Tag: argitalpenak

BIDANKOZARTE aldizkariaren 11. alea, eskuragarri

bidankozarteSarean da dagoeneko 2014ko udaberriari dagokion BIDANKOZARTE aldizkari historiko-kulturalaren azken alea. Bidankozeko historia, ohitura edota euskararekin lotutako gaiak zabaltzeko asmoz sortutako agerkaria da BIDANKOZARTE, Gotzon Perez Artutxen ekimen txalogarriari esker 2011n abiatua, eta gaur egun internet bidez ere eskura daitekeena.

Aldizkaria elebitan plazaratzen da, euskarazko eta gaztelaniazko bertsioak eskainiz. Gaztelaniazko ale atzeratuak sarean daude dagoeneko, eta euskarazko zenbait ere bai, falta direnak pixkanaka-pixkanaka osatze bidean daudelarik.

Hemerotekaz gain, historia, toponimia eta oikonimia gaiak topatuko ditu irakurleak azken ale honetan, Bidankozeko hiztegiarekin eta Mariano Mendigatxa zenak idatzitako eskutitzei buruzko jakingaiekin batera.

Nahi duenak hemen topatuko ditu orain arte sareratutako ale eta eduki guztiak.

La revista BIDANKOZARTE, cuyo nº 11 acaba de ver la luz en la red gracias al trabajo de Gotzon Pérez Artutx, divulga regularmente temas de interés relacionados con la cultura y la historia de la villa roncalesa de que vio nacer a Mariano Mendigacha. La publicación (que puede leerse en castellano y en euskera) ofrece en su último número, entre otros contenidos, una muestra del léxico castellano propio de la localidad y el valle del Roncal, y una pequeña crónica del final de la Guerra Civil en Vidángoz. Los números anteriores de la revista pueden consultarse aquí.


Nafarroako euskararen inguruko ikerlanak sarean (V)

BOE

Nafarroako euskararekin zerikusia duten azken mende laurdeneko ikerlanen zerrenda ahaleginaren bosgarren saioa da hau. Gogora interneten eskuragarri topatu ditudan lanen bilduma dela, eta ez ditudala bertaratu paperean baino kontsulta ezin daitezkeenak. Inoiz edo behin Nafarroako euskara mintzagai zuzen ez duten artikuluak bildu baditut, zeharka bada ere euskara nafarrari buruzko xehetasunen bat ematen dutelako izan da.

L

Larrañaga, Xabier: Mendigatxak Azkueri igorri eskutitzak: Aditza‘, FLV 75 (1997).

Lekaroz, Gorka: Antzinako baztanera: XVIII. mendeko prediku argitaragabe bat, FLV 101 (2006). Huarte

Lizarraga, Bittorio: Leitzako hizkera adierazkorra: biraoak‘, FLV 103 (2006).

Lopez-Mugartza, Juan Karlos: Izabako lekuizenak‘, FLV 63 (1993). 

________________________,’Erronkari eta Ansoko toponimiaz zenbait ohar‘, FLV 105 (2007).

________________________, ‘Sobre Salvatierra de Esca, Aragón y el euskera‘, Huarte de San Juan 9 (2007).

________________________, Erronkari eta Ansoko toponimiaz, Nafarroako Gobernua & Euskaltzaindia, Iruña-Bilbo (2008).

________________________, ‘Euskera, language of the Pyrenees: the case of Ansó (Aragon) and Roncal (Navarre)‘, ASJU 42/2 (2008).

________________________, ‘Aragoiera eta euskara Ansoko Toponimian eta Onomastikan Erronkariko adibideen argitan‘, in  Sagarna, A., Lakarra, J. & Salaberri, P. (arg.), Pirinioetako hizkuntzak, lehena eta oraina (1195-1220. orr.) (2011).

M

montoyaMartínez, Asunción: ‘El léxico vasco del pastoreo en el Atlas Lingüístico y Etnográfico de Aragón, Navarra y Rioja‘, ASJU 34/2 (2000).

Mikelarena, Fernando: La evolución demográfica de la población vascoparlante en Navarra entre 1553 y 1936‘, FLV 92 (2003).

Montoya, Estibalitz: Urdazubi eta Zugarramurdiko euskararen norabidea‘, FLV 69 (1995).

 

N

Nitta, Masu: Dos topónimos de la Vizcaya (Navarra): Guetadar y Sabaiza‘, FLV 76 (1997).

 

O

Olano, Mikel: Gipuzkerazko sermoi bat Leitzan‘, FLV 89 (2002).

Ondarra

Franzisko Ondarra (1925-2005)

Ondarra, Franzisko: ‘Goñerrin aurkitutako sei euskal testu (1743-1753)‘, FLV 53 (1989). 

________________, Nafarroako Bertizaranan topatutako euskal testuak‘, ASJU 23/3 (1989).

________________, ‘Goñerrin aurkitutako lau euskal testu (XVIII. m)‘, FLV 55 (1990).

________________, ‘Goñerrin aurkitutako beste sei testu‘. FLV 57 (1991).

________________, ‘Amoresco eta doloresco Jesu Christoren pausoac‘, in J.A. Lakarra (arg.), Memoriae L. Mitxelena magistri sacrum, ASJU-ren gehigarriak 14, Donostia (1991).

________________, ‘Goñerrin aurkitutako testuak (IV)‘, FLV 60 (1992).

________________, ‘Goñerrin aurkitutako testuak (V)‘, FLV 62 (1993).

________________, ‘Javier Ramon de Lakoizketa Bertiz-ek izan zituen testuak‘,  FLV 65 (1994).

________________, ‘Javier Ramon de Lakoizketa Bertiz-en euskal testuak‘,  FLV 66 (1994).

[OHARRA: paperezko aldizkarien azaletan izenburu bera dakarte azken bi artikuluek, akatsen bat tarteko]

________________, ‘Goñerrin aurkitutako testuak (VI)‘, FLV 67 (1994).

________________, ‘Juan Martin de Ibero (1729-1783), Izuko parrokua (1754-1783)‘, FLV 72 (1996).

________________, ‘Ollon 1777 urtean emandako testuak‘, FLV 73 (1996).

________________, ‘Bakaikuko euskal hitzak, esaerak etab.‘, FLV 100 (2005).

Otxandorena, Tomas: Don José Erasun (1821-1894)‘, FLV 74 (1997).

P

PagolaPagola, Rosa Miren: ‘Nafarroako hizkeren lexikora hurbilketa‘, in Euskalgintza XXI. mendeari buruz, Iker 19, Euskaltzaindia, Bilbo (2008).

______________ & Alkiza, Elena & Beola, Ainhoa & Iribar, Itziar & Iribar, Juan Jose: Bonaparte ondareko eskuizkribuak. Iparraldeko goi-nafarrera, Hegoaldeko goi-nafarrera. Deustuko Unibertsitatea, Bilbo (1995-6).

_______________ Iribar, Itziar & Iribar, Juan Jose: Bonaparte ondareko eskuizkribuak. Erronkariera, Aezkera. Zaraitzuera. Deustuko Unibertsitatea, Bilbo (1997).

Pastor, Víctor: Toponimia menor de Los Arcos‘, FLV 54 (1989).

Pérez Ollo, Fernando: El autor de un catecismo baztanés‘, FLV 55 (1990).

Perurena, Patziku: Goizueta 1427ko apeoan‘, FLV 108 (2008).

 


Izarbeibarko euskarari buruzko liburuak

arana gares

Aitor Arana, ‘Diccionario castellano-vasco de Valdizarbe’ liburua eskuetan duela.

Asko dira dagoeneko behinola iraungitako mintzo nafarrak gogora ekarri eta ezagutarazi nahirik sortutako liburuak. Nabarmena da, esate baterako, aurreko hamarkadan zehar Aitor Arana idazleak eginiko lana, eta lan horren emaitza den lingua navarrorum bilduma oparoa. Interesa duen irakurleak eskualde askotako euskararen oihartzuna antzemango du bilduma osatzen duten hiztegi eta azalpenetan zehar: Artaxoakoa, Ameskoa aldekoa, Gesalazkoa, Iruñe ondoan mintzo zena…

Alabaina, euskara aspaldixko galdu zutenen artean bere hizkuntza altxorra iluntasunetik atera, landu eta plazara ateratzen saiatu den Nafarroako eskualderik bada, Izarbeibar dela uste dut. Gares inguruko mintzoaren nondik norakoa eta gorabeherak ezagutu nahi dituena ez da erraz aspertuko, azken mende laurdenean argitaratutako lan sorta zabala baitu eskura; bost liburu dira guztira sarrera honetan aipatuko ditudanak.

Funtsezkoa izan da Izarbeibarko euskararen berreskuratze lanean ere Arana, eta legazpiarraren ahaleginik gabe nekez izango genituen esku artean liburu hauetako asko; baina ez da egiteko horretan bakarrik ibili. Izan ere, gurasoengandik jasotzerik izan ez zuten euskara ezagutu eta auzoei estimatzen lagundu nahi dieten izarbeibartarrak badira; eta ez nolanahikoak, gainera: zoragarria da esaterako Fernando Pérez de Labordak euskeraenvaldizarbe blogean bildu eta antolatu duen informazio jarioa. Blog horretatik bertatik abiatuta kontsulta daitekeen Diccionario de euskera residual y castellano en desuso de Valdizarbe y Valdemañeru lan bikainaz gain, Izarbeibarko euskararen ibilbidea sarean beste inon ez bezain zabal topatuko du hantxe irakurleak; lankide izan zuen ahalegin horretan, besteak beste, aurreraxeago aipatuko dudan Xabier Vélez ere, Garesko semea. Herri horretako euskara zerbitzuburu den Koldo Colomok, bestalde, eskualdean mintzatu zen aldaeraren inguruko dibulgazio lanean aritzeaz gain, jakingai interesgarriak eman ditu argitara Pérez de Labordarekin batera (hemen adibidea). Koldoren bidez eskuratu ahal izan ditut sarrera honetan aipatuko ditudan liburuetako batzuk; mila-mila esker!

Izarbeibarren_mapa_izenekin_eta_kokapena_Euskal_Herrian.svg

Izarbeibar osatzen duten udalerriak

Eskualdetik kanpo jaiotako ikerleen ekarpena ere garrantzi handikoa izan da azken boladan Izarbeibarko euskararen itxura eta kolorea gero eta hobeto ezagutu ahal izateko: Erreniega hegoaldeko lurraldeak hego-nafarrera osatzen zuten gainerako mintzoen artean kokatzeko behar ziren argibideak Iñaki Caminok azaldu ditu; Ricardo Urrizola eta Fernando Maioraren artxibo-lan nekaezinari esker Izarbeibarko hainbat herritako euskal lekukotasun berri eta interesgarriak agertu dira.

Baina ikerlan espezializatuagoez landara Gares ingurumariko euskara axaletik ezagutu, sakonago aztertu eta are dastatu nahi duenak, hainbat liburutara jo dezake. Haietan zehar ikus daiteke, gainera, azken hamarkadetan Izarbeibarko zenbait lagunek beren hizkera berreskuratu, ezagutzera eman eta auzoei guztien ondare sentiarazten saiatzeko egin duten ahalegina.

 1

izarbeibarko euskaraIzenburua: El euskera en Valdizarbe. Testimonios escritos y orales – Izarbeibarreko euskara, Idatziz eta Ahozko Testigantzak

Argitaratzaile: Garesko Udala

Urtea: 1993

Hizkuntza:  gaztelania  

Orrialde kopurua: 29

José María Jimeno Jurío zenaren hitzaurreaz abiatu zen Izarbeibarko hizkuntza ondarea berreskuratzeko emandako lehendabiziko urratsa. Urrats ttipia, ondoren etorri direnen aldean, baina bere ttipian txukuna, bideari ekiteko ezinbestekoa, eta laburpen gisa gaurkotasunik galdu ez duena. Material baliagarria da gaur ere 1993ko liburuska eskualdeak eta euskarak nolako lotura izan zuten (eta duten) jakin ez, eta gaira estreinakoz hurbildu nahi duen erdaldunarentzat. Izan ere, horixe bera izan zuen helburu: eremu hartako biztanleek euskararen oroimen historikoa ez galtzea eta euskararen kateari zeharo apurtu gabe nolabait eustea; azken batean, bazitekeen oraindik duela 20 urte irakurle izarbeibartar adineko batzuk bailarako azken euskaldun zaharren birbiloba izatea. Liburuan euskararen atzerakada historikoari buruzko zertzelada orokor zenbait jaso ziren, eta horrekin batera hizkuntzak Izarbeibarren utzitako lekukotasunen zerrenda, eskualdeko hainbat euskal leku-izen udalerrika bilduta, Gares inguruko gaztelanian euskarak lagatako hitz andanatxoa (urte batzuk beranduago argitaraturiko hiztegi zabalaren aurrekari) eta Izarbeibarko mintzoaren ezaugarrien laburpena ere bai.

2

Izenburua: Izarbeibarko hiztegia

Egile: Aitor Arana

Argitaratzaile: Nafarroako Gobernua

Urtea: 2002

Hizkuntza:  euskara  

Orrialde kopurua: 162

Izarbeibarko euskarari buruzko kontzientziazio lanaren lehen mugarria biztanleei euskara bera gogora ekartzea izan bazenizarbeibar hiztegia (existitu zela jakinaraztea, alegia, eta hori ez zen urrats makala), bigarren pausoa euskara hura jendaurrean erakustea izan zen. Horixe lortu zuen udal esparrua gainditurik Nafarroako Gobernuaren babespean plazaratu zen hiztegiak. Aitor Aranak eskualdeko aldaerari eskainitako lehendabiziko lana izan zen, eta ondorengo urteetan fruitu oparoak eman dituen bidearen hasiera. Bi sarrera-artikulu dakartza liburuak; Aranarena berarena bata -orokorragoa, eta hiztegiaren eta hartan bildutako hizkeraren inguruko puntu zenbait jorratzen zituena- eta Iñaki Camino ikerlearena bestea, Izarbeibarko mintzoaren ezaugarri batzuen deskribapen zehatzagoa. Hiztegiari dagokionez, bailarako mintzotik baturako bidea (110 orrialde) eta  baita kontrakoa ere (46 orrialde) egin zituen, sarritan ezagutzen diren iturri zaharretako adibideak emanez. 2005ean hiztegiaren bertsio ttipiagoa agertu zen arestian aipatutako lingua navarrorum sailaren baitan.

3

Irudia31Izenburua: Diccionario castellano-vasco de Valdizarbe / Hitos históricos del euskera en Valdizarbe

Egile: Aitor Arana / Fernando Pérez de Laborda, Fernando Maiora, Koldo Colomo, Xabier Vélez.

Argitaratzaile: Garesko Udala

Urtea: 2009

Hizkuntza:  gaztelania  

Orrialde kopurua: 219

Azken urteotan hiru liburu ederrek osatu dute Izarbeibarko euskarari buruzko lan-bilduma. Horietan lehena 2002ko hiztegiaren gaztelaniazko moldaketa izan zen. Agerikoa da berriro ere euskara izarbeibartar erdaldun guztiei helarazteko borondatea; baina 1993ko urrats apal hura ederki gaindituz, eta Izarbeibarren bertan euskararenganako interesa gorantz zihoanez, interes horren araberako tresna osatu eta aberatsagoa jarri zuen guztion eskuetan Garesko Udalak. Aitor Aranaren 2002ko euskarazko sarrera beretsua du 2009ko liburu honek, irakurle erdaldunen beharretara moldaturik; hiztegia, aldiz, 2000 bat sarrerak osatua da, adibide ugari, zenbait azalpen eta Izarbeibarko argazkiak lagun dituela. Behinola arbasoek zerabilten mintzoa ondorengo guztien eskura, 140 bat orrialdetan zehar.

Ez da hori dena ordea, ondoren balio handiko bi gehigarri baititu liburuak. Batetik, Hitos históricos del euskera en Valdizarbe izenekoan euskarak bailaran 1215etik 2009ra emandako albisteak laburbildu zituzten txukuntasun osoz Fernando Pérez de Labordak, Koldo Colomok, Fernando Maiorak eta Xabier Vélezek. Bertan ditu irakurle erdaldunak irakurgarri azken zortzi mendeotako izarbeibartar gehienek hitz egin zuten hizkuntzari buruz artxiboek emandako albisteak, eta baita Labordak berak eskainitako zenbait ondorio ere. Artikulu hau eta sarrera honen hasieran azpimarratu dudan euskeraenvaldizarbe bloga bera ezinbesteko erreferentzia iruditzen zaizkit Izarbeibarko aldaeraren bizitza ezagutu nahi izanez gero. Aldaera horren azken hatsarekin dago lotua bigarren eranskina: ‘¿El último euskaldun de Uterga?’ izeneko artikulutxoa da, 1923an Fermin Irigarai LarrekoLa Voz de Navarra egunkarian argitara emandako albiste laburra; idazle nafarrak Izarbeibarko hondar euskal hiztunetako batekin izandako elkarrizketaren kontaketa. Seguru asko ez zen Utergako agure hura bailarako azken euskaldun zaharra izan. Jakin-nahiak bultzatuta Pérez de Labordaren blogean sartu-irtena egiten duenak horren inguruko albiste ezin interesgarriagoak aurkituko ditu.

4

Izenburua: Itzarbeibarko euskara. Ikasliburua eta Hiztegiaizarbeibar ikasliburua

Egile: Aitor Arana

Argitaratzaile: Garesko Udala

Urtea: 2010

Hizkuntza: euskara 

Orrialde kopurua: 198

Bi urrats garrantzitsu eman ostean -euskaldun ez zirenengan galdutako mintzamoldearen kontzientzia txertatzea, eta erdaldun zein euskaldunei hiztegiaren bidez mintzamolde horren argazkia erakustea- nolanahikoa ez zen hirugarren aurrerapausoa ekarri zuen 2010eko liburu honek: izarbeibartarrei arbasoek erabili zuten aldaera ikasteko tresna eskaintzea. Batuaren bidetik euskara pixkanaka-pixkanaka berreskuratzen ari den belaunaldiari, nahi izanez gero, batu hori behinola mintzatu zen hizkeraren zaporeaz aberasteko aukera ematea, alegia. Ehun bat orrialdetan zehar, eta hogeita hamar ikasgaitan banatuta, Gares inguruko euskararen ikasliburua da beraz honako hau, azalpenekin batera ariketak eta ariketen erantzunak ere badakartzana. Urte hartan bertan hasi ziren Garesko euskaltegiko zenbait ikasle hain testuliburu deigarria erabiltzen. Ikasliburuarekin batera, eskualdeko mintzoan paratutako irakurgai bat ere badakar liburuak (Martin eta basajaunak), eta baita 2002ko hiztegiaren bertsio zuzendua ere, eskualdeko euskaratik baturakoa zein alderantzizkoa.

5

descargaIzenburua: Irakurgaiak Izarbeibarko euskaraz. Uterga, Ukar eta Garesko testu zaharrak eta berriak

Prestatzaile: Aitor Arana

Argitaratzaile: Garelako Elkartea

Urtea: 2011

Hizkuntza: euskara 

Orrialde kopurua: 63

Azken argitalpen honek ia hogei urte lehenago hasitako bidea osatu duela esan daiteke, eta aldi berean aipatu azken argitalpenaren gehigarri ederra izan da. Ikasliburua 2010eko irailean plazaratu eta gero, udazken hartan bertan ekin zioten Garesko euskaltegian ibarreko euskara ezagutzeko lehendabiziko ikastaroari; 2011ko neguan izan zen bigarrena. Edozein ikaslek, jasotzen ari den hizkuntza ongi bereganatuko badu, testuak landu behar ditu; eta Izarbeibarko euskarak, esan gabe doa, XIX. mende inguruko erlijio-testuak ditu adierazpide nagusi. Hori horrela izanik, ikasleen lanerako ez ezik aspaldikoaren irakurzaleen gozamenerako ere material interesgarria dira 2011ko argitalpenaren lehen zatian bildutako Utergako eta Ukarko doktrina-idazkiak, bata zein bestea irakurri eta alderatzeko ere bai, gordetako lekukotasunok (agerkizun izango ahal dira beste hainbeste!) argi utzi baitute Izarbeibarko herri guztietan euskarak ez zuela kolore berbera izan, bazegokeela alderik eskualdearen mutur batetik bestera.

Baina testu zaharrez gain, oparirik politena liburu amaieran dago: 2010 eta 2011ko ikastaroetan aritutako ikasleek beraiek eskualdeko moldera egokitutako beste bi ipuin bildu dira liburuan (Ona eta piztia eta Nola Kattalinek diabruari ziria sartu zion), 2010eko Martin eta Basajaunak izenekoaren bertsio zuzenduarekin batera. Hauxe da Ona eta piztia izenekoaren hasiera, ikasle itzarbeibartarrek beren bailarako moldera egokiturik:

Errege batek hirur alaba izateas gañera, oso gogoko zue ferias feria ibiltzea, xairik xai. Alaberi beti ekartzen zizkiote erregaloak, baña anis aldis atzentzen zekio bere alaba txikienari eta guzis eder eta atseginari erregaloa ekartzea.

Egun batean alaba gazteenari galdegin zio zer erregalo nahi zuen.

-Ekar zadazu lore bat, mertxedes.

Azken testu hauek islatzen dute beste ezerk baino hobeto, nire ustez, Izarbeibarko biztanle zenbaitek aspaldiko euskara berritzeko, jendartera ekartzeko eta berpizteko agertu duten irrika, eta 90eko hamarkadako liburu sotilarekin hasi zen bidea ez dela alferrikakoa izan, euskararen katea ez dela Izarbeibarren eten. XIX. mendearen zapore zaharra ez ezik, XXI.aren ahogozo berria ere badakar liburuak. Beharbada hori da lan hauek guztiek dakarten albisterik pozgarriena.


Nafarroako euskararen inguruko ikerlanak sarean (IV)

Tweet

Laugarren aldiz nator Nafarroako euskararekin zerikusia duten azken mende laurdeneko ikerlanen zerrenda osatzen CEENsaiatzera. Nik dakidala behintzat internet bidez eskura daitezkeen azterlanak baino ez ditut bildu, ohi bezala, eta Nafarroako euskara bera aztergai dutenak lehenetsi ditut oro har, euskararen historiaz-eta dihardutenen aurretik. Horregatik utzi ditut zerrendatik at, esate baterako, J.M. Jimeno Jurío zenaren hainbat ikerketa handi. Biziki eskertuko dut antzemandako edozein hutsune jakinaraztea, eta zerrenda osatuago eta baliagarriago egiten laguntzea.

H

Hualde, Jose Ignazio: Sobre el acento roncalés‘, ASJU 29/2-3 (1995).

_________________, ‘Arbizuko hizkeraren zenbait soinu bereizgarriz‘, Uztaro 18 (1996).

Hualde, Jose Ignazio  &  Lujanbio, Oihana: Goizuetako azentuera‘, in X. Artiagoitia & J.A. Lakarra (arg.), Gramatika-jaietan. Patxi Goenagaren omenez, ASJUren gehigarriak 51, EHU (Bilbo, 2008).  

_________________________________, ‘Goizuetako azentuaz zerbait gehiago: oharmena‘, ASJU 43/1-2 (2009).

I

Ibarra, OrreagaMezkirizko toponimiaz‘, FLV 58 (1991).erroibarko-eta-esteribarko-hiztegia-9788423529346

_____________, ‘Ultzameraz idatzitako bi dotrinaren edizioa eta azterketa’, ASJU 26/3 (1992).

_____________, ‘Ultzamako barietatearen aditzaren berezitasunak: isoglosa nagusienak’, FLV 66 (1994).

_____________, ‘Cispamplonés hizkeraren inguruan‘, ASJU 29/1 (1995).

_____________, ‘Erroibarko lexikoaren gainean‘, Euskera 41/3 (1996).

_____________, ‘Erroko testu argitaragabe bat eta beste batzuen iruzkina‘, FLV 75 (1997).

______________, ‘Artzibarko etxe-izenen inguruan‘, in X. Artiagagoitia, P. Goenaga & J.A. Lakarra (arg.), Erramu boneta: Fetschrift for Rudolf P. G. de Rijk, ASJU-ren gehigarriak 44, EHU, Bilbo (2002).

______________, ‘Erroibarko eta Esteribarko oikonimoak (I)‘, FLV 91 (2002).

Orreaga Ibarra

Orreaga Ibarra

______________, Erroibarko eta Esteribarko oikonimoak (II)‘, FLV 92 (2003).

______________, ‘Lexikoaren hedapena goi-nafarreraren hiru ibarrotan: Erroibar, Esteribar eta Anue‘, ASJU 40/1-2 (2006).

______________, Erroibarko eta Esteribarko hiztegiaNafarroako Gobernua & Euskaltzaindia, Iruñea & Bilbo (2007).

______________, ‘Orreagako elizan aurkitutako On Javier Ibarraren prediku bat Artzibarko hizkeran idatzitakoa‘, FLV 107 (2008).

______________, ‘Ze ba? eta ze bada? Baztan-Bidasoa inguruko gazteen hizkeran. Aldakuntza linguistikoa abian‘, FLV 112 (2010).

______________, ‘Artzibar iparraldeko hizkeran sakonduz‘, FLV 115 (2012).

Íñigo, Andres; Salaberri, Patxi; Zubiri, Juan José: Ki aditz atzizkiaren gainean‘, FLV 69 (1995).

Irizar, Pedro: Morfología del verbo auxiliar alto navarro septentrional, Nafarroako Gobernua & Euskaltzaindia, Iruñea (1992).

__________, Morfología del verbo auxiliar alto navarro meridional, Nafarroako Gobernua & Euskaltzaindia, Iruñea (1992).

__________, Morfología del verbo auxiliar roncalés, Nafarroako Gobernua & Euskaltzaindia, Iruñea (1992).

__________, Morfología del verbo auxiliar bajo navarro occidental, EHU & Euskaltzaindia, Bilbo (1999).

__________, Morfología del verbo auxiliar bajo navarro oriental, EHU & Euskaltzaindia, Bilbo (1999-2002, 3 liburuki).

Itulain, JavierLos nombres de las casas en el valle de Izagaondoa (1600-2001)‘, CEEN 77 (2002).

____________, ‘Oiconimia del valle de Unciti‘, CEEN 80 (2005)

 toponimia-de-la-cuenca-de-pamplona-pamplonairuna-9788485479740

J

Jimeno Jurío, José María & Salaberri  Zaratiegi, Patxi: Toponimia de la cuenca de Pamplona / IruñaEuskaltzaindia, Bilbo (1994).

 

K

Kamino, Peio & Salaberri Zaratiegi, Patxi: ‘Luzaide eta Ondarrolako hiru gutunFLV 101 (2006).

__________ & ___________________, Luzaideko euskararen hiztegiaNafarroako Gobernua & Euskaltzaindia, Iruñea & Bilbo (2007).

Kasares, Paula: Euskararen belaunez belauneko jarraipena eta hizkuntza sozializazioa Nafarroako familia euskaldunetan (1970-2012)‘, FLV 116 (2013).

Kerejeta, Mari Jose: Notas sobre las poesías premiadas en Pamplona en 1609 y 1610‘, in J. A. Lakarra (arg.), Memoriae L. Mitxelena magistri sacrum, ASJUren gehigarriak 14, Donostia (1991).

Knörr, Henrike: ‘Un sermón de Martín Joseph Marcotegui, de Goñi, predicado en Ollo (1777)‘, in Luis Villasanteri Omenaldia, Iker 6, Euskaltzaindia, Bilbo (1992). .  


2013ko eduki-laburpena

2013ko urtarrilaren 24an abiatu zen blog hau; urtea bete du gaur, beraz. Aitzakia baliatuz eta inori probetxuzko edo baliogarri gertatuko zaion itxaropenez, hona hemen laburzurrean 2013an zehar sareratutako eduki nagusien zerrenda.

Irudietan klik eginez edukietara jo ahal izango duzue.

 

Euskararen lekukoak:

Ameskoa

Ameskoa

Artaxoa

Artaxoa

Barasoain

Barasoain

Bidankoze

Bidankoze I

 

 

 

 

bidankoze 2

Bidankoze II

Deierri - Grozin

Deierri

Gares

Gares

Gesalatz - Girgillao

Gesalatz

 

 

 

 

 

Goñerri - Goñi

Goñerri

Irunberri

Irunberri

Itzagaondoa -Idoate

Itzagaondoa

Lizarra2

Lizarra

 

 

 

 

 

Lizoainibar - Urotz

Lizoainibar

Ollaran

Ollaran

Puiu

Puiu

Urraulgoiti - Imirizaldu

Urraulgoiti

 

 

 

 

 

Uterga

Uterga

Uxue

Uxue

Zizur Nagusia

Zizur

 

 

 

 

 

Idazleak:

Amendux

Amendux

Uterga Beriain

Beriain

Eltso

Eltso

Erasun

Erasun

 

 

 

 

 

Etxenike

Etxenike

Ibero

Ibero

Lizarraga

Lizarraga

Markotegi

Markotegi

 

 

 

 

Elizalde

Mtnez. Elizalde

Mendigatxa

Mendigatxa

Mikelestorena

Mikelestorena

Undiano

Undiano

 

 

 

 

 

 

Hizkuntzaren argazkiak:

Galipentzu-zaharrak-300x200

Galipentzu / Kaseda, 1571

Zirauki 1650

Zirauki, 1645-50

 

 

 

 

 

 

Testuak:

Ollo-1743-285x300

Ollo, 1743

Baztan 1791

Baztan, 1791

 

 

 

 

 

 

Euskararen mugak:

Mugak 2013

2013

Mugak 1980

1980

Mugak 1970

1970

Mugak 1935

1935

Mugak 1904

1904

 

 

 

Argitalpenak & Baliabideak

FLV 114_

Fontes 114

FLV 114_

Fontes 115

FLV 114_

Fontes 116

 

 

 

 

 

 

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean II

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean III

 


Fontes Linguae Vasconum 116

Tweet

Egilea: Patxi Salaberri (zuz.)

Argitaratzailea: Nafarroako Gobernua – Gobierno de Navarra

Urtea: 2013

Hizkuntza: euskara eta gaztelania

Euskarria: papera (sarean, hemen)

FLV 115

Ale bakarrean bildu ditu Fontes aldizkariak 2013. urteari dagozkion ikerlan guztiak. Ohi bezala, haietako zenbaitek lotura estua dute Nafarroako euskararekin. Hona hemen haien laburpena:

Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (7- barnera begirako zenbait erkaketa). Koldo Artola.

Arrieta Artzibar

Arrietako lekukoei bilduak dira azken hamarkadetan Artzibarko aldaera erabat desagertu aurreko hondar datu asko.

Aldizkariaren 103.alean Artzibarko euskararen inguruko gaiak argitara ematen hasi zenetik 300 orrialde pasatxo bete dituzte Koldo Artolak bildutako lekukotasun eta iruzkinek. Material jasotzeari, aldiz, 70eko hamarkada hasieran ekin zion eta azken hiztun baliogarriak bizi izan diren artean eten ez dela esan daiteke. Iruñe ipar-ekialdeko hizkera hau ia erabateko iluntasunean desagertu ez bada, ez da gutxi ikerle donostiarrari zor diona.

Zazpigarren saio honetan, lekuko eta datu berriak baino, haien arteko erkaketa-saio oparoa burutu du Artolak, lanaren izenburuak berak iradoki bezala. Artzibarko aldaerari buruz gordetako antzinako nahiz azken urteotako laginak bildu ditu:  1865etik 2002ra bitarteko ahozko zein idatzizko hamalau iturri guztira, honako herri hauetan jasotakoak: Hego Esteribarko bat (Ilurdotz, 1981-1986), Artzibarko sei (Arrieta, 1922-1992; Azparren, 1983-1985; Espotz, 1985-1986; Hiriberri, 1971-2002; Lakabe, 1925; Uritz, 1865) eta egun udalerri beregain den Orotz-Betelu (1880-1987). Bonapartek Artzibarko aldaerari egokitu zion eremu gehiena, beraz, Artzibar hegoaldea eta euskarari dagokionez hondarra  behatz artean bezala iheska joan zaigun Arriasgoiti bailara izan ezik.

Zortzi herri, beraz, eta 750 bat item izan ditu konparagai. Artolak berak aitortu ditu alderaketaren zabalak eragin dizkion zailtasunak, eta inoiz ahaleginak merezi ote zuen ere zalantzan jartzera iritsi izan zela. Nire ustez antolatu eta ikerlearen begi bistan jarri duen datu-kantitateak (eta haiei gehitutako 400dik gora oharrek) ezin material interesgarriagoa osatu dute, 2004an Aitor Aranak argitara emandako Artzibarko aldaeraren hiztegia osatu eta aberastera datorrena.

Iruñe ondoko euskal testu zahar berri bat. Ekaitz Santazilia.

Beti nahi baino gutxiago, baina badira zorionez Nafarroan behinola euskaldun izandako eremuek nolako mintzoa zuten antzematen lagun diezaguketen testu idatziak; eta agertu ere, ari da ezarian-ezarian agertzen orain arte ezagutzen ez genuenik. Euskara XX. mende amaieran galdutako Iruñerriko Txulapain ingurukoa da Ekaitz Santazilia ikerleak argitara eman eta iruzkindu duen azken hau. Ez da Txulapainek utzi digun lehendabiziko lekukoa: Nuinen parroko ibilitako Pedro Larraiozek XIX. mendean idatzi bide zuen euskarazko testu bat ezagutarazi zuen aspaldi Aita Franzisko Ondarrak. Hura bezala, Santaziliak aurkeztutako idazkia ere Erromatar Erritua (Rituale Romanum delakoa) azaltzen zuen liburuetako baten barruan agertu da, eta hark bezala, ezkongaiei esan beharreko oharrak biltzen ditu honek ere: ezconcera doaciñei emandaquioqueten aviso gaia, hain zuzen,

Untzuko testua Santazilia

Santaziliak iruzkindutako euskarazko idazkiaren lehendabiziko orrialdea

Erdal iturriaren itzulpena baino gehiago moldaketa den testu honi ez dio Santaziliak dialektologia balio nabarmenik aitortu. Ez du egile ezagunik ez data zehatzik ere (XVIII. mende amaierakoa dirudiela finkatzeaz haratago) eta, batez ere, Nuinen aurkitutakoaren aldean maila jasoagoa ageri du, ukitu literario eta guzti, zaildu egiten duelarik horrek testua herri jakin bateko mintzoarekin bete-betean lotzea. Orain arteko gainerako lekukoekin alderatuta Ezkabarte-Txulapain inguruko testuetako ezaugarri asko badituela da NUPko irakaslearen ustez esan daitekeen gauzarik argiena.

Dialektologia alorrean zeharkako balioa besterik ez aitortuta ere, ordea, oso interesgarria da testuaren beraren txukuntasun eta izaera landuak iradokitzen dutena. Batetik, ohar hauen moldatzaile anonimoak euskaraz idazteko ohitura zuela. Bestetik, ezkontzera zihoazenentzako testu mota honen euskarazko bertsioa nahikoa finkatuta zegoela Iruñerrian: Santaziliak ezagutarazitakoak ez du ez akatsik ez zuzenketarik, behin eta berriz orraztutako testu bati dagokion legez; Nuinen agertutakoa ere, hizkera herrikoiagoan emana datorren arren, gai berberari buruzkoa da, Txulapain ondo-ondoan, Ezkabarteko Sorauren herriko etxe batean agertutakoa bezalatsu. Espainian nagusi zen jarraibidearen arabera ezkontideek ulertu beharreko hizkuntzan (eta ez latin hutsean) eman ohi ziren eztei aurreko ohar hauek Iruñe inguruan euskaraz esateko usadioa sendoa zen, nonbait, XVIII-XIX. mendeetan.

Euskararen belaunez belauneko jarraipena eta hizkuntza sozializazioa Nafarroako familia euskaldunetan (1970-2012). Paula Kasares.

Beren eremuan bakarrak edo nagusiak diren ‘osasun oneko’ hizkuntzek normaltasunez bermatzen dute belaunez belauneko jarraipena, hau da, belaunaldi batekoek ondorengoei transmititzea. Hizkuntza handientzat prozesu naturala da hori, berezkoa. Ez zaie gauza bera gertatzen beren eremuan nagusi ez diren edota (are gehiago) etorkizuna arriskuan duten edo galbidean dauden hizkuntza gutxituei. Interes handiko ikergaia da beraz belaunez belauneko jarraipen hori; familia, hizkuntza eta gizartearen arteko harremana bete-betean harrapatzen duen alorra, nahiz eta soziolinguistika lanetan ez omen den oso sakon aztertu.

186606_Paula-Kasares

Paula Kasares

Nafarroak badu eremu horretan zeresanik. Begi-bistakoa da euskarak Nafarroako hainbat eremutan bizi (izan) duen gibelatze eta galera-prozesuak eta egun bizi (nahi) duen indarberritzeak eta antzina galdutako eremuak berreskuratze-ahaleginak hagitz galdera interesgarriak eragin ditzaketela: zein baldintzatan gauzatu da Nafarroan azken hamarkada hauetan euskararen jarraipena? Nola ari da gertatzen gaur egun? Euskarari begira ia erantzunik izan ez duten horiek dira Paula Kasaresek bere tesian erantzun nahi izan dituen galderetako batzuk, eta ikerketaren ildo nagusien laburpena da artikulu honetan irakurleak topatuko duena.

Hizkuntzaren sozializazioa azken bolada honetan Euskal Herritik kanpo aintzakotzat hartzen hasia den lan-esparrua dela azaldu ostean, bi gai jorratu ditu filologo iruindarrak artikuluan: batetik, bere xedea gurean aurrekari zuzenik gabekoa dela ikusirik, euskararen jarraipena aztertzerakoan kontuan hartu beharreko eginbideak azaldu ditu, metodologiari dagozkionak batez ere. Bestetik, landa lanerako hautatu dituen bi inguruneak aurkeztu (Irurita eta Iruñea, Nafarroan euskararen jarraipenak duen aurpegi aniztasunaren adierazgarri) eta batean zein bestean ikertutako egoerak laburbildu ditu: Iruritak, eremu euskaldunean eta herri euskaldunez inguratuta egonagatik ere,  eteteko zorian izan zuen duela 40 bat urte hizkuntzaren jarraipena, baina galtze prozesu hori irauli zela esan daiteke. Horrek, eta herrigune erdaldunago eta baserri-auzo sakabanatu euskaldunagoaren arteko harremanak, biziki interesgarri bihurtzen dute kasua. Iruñeak, aldiz, primerako aukera eskaintzen du berezko euskara galdu duen ingurune erdaldun eta urbanoan gerta daitezkeen euskararen sozializazio-prozesuak aztertzeko.

Kasaresek artikulu-amaieran aipatutako ondorioetatik, honako hauek nahiko nituzke azpimarratu:

– Nafarroako euskararen historia, azken hamarkada hauetan, ez da lineala, lekuaren eta unearen araberako hainbat haustura eta estekaduna baizik.

– Familiaren baitan, nabarmena da haurrek hizkuntzaren jarraipenean duten eragina. Hizkuntza galtzen hasi den lekuetan eskolako gaztelania etxeetan sartzeko bezala, baita berreskuratze-prozesuetan eskolatik datorkien euskara etxekotzeko ere.

– Belaunaldi batek aurrekoaren euskara jasotzeko bidean derrigorrezkoa da gizartearen eragina aztertzea: familia izugarri garrantzitsua da, funtsezkoa, baina kezkabide larria da sarritan euskararen katean txertatu diren haur nafarrek euskara hori beretzeko eta hizkuntzaren jarraipena bermatzeko behar adina gizarte aukera egokirik ez izatea.

– Egungo nafarren euskarazko sozializazio-prozesua urrun dago historian zehar nagusi izan duen izaera mekanikotik: dinamikoa da gaur. Askotan, hiztunen gaitasunak berak baino gehiago euskararen gainean egindako hautuak (ikastea, transmititzea, edota ez jakinik ere seme-alabei eskuratzen laguntzea) gorpuztu eta bermatu du belaunez belauneko jarraipena. Hizkuntza-sozializazio eredua aldatu eta hiztunen kontzientzia, aldi berean, handitu dela esan daiteke.

 Gainerako artikuluek ez dute Nafarroako euskara mintzagai nagusi, baina euskararen historiari dagokionez interes handiko albisteak bildu ditu Fontes-en 116. ale honek: eder-ederra, horien artean, Arabako lautadako euskararen lekukotasun-bilduma zabaltzera datorren González de Viñaspre eta Uribarrenaren ekarpena.

Gainerako artikuluak:

– La reduplicación compleja en euskera. Iván Igartua.

– ‘Cer alcatte edo alcatte ondo’  Un dato para la geografía histórica del euskera en la Llanada Alavesa (Axpuru y Heredia). Roberto González de Viñaspre, Pedro Uribarrena Urionaguena.

– Euskararen laguntzalile ahantziaz: *iron aditzaren historia. ManuelPadilla Moyano.

– Basque complex predicates and grammar change. Juan Carlos Odriozola Pereira, Xabier Altzibar Aretxabaleta.

– Biformulatzaile urruntzaileak: euskarazko diskurtso-markatzaileen hiztegia osatzeko atariko azterketa. Inés María García Azkoaga.

– Sobre Deredia, nombre original y forma usada en euskera de Heredia. Mikel Gorrotxategi Nieto.

– Topónimos alaveses de base antroponímica terminados en -(i)ano. Patxi Salaberri Zaratiegi.

– Bai/ez galderen pertzepzioaren aldeak informatzaileen ama hizkuntzaren arabera: euskararen prosodia gaitasuna lantzeko zenbait datu argigarri. Iñaki Gaminde Terraza, Asier Romero Andonegi, Aintzane Etxebarria Lejarreta, Urtza Garay Ruiz.

 


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2019(e)ko maiatza
    A A A A O I I
    « maiatza    
     12345
    6789101112
    13141516171819
    20212223242526
    2728293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu