibideei begira ikus daitekeenez Nafarroa osoan zehar da nabarmena, eskuin-ezker, toponimian islatu den hizkuntza-eten hori. Ezin da pentsatu, ordea, Nafarroako eremu euskalduna eta erromantzea elkartrukerik gabeko gune estankoak zirenik, eta horrekin batera aipatu dudan eten hori ez da beti arestiko adibideetan bezain erabatekoa eta inolako trantsiziorik gabea. Tafalla inguruan goiti-beheiti, esaterako, Orbaibar eta Pitillas ditugu. Orbaibarko hamar leku-izenetik 6-7 dira gaur egun euskaratikoak, Burgin edota Zaraitzu hegoaldean bezalatsu; baina Pitillasko euskal toponimia arrastoak (% 5) Larraga, Nabaskoze edo Gazteluberrikoak baino agerikoagoak dira. Antzeko zerbait ikusiko genuke Uxue eta Zarrakaztelu erkatuz gero, azken hau oso hegoaldekoa izan arren. Laburbilduz, behinolako eremu euskaldun eta erromantzeen arteko etenak, argia izanagatik, ez zuen lerro zuzenik osatzen, eta hegoaldeko zenbait eremutan jaso den hondarreko euskal toponimia apur bat ugariagoak, bestalde, eremu horietan euskarak gehixeago iraun zuela salatzen du.

Euskal leku-izenak Nafarroa erdialdean2

Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Izan ere, euskarari berandura arte eutsi dioten Nafarroa erdialdeko zenbait herrik oso hurbileko bizilagun erromantzatuak zituzten arren (Garesek Mendigorria, edo Artaxoak Larraga, besteak beste; horren erakusgarri 1571n Galipentzu eta Kaseda bereizten zituen hizkuntza-muga argia ere), bi eskualdetan bederen euskara Erdi Aroan dezente hegoalderago erabili zela salatzen dute leku-izenek: Arroitz-Elizagorria-Mendabia sargunean Ebro ibaia harrapatu arte (A), eta baita sarrera honetako aztergai den Zidakos eta Aragoa ugaldeen bitarteko arroan ere, Murillo el Fruto eta Zarrakazteluraino (B). Alboko mapan ageri dira, zalantzak zalantza, euskara nafarraz ari garela toponimiak iradokitako mugarik zaharrenak, kolore berdeak euskararen agerpen garbia adierazten duelarik, eta horiak, aldiz, agerpen ahulago edo duda-mudazkoa (neureak besterik ez dira izan ditzakeen akatsak).

Patxi Salaberri

Patxi Salaberri Zaratiegi

Murillo el Frutoko koadernoa: lekukotasun zahar berria

Aipatu dudan azken bailara hori ongi ezagutzen du Patxi Salaberri Zaratiegi euskaltzain uxuetarrak, sorterri inguruko toponimian euskarak utzitako arrastoak izan baitzituen aztergai 1994an argitara emandako doktore-tesi zabalean eta gerora ere gai horri berari buruzko artikulu gehiago karrikaratu dituelako. Ez da harritzekoa, beraz, Nafarroako Artxibo Orokorrean letrakera gotikoa zuen Murillo el Frutoko koaderno zahar bat topatzean artxiboko arduradunek ikertzaile nafarrari helaraztea.

Erromantzez izkiriatutako koaderno hori XIV. mendekotzat jo du Salaberrik; idazkeraz gain, argudio potoloa da bertan jasota dauden pertsona-izen batzuk 1366ko iturri batean ageri diren berberak izatea. Azalean Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto idatzi zuen esku berantiarrago batek. Murilloko nekazari zergadunen zerrenda dakar horrenbestez, eta horrekin batera (eta honako hau da interesgarriena euskararen ikerketarako) baita herriko toki-izen andana ere. Euskaratik kanpokoak ez dira falta (Los Cascallares, Los Linares, Malpuent, La Rueda) baina ugari datoz halaber euskarazkoak, gaurko euskaldunontzat ere ulerterrazak: Ayz ÇurietaAreaççea (=Areatzea), Varace AlcineaBarace VerrietaVarace ÇarretaBuztinaErteco ErreguaEuçea (=Euntzea), Garipençuco ZalduaLegazpietaTranq[u]a ÇarraHuarteco Odia… Izengoitien artean aipagarri da Joh[a]n Biperr izeneko bat zela alkate. Horrekin batera badira M[ari]a Garizu, Seme[n]o GorriSancho Lasterr edota M[ari]a Çalduna fija de G[arçi]a Çalduna, beste batzuen artean.

FLV 120Izen berezi hauek guztiak aurkeztu eta azterturik, zenbait ondorio eskaini ditu artikuluaren amaieran Salaberri Zaratiegik: alde batetik, Murilloko dokumentuan irakur daitezkeen euskarazko toponimoak aski gardenak direlarik, eta idatzi ziren garaian oraindik desitxuratzen hasi gabeak (esate baterako, koadernoko Barace Verrieta sarri askoa, Baricibarretas bihurturik ageri da 1619an, euskara herrian galdua zenean), toponimo garden horiek —toki batetik bestera mugi daitezkeen pertsonen izenak baino gehiago— argi ari direla iradokitzen euskara bizirik zegoela herrian XIV. mendean. Lekukotasun hau ezagutu aurretik, 1990eko hamarkadan, Murilloko euskarak XIII. mendera arte iraun zukeela uste zuen Salaberrik; datu berri hauen argitara beranduxeago iraungi zelakoan dago.

Bestetik, Murillo el Fruton ez ezik Melida, Santacara edo Zarrakaztelun ere orain arte pentsatu izan den baino beranduago nagusituko zen guztiz erromantzea; zoritxarrez, ez da orain arte agertu hipotesi hori berresten lagun dezakeen dokumentaziorik.

Nolakoa ote zen, bestalde, koadernoak islatzen dituen nafar haien euskal mintzoa? Bildutako toponimo goiztiarrek gaur arte eskura genituenek baino garbiago azaleratu dituzte Murillo inguruko lexikoaren gai batzuk: al(t)zin, baratze, berri, bide, eder, erregu, erte (=arte), eutze (iparralderagoko herrietan euntze = pentze, belardi), gorri, (h)odi, laster, mendi, zaldu… Horretaz gain, antzematen diren zenbait hizkuntza ezaugarri deskribatu ditu Salaberrik: bokalaren ondorengo kontsonante sudurkarietan bustidurarik ez zela (Buztina-alzinea) edota aspirazioa, h-ren ahoskatzea alegia, galdua zela ordurako.

Laburbilduz, euskarak Nafarroako hego-ekialdean Aragoa ibairaino izan zuen hedapena berretsi eta euskara haren kolorea pittin bat argitzera datorren lekukotasun ederra eman du ezagutzera uxuetarrak. Izango ahal dira, nork aurkituko zain, orain arte antzemandakoa zabaltzen eta sakontzen lagunduko diguten testu gehiago!

Ingurua2b

Euskararen iraupena Nafarroako ekialdean. Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Me hago eco en esta entrada del interesante artículo publicado en el último número de la revista Fontes Linguae Vasconum por su director, Patxi Salaberri Zaratiegi, miembro de la Real Academia de la Lengua Vasca-Euskaltzaindia. Salaberri desglosa y analiza los datos que ofrece un antiguo cuaderno recientemente localizado en el Archivo General de Navarra, escrito muy probablemente en la segunda mitad del siglo XIV y procedente de Murillo el Fruto, localidad ribera navarra sita en la comarca conocida hoy como Ribera del Arga-Aragón. El cuaderno lleva por título ‘Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto’ y contiene abundante y valiosa información sobre las personas que poblaron Murillo hace más de seis siglos y acerca de la toponimia menor de la villa en aquella época, y es precisamente esa toponimia, cuando no existen referencias más directas, el instrumento más fiable del que disponemos para determinar cuál(es) era(n) la(s) lengua(s) que habló un grupo humano en un momento dado. Pues bien, la abundante presencia en el documento de topónimos euskéricos absolutamente diáfanos incluso en nuestros días, que no habían sufrido aún la inevitable deformación producida en los nombres de lugar cuando la lengua en la que se fijaron ha dejado ya de ser hablada por una comunidad, sugiere claramente que el euskera seguía aún vivo en Murillo el Fruto en la segunda mitad del siglo XIV, coexistiendo con el romance que en época posterior terminó imponiéndose por completo. Salaberri explica razonadamente este hecho, y perfila algunas características del habla vasca de Murillo que pueden entreverse en los topónimos que proporciona la nueva fuente exhumada. El académico de la lengua vasca concluye finalmente que la pervivencia del euskera en la ribera baja del Aragón, cuyo límite probable situó él mismo en su día en el siglo XIII, debe ser revisada a la vista del documento que ha dado a conocer.

Murillo Zarrakaztelu La Oliva

Murillo el Fruto (hurbilena), Zarrakaztelu eta La Oliva (eskuinetara) Uxue aldetik (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com.es).


FONTES LINGUAE VASCONUM 119

 

Fontes119Egilea: Patxi Salaberri Zaratiegi (zuz.)

Argitaratzailea: Nafarroako Gobernua – Gobierno de Navarra

Urtea: 2015

Hizkuntza: euskara eta gaztelania

Euskarria: papera eta sarea.

Kalean delarik duela zenbait aste Nafarroako Gobernuak argitaratutako aldizkariaren 120. zenbakia, aipatu gabe dago oraindik txoko honetan aurrekoa, eta Nafarroa eta euskara lotzen dituzten aztergai interesgarriak bildu zituen FLVen 119.ak bere baitako bost artikuluetatik lautan. Hona xeheago haien berri.

Aurizko aldaeraren inguruan (Aurizko eta Orreagako euskararen lagin batzuk), Koldo Artola

Artolak berak ekarpen honen hasieran gogorarazten duenez, Bonapartek Cispamplonés izena eman zion XIX. mendean Iruñeko ekialde zabalean Olaibartik Ibargoitira eta Auriztik Urraulgoitira hedatutako euskarari. Auritzekin batera Orreaga zegoen eremu zabal horren ipar-ekialdeko ertzean. Gaur ez dago ordea bi herri horietako euskaldun zaharren mintzoa entzuterik; egia esateko, hizkera osoarenak egin du ia-ia, eta Erroibar zein Esteribarko hiztun bakar batzuk besterik ez dira behinolako Cispamplonés haren azken kondarren gordailu.

burguete-e1333797875786

Auritz. Argazkia: www.txikipolit.es

Zaraitzun nahiz Artzibarren jasotako uzta karrikaratu ostean, Orreaga-Auritzetan 1985 eta 1989 bitartean eginiko landa-lanaren emaitza isuri du Artolak Fontesen: 1900 eta 1910 bitartean sortu ziren Aurizko bost lekukoren hizketa, eta Orreagan 1929an jaiotako beste batena, hain zuzen ere. Hizkuntza alorretik kanpo aski interesgarriak diren hainbat gai topatuko ditu irakurleak artikuluan transkribatutako elkarrizketetan zehar: matatxerria, Orreagako prozesioa, gerra garaiko gorabeherak, eultzea…

Lekukoek eman zituzten datu linguistikoak, aitzitik, ez dira Koldo Artolaren esanetan nahi bezain argiak. Beharbada Orreaga zein Auritz, luzaroan, alde bateko eta besteko hiztunen pasabide ohikoak izateagatik; edota Artolak grabazioak egin zituenerako bi herrietako euskara galbidean egonda bazelako artean euskaldun zaharrik, baina guraso biak bertakoak zituenik arras gutxi… azken batean jasotako emaitzak nahasixeak dira tarteka, eta ez beti inguruko herrietako lekukotasunek eskatuko luketenaren araberakoak (horren adibide dira, esaterako, lehenaldi amaierako -n dela eta, edota -ako / -eko banaketaren inguruan Artolak bildutakoak). Nolanahi ere, Nafarroako eremu zabalean euskarari eutsi zion azken belaunaldiaren lekukotasuna galtzen ez uzteko Aranzadiko ikertzaileak egin duen lan eskergaren adibide ederra da artikulu honetan irakur daitekeena.

Garai arkaikoko euskara nafarraren lekukotasun berriak: gehiketak eta zuzenketak F. Maioraren liburuari, Ekaitz Santazilia

AGN

Nafarroako Artxibo Orokorra (R. Lasaosaren argazkia)

Behin baino gehiagotan aipatu dut hemen Fernando Maiora ikertzailea Nafarroako artxiboak biluztuz euskararen arrasto idatzien ondarea aberasteko egiten ari den ahalegin gaitza. Ezin konta ahala lan orduren fruitua zenbait libururen bidez eskaini du artaxoarrak; horietako bat 2011n argitara emandako Reino de Navarra. Euskera: injurias, coplas, frases da.

Orain arteko bilketa-lan eskerga hori are baliotsuago bihur dezake ordea hizkuntzan aditua denaren galbaheak, eta horretaz arduratu da NUPko irakasle eta Aziti Bihia taldeko kide den Ekaitz Santazilia. Maioraren bilaketa ahaleginaren zenbait emaitza esanguratsu hartu, eta haiei filologoaren zorroztasuna eta sakontasuna gehitu dizkie, Artaxoakoak iluntasunetik ateratako euskararen lekukoak orraztu, doitu eta iruzkinduz, Nafarroako euskararen ibilbidea eta nondik norakoak hobeto ulertzen lagun diezaguten.

Lesaka, Goizueta, Eugi, Ezkurra, Larrasoaña, Urrotz, Olatz-Txipi, Puiu, Otsagabia, Etxauri, Muruzabal eta Artaxoako hamabi lekukotasun aztertu ditu Santaziliak, 1549 eta 1607 bitartekoak. Herritarren arteko liskarrak konpontzeko hasitako prozesuei dagozkie, eta euskarazko hitz solteak baino askoz gehiago dakarte tarteka, zenbait lerrotako pasarte ere badirelarik hauetako batzuk (Etxaurikoa edo Otsagabikoa, besteak beste). Horren adierazgarri, Miguel Dicastillo lekukoak Etxauriko Joanes Ibarrari 1598an entzundako lekukotasun eder hau:

orayco  guiça aldartean arraçioric batre baldin badaucat, estaut Amburçeac orayco aldian nay duenic pasatuco (…) bay eta escribau batec juramentu arrtu cerauda eta es omen çen alcateen baytan firmatu, eta escribauagana aguertu ninça eta galdetu nio ene contra atera den emendic “mediante juramentu”  bat, eta erran çerauda “es”.

Dagoeneko aski ezagunak diren hizkuntza-ezaugarri ugariren oihartzuna dakarte maiz bildutako testuek; adibidez, amaierako -n gabeko iraganeko adizkiena (ninçanio…). Baina horiekin batera, badira ezaugarri berriagoak edo testuetan horren usu agertu ez direnak ere: Ezkurrako achequina çeagoc (1569);  erran aditz trinkoari dagokion nor-nori saileko çarreço adizkia (Larrasoaña, 1579); Urrotzen 1582an erabilitako erlatibozko egitura bitxia (guyçona char duc, buffeta bat emanagatic quexassen den ha); baizik-en ordeko baze (Olatz-Txipi, 1596)…

Beste hizkuntza-agerpen batzuk, aldiz, orain arte jasotako lekukotasunen arabera espero genezakeen eremutik kanpo loratu direla ematen du: esaterako, Lesaka inguruko *iron erroko ezindiro aditz forma (ez + zindiro, 1549), edota Olatz Txipiko elbanenquio iragangaitz eta datiboduna, Iparraldeko egileen artean ezaguna.

Artaxoa2

Artaxoa, 1607: “estesaçula bana alonbra ori, eçe urtea beteric dagola. Çoas, çaynço çure nagusiari nic erran drayçudala” (argazkia: www.artehistoria.com)

Hamabi lekukotasunak iruzkindu ostean, eta amaiera gisa, bi tresna baliogarri erantsi dizkio Santaziliak artikuluari: lanean zehar bildutako hizkuntza ezaugarri nagusien zerrenda eta kokapena batetik, eta testuetan ageri diren leku eta pertsona izen zenbait, bestetik.

La carta bilingüe de Matxin de Zalba (1416). El iceberg lingüístico navarro, Peio J. Monteano

Matxin de Zalba eta Martin de San Martin nafarrek XV. mendearen hasieran elkarri idatzi eta Florencio Idoatek 1969an topatu eta ezagutzera eman zuen gutun elebiduna blogean dagoeneko aipatu dudan gaia da. Garrantzi handiko lekukotasuna da (idatzi zenetik sei mende bete direla eta, apirila amaitu arte Nafarroako Artxibo Orokorrean ikusgai dagoena), behin baino gehiagotan aztertutakoa, baina eskutitza zegokion testuinguruan kokatu eta horren arabera interpretatzeko ahalegin sakona egin gabe zegoen oraindik. Hutsune hori bete nahiak eragin du Peio Monteanok FLVera ekarritako lana, egileak berak ikerketa-saioaren hasieran adierazi legez.

1416b

Et jaunatiçula abarion ez nayz bildur ezten alla…“. Matxin Zalbakoak 1416an idatzitako euskarazko testu zatia gorriz inguratuta dago (iturria: www.navarra.es).

Historialari atarrabiarraren lehendabiziko ekarpena eskutitzaren data zuzentzea izan da, arrazoiak emanda frogatu baitu 1416an idatzi zela orain arte 1415ekotzat genuen testua. Horrezaz gain, Matxin Zalbakoa eta Martin San Martingoa hurbilagotik ezagutzeko parada eman digu. Lehendabizikoa (c. 1390-1446), seguruenik iruñarra, erret-notario izendatu zuten eta Nafarroako finantza-arduradun nagusi izan zen 1413tik aurrera, eta horrenbestez, Nafarroako altxorraren arduraduna; itzal handiko gizona. Harexek idatzia da gutunaren euskal pasarterik zabalena. Martin San Martin, aldiz (c. 1380-1428?), ausaz San Martin Unxekoa, Joana infantaren idazkari izan zen 1405etik aurrera, erregearen idazkaria zen 1416rako, eta errege-etxearen diru kontuak eta gastuak kudeatzeaz arduratu zen.

Monteano 1416

Peio Monteano ikertzailea (argazkia: www.noticiasdenavarra.com)

Gastu horiei aurre egiteko San Martinek baliatu zuen zergetako bat Zalba finantza-arduradunaren kontrolpean zegoen, eta arrazoi horrek bideratu zuen lehendabizikoak bigarrenari 1416ko testua idaztea. Ez zen eskutitz ofiziala, baizik eta orri soltean idatzitako oharra, San Martini sortu zitzaion zerga-zalantza tekniko bat arin galdetzeko modukoa, eta orri hartan bertan Zalbakoak erantzundakoa. Garai bertsuko liburu bati josita iraun zuen oharrak XX. mendean iluntasunetik atera arte; betiko galduko zen bestela, ziurrenik.

Zenbait galdera egin dizkio Monteanok bere buruari artikuluan zehar: zergatik izkiriatu zituzten horren goi-mailako bi funtzionariok euskarazko pasarte haiek? Ohikoa izango al zen haien arteko komunikazioan euskaraz aritzea? Horren ezohikoa ote da oharra bera, edo halako gehiago izango ziren, desagertu badira ere?

XV. mendearen hasieratik Nafarroako gortea ‘bertakotu’ egin zela baieztatu du Monteanok, ordura arteko zerbitzari frantsesen proportzioa ahuldu zelarik. Bestalde, XV. mende inguruko erresuma hartan euskarak izango zuen pisua zenbaterainokoa izango zen ere aztertu du, eskura dauden zenbait iturri idatzi arakatuz. Atarrabiakoaren ustez ez da gehiegikeria orduko nafarren % 80 inguru

Unx G01

San Martin Unx (argazkia: www.arquivoltas.com)

euskalduna izango zela pentsatzea. Hau dena ikusirik, Monteanok uste du beharrezkoa dela Erdi Aroa azkentzean Nafarroak bizi izan zuen hizkuntza-egoeraren ohiko irudia aldatzea; euskara ez zela izango, besterik gabe, herri xehe eta alfabetatugabearen behe-mailako hizkuntza hutsa, batere prestigiorik gabea. Ohiko irudi hori egokitzeak errazago ulertaraziko liguke nolatan erabili zuten euskara 1416an Nafarroako Gorteko bi pertsonaia garrantzitsuk; zertarako, eta ekonomiarekin zerikusia zuen zalantza tekniko baten inguruan aritzeko gainera.

Saroi entitate geografikoaren banaketa, esanahia eta etorkia toponimiaren argitan, Luis Mari Zaldua

Sario Zaldua

Azken mendeotako Nafarroa euskaldun osoan zehar hedatu den sario / sarobe hitzaren banaketa FLVeko artikuluan ageri den bezala (iturria: Luis Mari Zaldua)

Merezi du labur antzean sikiera aipatzea Luis Mari Zalduaren artikulu interesgarria, aztergunea Nafarroaz gaindiko eremua bada ere. Aipagai duen saroi hitza, baliokide gaztelaniazko “sel” edo “prado o terreno cercado” dituena eta sare + ohe hitzen batura litzatekeena, ohikoa da Erdi Aroko dokumentazioan, XIII. mendetik aurrera, gaur egun OEHn ‘sarobe’ edo ‘saroi’ bezala jasota dagoelarik.

Luzaide eta Ollaran inguruko 1284ko lehen lekukotasunetatik hitzak egindako bidea aztertu du Zalduak, eta zorroztasunez zedarritu du saroi entitate geografikoak hango eta hemengo lexikoan utzitako arrastoa (ondoko mapan ikus daitekeen bezala). Hitzaren banaketa aski zabala bada ere (Gipuzkoa, Araba, Zuberoa…) Nafarroari dagozkio Zalduak jasotako adibiderik gehienak, eta horri esker ederki zehaztu du saroi horrek Nafarroan zehar utzitako aldaera bakoitzari (sarobe, saroi, sario, saure…) dagokion eremua.

Zaldua

Luis Mari Zaldua (argazkia: www.kronika.eus)

Lau hauekin batera FLV aldizkariaren 119. alea osatzera datorren bosgarren lana Iñaki Camino donostiarrak Oztibarreko mintzoaz eta haren lexikoaz idatzitako artikulua da.


FONTES LINGUAE VASCONUM 118

flv 118

FLV 118. Egin klik irudian edukietara jotzeko

Egilea: Patxi Salaberri (zuz.)

Argitaratzailea: Nafarroako Gobernua – Gobierno de Navarra

Urtea: 2015

Hizkuntza: euskara eta gaztelania

Euskarria: papera (sarean, hemen)

FLV  aldizkariaren 119. zenbakia osatuko duten edukiak dagoeneko orraztuta eta labean daudelarik, hona hemen —Nafarroako euskararen ikuspegitik— otsailean argitara emandako 118ari dagozkion zenbait:

 

Batallonaren ordena. Doneztebe, 1840. Juan Jose Zubiri

Santesteban antiguoGoizuetako udaletxeko artxiboan topatutako XIX. mendeko testu zahar berri bat ekarri du Juan Jose Zubiri donostiarrak Fontesera, Doneztebeko herritarrentzat idatzia, darabilen hizkera bete-betean Doneztebekoa izan ez arren.

Hogeita hamazazpi artikulutan zehar garatutako ordenantza da, estilo aldetik gaztelaniaren joskerarekiko morrontza handixkoa duena. Jatorrizko erdal testu zehatza ez da gaur arte topatu, baina agerikoa omen da itzulitakoak 1821eko lege-testu bat izan zuela oinarri; izan ere, Zubirik aurkeztutako idazkiaren zatirik handiena urte hartako apirilaren 17ko dekretu bat da, euskarara isuririk.

Zein euskaratara, ordea? Ez behintzat biribil-biribil zegokien hartzaileenera, esan bezala. Testuak baditu hainbat ezaugarri nafar, ipar-sartaldera begira jarriko luketenak; baina erdialde kutsukoak ere ez gutxi. Eta ageri diren tasun nafar horietan ez du ematen antzeman daitekeenik gaur Doneztebe inguruan egiten denaren isla zuzenik.

Zubirik, 1840ko itzulpenaren transkripzioa eskaintzeaz gain, zabal aztertu ditu artikuluan testuari dagozkion hainbat hizkuntza-ezaugarri, grafiatik hasi eta hiztegira bitartekoak.

Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (eta 9 – Aditzaz zerbait Elkanoko aldaerarekiko erkaketan). Koldo Artola.

Ultrapamplones bonaparte

Hegoaldeko goi-nafarreraren baitako aldaerak (Eguesibarkoa eta Artzibarkoa barne) Bonaparteren sailkapenaren arabera (Iturria: Morfología del verbo auxiliar vasco).

Laster beteko ditu hamar urte Koldo Artolak Artzibar inguruko euskara hizpide harturik FLVn argitara eman zuen lehendabiziko lanak. Segida ederra izan zuen: beste zortzi ekarpen —gaurko hau errematea— horien bidez Artzibar iparraldeko eta Hego-Esteribarreko azken hiztunei 1971tik 1992ra bitartean Artolak berak eginiko hainbat inkesta ezagutarazi, eta inkesta horietan bildutakoak inguruko datu garakide zein zaharragoekin erkatzeko ahalegin handia egin duelarik. Erkaketa lan horretan barnera begira jokatu du alde batetik donostiarrak (azken hamarkadetan Artzibarren zein Esteribarren jaso ahal izan diren azken orduko albisteekin batera Uritz, Arrieta, Lakabe edota Orotz-Beteluko iturri zaharragoak baliatuz); baina datuak testuinguru zabalagoan txertatze aldera, izan dute lekurik XVIII. eta XIX. mendeei dagozkien Eguesibarko, Elortzibarko eta Urraulgoitiko lekukotasunek ere. Esan gabe doa Aranzadiko ikertzailearen lan eskuzabalari esker hobeto ezagutzen dugula Zangozako merinaldeko aldaera iraungi hura.

Adoain Iñako Redin

Adoain, Urraulgoiti (Iñako Redinen argazkia)

Gaurko honen aurreko zortzigarren atalean hiztegi lagin zabala alderatu eta gero, aditz laguntzailea izan du aztergai Artzibarri buruzko azken saio honek.

Esan bezala, Artolak kontuan izan dituen Artzibar ingurumariko datuen artean Urraulgoitikoak daude; Adoaingoak, hain zuzen. Datu labankor samarrak dira hangoak, orain arteko iturri idatzi bakarra Adoaingo Aita Estebanen testuak izan baitira, ezaguna delarik badela kaputxinoaren idatzietan lapurterarekiko zorrik, aditz alorrean bereziki; dena den ez du egileak Adoain bazter utzi nahi izan, Urraulgoiti Eguesibarrekin batera ezarri baitzuen Bonapartek 1863ko mapa ezagunean.

Basaburu Txikiko euskararen lekukoak (I) 

Arestian iruzkindutako bi lanekin batera, blog honetan lehendik ere aipatu ditudan Mariano Erbiti eta Miguel Ignacio Armasari buruzko xehetasunak topatuko ditu irakurleak Fontes Linguae Vasconum aldizkariaren 118. zenbaki honetan.

Hauexek dira gainerako artikuluak:

Hacia una periodización de la fragmentación del euskera occidental. Gontzal Aldai.

Aipuaren aipuari tiraka. Melchor Oiangurenen euskal gramatiken eta hiztegi hirukoitzaren bila euskalaritzaren hastapenetan. Mikel Aizpuru.

Birformulatzaile laburbiltzaileen balio diskurtsiboen azterketa. Mª Jesús Aranzabe / José Mª Arriola.

Las mujeres de El amigo congelado de Joseba Sarrionandia: la utilización de personajes femeninos para hacer frente a los límites del lenguaje. Eider Rodriguez.

Topónimos alaveses de base antroponímica que tienen hurivilla como formante. Patxi Salaberri Zaratiegi.


BIDANKOZARTE aldizkariaren azken aleak, sarean

_A0Y1189

Bidankoze (argazkia: frotolafoto.blogspot.com.es)

Azken urte honetan zehar, aurreko hiruretan bezala, etenik gabe ekin dio Gotzon Perez Artutx bidankoztarrak bere herriko historia, hizkuntza eta ohiturekin loturiko jakingaiak bildu eta jendaurrean hedatzeko lanari. Lan horren fruitu dira BIDANKOZARTE aldizkariaren azken hiru aleak: 12.a, 13.a eta 14.a. Lehendabiziko biak euskaraz irakur daitezke dagoeneko; 14.a, aldiz, gaztelaniaz besterik ez, oraingoz,

Bidankozeko gertakizun historiko zenbait jasotzeaz gainera, herrian behinola hitz egindako euskarara hurbil gaitzaketen edukiak bildu ditu hiru ale hauetan ere Perez Artutxek: hiztegi bidankoztarrari dagozkion hitzak (basa-ugaztun eta hegaztiak), oikonimia-gaiak (etxe-izenak), toponimia, eta Mariano Mendigatxa zenak idatzi eskutitzetan Azkueren lankide hark XX. mende hasieran idatziz jarritako euskarazko animalia-izenak.


Izarbeibarra eta Mañeruibarra: etxe izenak

Izarbeibar Mañeruibar 4

‘Izarbeibarra eta Mañeruibarra: etxe izenak’ liburuaren azala.

Joan den urtarrilean jakin nuen Koldo Colomori esker Gares inguruko herrietako oikonimoak —etxeen izenak, alegia— bildu eta liburu batean aurkeztu asmoz bidean zen egitasmoaren berri. Izarbeibarko euskaldunen azken urte hauetako ahaleginak nolako fruitu ederrak eman dituen ikusita (blog honetan bertan aurkeztutako hainbat liburu edota euskeraenvaldizarbe.blogspot.com webgune bikaina horren lekuko), oraingo honetan ere lan sakon eta oparoa espero behar. Halakoxea izan da, zalantzarik gabe.

Hona hemen egun hauetan Izarbeibar eta Mañeruibarren zehar aurkezten hasia den liburuaren oinarrizko datuak:

Izenburua: Casas de Valdizarbe y Valdemañeru: nombres e historia / Izarbeibarra eta Mañeruibarra: etxe izenak

Argitaratze-koordinazioa: Mikel Belasko Ortega, Koldo Colomo Castro (egileak, guztira, 26)

Urtea: 2014

Hizkuntza:  gaztelania eta euskara

Laguntzaileak: Izarbeibar eta Mañeruibarko Udalak, Nafarroako Gobernua

Orrialde kopurua: 669

Salneurria: 20€

Izarbeibar Mañeruibar3

Garesi buruzko atalaren azala (argazkia: Patxi Uriz)

Duela hiru urte sortu zen Izarbeibar eta Mañeruibarko etxe-izenak bildu, normalizatu eta jendearen aurrean paratzeko ideia. Lan beharrezkoa, izen haietako asko galbidean baitziren ordurako, adinekoek baizik ez zekizkitelarik; baina egiteko gaitza aldi berean, hemezortzi herritako ehunka eta ehunka eraikinek osatu ondarea goitik behera aztertu eta ordenatzea ez baitzen munta txikiko afera.

Izarbeibar Mañeruibar2

Olkotzi eskainitako atalaren orrialde bat

Horregatik, egitasmoa errealitate bihurtzeko derrigorrezko osagai bat —eta, bide batez, liburu honen zutaberik sendoenetakoa— elkarlana izan da. Argitalpenaren ardura Koldo Colomok eta Mikel Belaskok hartu badute ere, talde handi baten ahaleginari esker osatu ahal izan da egitekoa: 25 lagun baino gehiago arduratu dira Izarbeibarko hamabi herrietan eta Mañeruibarko seietan informazioa biltzeaz, eta herri horietako ia 70 biztanle izan dituzte berriemaile. Azken horiek ez ezik biltzaileak ere eskualdekoak izanik, bertakoek bertakoentzat sortutako argitalpen honen bigarren zutabea hurbiltasuna dela esan daiteke; nekez bil zitekeen liburu batean Izarbeibar eta Mañeruibarri buruzko ezagutza handiagorik.

Aipatzekoak dira lanaren sakontasuna eta zorroztasuna ere. Liburuaren helburuetako bat inguruko etxe-izenak egoki finkatzea eta interesa duen irakurleari erreminta zehatz eta fidagarria eskaintzea denez, funtsezkoa zen euskal nahiz erdal oikonimoen formak datu historikoak eta hizkuntza-arauak kontuan hartuz aurkeztea, eta ez irizpide garbi eta guztiz bateraturik gabe. Are gehiago ekimena Nafarroako zonalde horretan aitzindaria izanda. Gutxi lan horri ekiteko Mikel Belasko bezain egokirik: ikertzaile iruindarraren gidaritzapean, Euskaltzaindiaren arauetan oinarritutako proposamen zehatz eta arrazoituak aurkeztu dira euskarazko etxe-izenetarako, eta Euskaltzaindiaren beraren lana izango da proposatutakoa aintzat hartu edo ukitzea.

Etxe-izenak era normalizatuan biltzeko erabilitako hizkuntza-irizpideak liburuaren hasieran azaldu ditu Belaskok. Harekin batera beste bi egilek finkatu dituzte lanaren oinarriak lehen orrialdeetan: Koldo Colomok, aitzinsolas elebidunean, eta Fernando Perez de Labordak, oikonimo askotan hain begi-bistan ageri den euskarak bi ibarretan eginiko ibilbide historikoa laburtuz.

Liburura Izarbeibar eta Mañeruibarko mintzoaren aztarna bila jotzen duenak —euskara baitu blog honek ardatz— ezinbesteko du laburpen interesgarri hori irakurtzea; baina, horretaz gain, Argiñariztik Añorbera eta Biurrundik Ziraukira bitarteko etxeetan euskarak utzi duen arrasto sakona antzemateko bide ezin hobea du herri bakoitzari eskainitako orrialdeetan barrena abiatu eta etxe-izenak, argibideak, erreferentzia historikoak… liburua bera, hitz batean, eskuztatu eta dastatzea. Gomendio bera egin nahi diot bere herriko etxeak ikusi, bi ibarren historiaz apur bat gehiago jakin edota Nafarroako ondarearen zati hau gertutik ezagutu nahi duenari: ibilbide atsegina eskainiko diote fitxa bidezko antolaketak, azalpenen argitasunak eta testuekin batera txertatutako argazki ezin ugariagoek.

Liburua dagoeneko esku artean izateak ez du esan nahi, dena den, argitalpena eragin duen proiektu zabalagoa bukatutzat jo behar denik. Oikonimoen normalizazio linguistikoa ez ezik administratiboa ere bideratu nahiko lukete egileek, berreskuratutako etxe-izenen erabilera sustatzearren; hori dela eta Nafarroako Gobernura helarazi dituzte proposatutako izenak, katastroan eta mapagintzan agertu ahal izateko. Normalizazio administratiboarekin batera dibulgazio-lana egin nahi da ibarretan bertan, kultur ondasun diren aspaldiko etxe-izenak ahal den kasu guztietan erabil daitezen, eta erabiliz, iraun ahal izan dezaten; beti ere etxejabeen borondatea errespetatuz, jakina.

Izarbeibar Mañeruibar5

Añorbeko Casa Txuperio / Txuperiorena etxeak XVII. mendeko igeltsero bati zor dio izena: Exuperio de Echeverríari, hain zuzen.

Azken batean gizatalde bat bere herri, ibar edo eskualdearekin identifikatzen lagun dezakeen elementu garrantzitsuenetako bat etxea da: ederki bildu ditu bada liburu honek, txukun izendatzeko bidea eskainiz gainera, izena ongi ezagututa izanari hobeki eutsi ahal izateko. Baina etxe horiek izendatu dituzten hizkuntzak, halaber, nortasun-emaile indartsuak dira; eta alde horretatik ere nahi dut azpimarratu argitalpen hau. Ez etxeen bidez Izarbeibar eta Mañeruibarko euskara azaleratzeagatik bakarrik, baizik eta gaur egun eskualdekoak diren bi hizkuntzak zaindu, arautu eta harremanetan jartzeagatik, biak baitira bertakoen ondare, eta bien arteko elkarkidetza eta errespetuak ekarriko diolako onura inguruari. Azkenik, ziur naiz lan bikain hau prestatze bera kultur-identitatea indartzeko tresna izan dela parte hartu dutenentzat. Aukera polita dute haiei esker gainerako mañeruibartar eta izarbeibartarrek ere haien ondarera hurbildu, hura hobeto ezagutu eta, horrela, nortasun-sustraiak errotzeko.

Hona hemen liburua jendaurrera ekarri asmoz datozen egunotan izango diren aurkezpen-ekitaldiak:

Abenduak 11 diciembre: Legarda (20:00etan)

Abenduak 12 diciembre: Añorbe (20:00etan)

Abenduak 13 diciembre: Gares-Puente la Reina (18:00etan)

Abenduak 14 diciembre: Eneritz (13:00etan)

Abenduak 15 diciembre: Obanos (19:30ean)

Abenduak 16 diciembre: Ukar (19:30ean)

Abenduak 19 diciembre: Zirauki (20:00etan)

Abenduak 20 diciembre: Artazu.

Comento en esta entrada la obra ‘Casas de Valdizarbe y Valdemañeru: nombres e historia’, coordinada por Koldo Colomo y Mikel Belasko y que está siendo presentada durante el mes de diciembre en Gares-Puente la Reina y sus alrededores. Se trata de un libro de extraordinaria calidad y cuidada presentación que recoge a lo largo de casi 700 páginas cerca de dos mil casas pertenecientes a las dieciocho entidades de población de los valles mencionados, aportando entre otras informaciones imágenes, datos históricos y la denominación normalizada en castellano y euskera de cada una de ellas. Esta publicación, de indudable valor para salvaguardar el patrimonio inmaterial de la zona, no habría sido posible sin el esfuerzo coordinado de casi 30 autores y 70 informadores de todos pueblos del entorno a lo largo de más de dos años, y puede ser adquirida al precio de 20 euros hasta agotar los ejemplares. En las líneas que anteceden a este resumen está recogido el calendario de presentaciones previsto para los próximos días.


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko ekaina
    A A A A O I I
    « maiatza    
     1234
    567891011
    12131415161718
    19202122232425
    2627282930  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu