Tag: Basaburua

Miguel Ignacio Armasaren predikuak (eta III)

Udako etena amaiturik bloga berriro abian jartzeko, Miguel Ignacio Armasa domingotarraren testuen bilduma osatzera nator. 1770ean jaio eta 1814an hildako labaiendarrak gaur arte agertu direnak baino euskarazko prediku gehiago ondu bide zituen, iritsi zaizkigunak irakurrita antzeman daitekeenez, baina balizko horiek egunen batean ilunpetik atera bitartean orain arte ezagutzera eman ditudanak (1810eko Aste Santukoa eta San Pedro hizpide hartuta irakurri zuena) eta gaurko hau besterik ez ditugu.

1811

1811ko predikuaren amaiera. Egin klik irudian orrialde guztiak aztertu ahal izateko.

Gaurko hirugarrena 1811n prestatu zuen, Garizumako bigarren igandean hain zuzen ere. Bi gaik merezi izan zuten egun hartan Labaiengo predikariaren arreta: batetik, jai egunetan fededunek izan beharreko jarrerak (bai mezatan, bai lan egiterakoan, ordu hartako moral katolikoak bekatutzat jotzen baitzuen igandeetako denbora-tarte jakin batetik gorako jarduna); eta bestetik, mundu honetan jasandako zorigaitzen ordainetan zintzoek zeruan gozatu ahal izango duten aintzaren deskribapenak.

Finalizo aquí las entradas destinadas a dar a conocer los textos inéditos de Miguel Ignacio Armasa (1770-1814), dominico nacido y fallecido en Labaien tras un periplo vital que lo condujo al menos por Cantabria, Madrid y Álava, y que predicó tanto en castellano como en su lengua materna a principios del siglo XIX. El texto que presento hoy, que puede consultarse haciendo clic sobre la imagen, corresponde al sermón con el que Armasa se dirigió a la concurrencia de la parroquia de San Pedro de Beinza-Labayen el segundo domingo de Cuaresma de 1811. La actitud que sus feligreses debían adoptar en los días de guardar (así durante la misa como con respecto al trabajo) y la descripción de la gloria celestial que aguarda a los creyentes que sigan fielmente los preceptos de la Iglesia en medio de las penalidades de este mundo fueron los dos temas principales de aquella ya lejana prédica, gracias a la cual podemos asomarnos de alguna manera al euskara hablado en la Basaburua Menor hace dos siglos.


Miguel Ignacio Armasaren predikuak (II)

Bi dira orain arte blog honek Miguel Ignacio Armasa nafarrari eskaini dizkion sarrerak. Martxoan, batetik, 1770ean jaiotako domingotar honen nondik norakoak laburtu nituen; maiatzean, bestetik, hark idatzitako euskarazko testuetako bat ekarri nuen hona, denetan zaharrena: 1810eko Ostiral Santuan Labaiengo herrikideei hitz egiteko prestatu zuena.

1810b

San Pedrori buruzko predikuaren amaiera. Egin klik irudian testu osoa ikusi ahal izateko

Armasaren testu ezagunetarik bigarrena da gaurko honetan hona dakardana: Sermon del Glorioso San Pedro Apostol predicado en Lavayen en el año de 1810 izenburuduna, alegia. Herriko elizari izena eman zion santua izan zuen hizpide predikariak, San Pedroren fede handia agerian jarri eta adizaleak halakoxeak izatera bultzatzearren.

Hiru orrialde —hasi eta buka— eta laugarrenaren hasiera bete zituen domingotarraren letra txukun askoak. Erabili zuen paperaren neurri handixkoa dela eta orrialde erdika topatuko du sermoia irakurleak, ez orrialdeka; zazpi zatitan beraz, ez lautan.

Predikua ikusi edota deskargatu nahi izanez gero, egin klik irudian.

El dominico navarro Miguel Ignacio Armasa (1770-1814), ya anteriormente mencionado en este blog, fue autor de al menos tres sermones en euskera escritos a principios del siglo XIX,  el segundo de los cuales —dedicado a San Pedro en 1810— doy a conocer en esta entrada. Natural de Labaien y lector de Teología por la Universidad de Alcalá, Armasa vivió sus últimos años allí donde había nacido y predicó ante sus convecinos una vez que la exclaustración de 1809 provocó su retorno forzoso.

 


FONTES LINGUAE VASCONUM 118

flv 118

FLV 118. Egin klik irudian edukietara jotzeko

Egilea: Patxi Salaberri (zuz.)

Argitaratzailea: Nafarroako Gobernua – Gobierno de Navarra

Urtea: 2015

Hizkuntza: euskara eta gaztelania

Euskarria: papera (sarean, hemen)

FLV  aldizkariaren 119. zenbakia osatuko duten edukiak dagoeneko orraztuta eta labean daudelarik, hona hemen —Nafarroako euskararen ikuspegitik— otsailean argitara emandako 118ari dagozkion zenbait:

 

Batallonaren ordena. Doneztebe, 1840. Juan Jose Zubiri

Santesteban antiguoGoizuetako udaletxeko artxiboan topatutako XIX. mendeko testu zahar berri bat ekarri du Juan Jose Zubiri donostiarrak Fontesera, Doneztebeko herritarrentzat idatzia, darabilen hizkera bete-betean Doneztebekoa izan ez arren.

Hogeita hamazazpi artikulutan zehar garatutako ordenantza da, estilo aldetik gaztelaniaren joskerarekiko morrontza handixkoa duena. Jatorrizko erdal testu zehatza ez da gaur arte topatu, baina agerikoa omen da itzulitakoak 1821eko lege-testu bat izan zuela oinarri; izan ere, Zubirik aurkeztutako idazkiaren zatirik handiena urte hartako apirilaren 17ko dekretu bat da, euskarara isuririk.

Zein euskaratara, ordea? Ez behintzat biribil-biribil zegokien hartzaileenera, esan bezala. Testuak baditu hainbat ezaugarri nafar, ipar-sartaldera begira jarriko luketenak; baina erdialde kutsukoak ere ez gutxi. Eta ageri diren tasun nafar horietan ez du ematen antzeman daitekeenik gaur Doneztebe inguruan egiten denaren isla zuzenik.

Zubirik, 1840ko itzulpenaren transkripzioa eskaintzeaz gain, zabal aztertu ditu artikuluan testuari dagozkion hainbat hizkuntza-ezaugarri, grafiatik hasi eta hiztegira bitartekoak.

Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (eta 9 – Aditzaz zerbait Elkanoko aldaerarekiko erkaketan). Koldo Artola.

Ultrapamplones bonaparte

Hegoaldeko goi-nafarreraren baitako aldaerak (Eguesibarkoa eta Artzibarkoa barne) Bonaparteren sailkapenaren arabera (Iturria: Morfología del verbo auxiliar vasco).

Laster beteko ditu hamar urte Koldo Artolak Artzibar inguruko euskara hizpide harturik FLVn argitara eman zuen lehendabiziko lanak. Segida ederra izan zuen: beste zortzi ekarpen —gaurko hau errematea— horien bidez Artzibar iparraldeko eta Hego-Esteribarreko azken hiztunei 1971tik 1992ra bitartean Artolak berak eginiko hainbat inkesta ezagutarazi, eta inkesta horietan bildutakoak inguruko datu garakide zein zaharragoekin erkatzeko ahalegin handia egin duelarik. Erkaketa lan horretan barnera begira jokatu du alde batetik donostiarrak (azken hamarkadetan Artzibarren zein Esteribarren jaso ahal izan diren azken orduko albisteekin batera Uritz, Arrieta, Lakabe edota Orotz-Beteluko iturri zaharragoak baliatuz); baina datuak testuinguru zabalagoan txertatze aldera, izan dute lekurik XVIII. eta XIX. mendeei dagozkien Eguesibarko, Elortzibarko eta Urraulgoitiko lekukotasunek ere. Esan gabe doa Aranzadiko ikertzailearen lan eskuzabalari esker hobeto ezagutzen dugula Zangozako merinaldeko aldaera iraungi hura.

Adoain Iñako Redin

Adoain, Urraulgoiti (Iñako Redinen argazkia)

Gaurko honen aurreko zortzigarren atalean hiztegi lagin zabala alderatu eta gero, aditz laguntzailea izan du aztergai Artzibarri buruzko azken saio honek.

Esan bezala, Artolak kontuan izan dituen Artzibar ingurumariko datuen artean Urraulgoitikoak daude; Adoaingoak, hain zuzen. Datu labankor samarrak dira hangoak, orain arteko iturri idatzi bakarra Adoaingo Aita Estebanen testuak izan baitira, ezaguna delarik badela kaputxinoaren idatzietan lapurterarekiko zorrik, aditz alorrean bereziki; dena den ez du egileak Adoain bazter utzi nahi izan, Urraulgoiti Eguesibarrekin batera ezarri baitzuen Bonapartek 1863ko mapa ezagunean.

Basaburu Txikiko euskararen lekukoak (I) 

Arestian iruzkindutako bi lanekin batera, blog honetan lehendik ere aipatu ditudan Mariano Erbiti eta Miguel Ignacio Armasari buruzko xehetasunak topatuko ditu irakurleak Fontes Linguae Vasconum aldizkariaren 118. zenbaki honetan.

Hauexek dira gainerako artikuluak:

Hacia una periodización de la fragmentación del euskera occidental. Gontzal Aldai.

Aipuaren aipuari tiraka. Melchor Oiangurenen euskal gramatiken eta hiztegi hirukoitzaren bila euskalaritzaren hastapenetan. Mikel Aizpuru.

Birformulatzaile laburbiltzaileen balio diskurtsiboen azterketa. Mª Jesús Aranzabe / José Mª Arriola.

Las mujeres de El amigo congelado de Joseba Sarrionandia: la utilización de personajes femeninos para hacer frente a los límites del lenguaje. Eider Rodriguez.

Topónimos alaveses de base antroponímica que tienen hurivilla como formante. Patxi Salaberri Zaratiegi.


Miguel Ignacio Armasa, nafar idazle zahar berria (1770-1814)

beintza_labaien_03

Labaien eta Beintza, Basaburu Txikian.

Aro Modernoan eta Garaikidean euskarak eginiko bidea aztertu nahi dutenek asko zor diete ebanjelizazio beharrak eragin zituen testuei. Halakoen adibide da, esaterako, azken boladan hedabideetan aipatu den Materraren doktrina lapurtarra.

Behinolako euskara nafarra ikertzerakoan ere ezin nabarmenagoa da parroki-literaturarekiko morrontza: oraindik bederen galduta dagoen Santxo Eltsokoaren 1561eko doktrinatik hasita, eta garai bertsuan Amendux iruindarrak idatziriko olerkitxoa alde batera utzirik, hala nahi bada (ez baitzuen erlijio-helbururik, orduko erlijiotasunak zizelkatutako mundu-ikuskeraren emaitza bada ere), gutxi da katekesi-jardueraren edo espiritualtasunaren ildotik landa idatzi zena.

Areso, Jose 000017_6877073flcne4em239nm3n_D_82x110

Jose Areso (1797-1878)

Badira bestalde Nafarroako euskal testugintza zaharrean idazle izan zirela jakin arren inongo idazki ezagunekin lotu ezin ditzakegun egileak: Eltsokoa bera, Joan Undianokoa, Tomas Fermin Arteta edo Jose Areso. Horiekin batera bada, nahi baino askoz sarriago, egile ezagunik gabeko sermoi umezurtzik ere. Anonimoak izan arren badago batzuetan lanok testuinguru egokixean kokatzerik —denbora edo leku-erreferentziak garbiak direnean, adibidez—, baina hankamotz, herren gelditzen zaizkigu, zuku guztia atera ezinik, sortu zituen eskuaren nondik norakoa ezagutzerik ez badago.

Interesgarria da horregatik sermoigintza-lanean aritu eta idazki ezagunak utzi zizkiguten elizgizon nafarren zerrenda zabaltzea. Eta zerrenda hori elikatzera dator hemen aurkeztu nahi dudan idazlea.

Labaiengo (eta labaiendarren) seme

Captura1770

Miguel Ignacio Armasaren bataio-agiria (1770-XI-21; Iruñeko Elizbarrutiaren Artxiboa, 887-1 biribilkia,  Bataiatuen 2. Liburua, 125. fol.)

Beintza-Labaien elkarren ondoko bi herrigunek osatzen dute, San Pedro eliza Beintzan dagoelarik. Labaiengo frontoiaren ondoan dago gaur Armasa izeneko etxea: hantxe sortu zen mundura 1770eko azaroaren 19an, arratsaldeko ordu biak aldera, mutiko bat: 1749an etxe berean jaiotako Pedro Joseph Armasa Juanotenaren eta Ansolantzenako alaba Victoriana Zozaya Urrozen hirugarren semea zen. Miguel Ignacio izenez bataiatu zuten haurtxoa bi egun beranduago  Beintzako San Pedron.

Armasa (Labaien) Armasaren sortetxea

Labaiengo Armasa etxea, gaur egun.

Herrian sendo errotutako sustraiak zituen jaioberriak; guraso biak labaiendarrak izateaz gain, aurreko zazpi belaunaldietan behintzat Armasa izan zuten aitaren aldeko arbasoek bizitoki. Esaterako, etxe hartan bertan jaio zen 1603ko uztailean Pedro Armasa, Iturengo Sastanenako Mari Urdin Irigoienen senarra, gero Indietan hil zena; Miguel Ignacioren herenaitonaren aita izan zen Pedro hura; eta hark ere etxe berean bizi izandako aitona-amonak zituen. Albiste horien guztien eta beste hainbaten biltzaile Juan Joseph Armasa Irigoien izan zen, Miguel Ignacioren birraitonaren anaiarik gazteena eta 1758tik aurrera Labaiengo bikario. Ez zen hura izan Armasan hazitako elizgizon bakarra: gaur egun ere, abizena herrian aspaldi galdurik, gogoan du batek baino gehiagok apaiz ugari emandako etxea izan dela hura. Miguel Ignaciok urte batzuk beranduago hasitako erlijio-bidea askok zuten familian berak baino lehenago egina.

Sendiko elizgizonen batek hartuko ote zuen haurtxoari oinarrizko heziketa emateko ardura? Ez, nolanahi ere, Juan Joseph bikarioak, istripuz hil baitzen 1774ko abuztuan, Miguel Ignaciok lau urte ere ez zituela. Ez zen hura izango etxekoentzat heriotzarik mingarriena: 1772ko abenduan Juana Serafina arreba jaioberria galdu eta gero, aita bera hil zen 1773ko urtarrilean, 24 urte egin gabe. Victoriana emaztea ez zen berriro ezkondu: alargun hil zen 50 urte beranduago. Armasan bertan haziko al zen Miguel Ignacio? Ez dakit. Idatzi zituen testuetan erabilitako hizkeragatik behintzat, ez du ematen haurtzaroa Labaiendik at eman zuenik; baina konfirmazioa herrian bertan 1772an hartu zuenetik 1787ra bitarteko epea albisterik gabeko hutsunea da.

Ibilbide akademikoa: Iruñea, Alcalá

1787ko martxoaren 2an tontsuradun bihurtu zuen Armasako gaztea Iruñeko Gotzain Jauregian Esteban Aguado y Rojas apezpikuak. Hamasei urte zituen. Izan ere, gizaldi hartan erlijioa bizibide bihurtu nahi zutenek ezin zuten profesioa hamasei bete aurretik egin, eta nobizio-etxean urtebete lehenago sartu beharra zegoen. Litekeena da beraz Miguel gaztea 15 urterekin iristea Iruñera; egungo udaletxetik hurbil asko dagoen Santo Domingo komentura, itxura guztien arabera.

e108f1efc1a83903dca64364c9be3ebf

Iruñeko Santo Domingo komentua (XX. mende hasierako argazkia).

Ordutik aurrerakoa prestakuntza garaia izango zen noski Miguel Ignaciorentzat: arimarena ez ezik, akademikoa ere bai. Lehendabizikoari dagokionez, tontsuradun bihurtu osteko ondorengo bi ordenak bederen (graduak eta epistola) Iruñean bertan hartu zituen 1790eko eta 1791ko abendualdietan; handik harat azpidiakono zen beraz Armasa gaztea. Ez dut aurkitu, hala ere, apaiz bihurtu aurretiko azken ordena nagusiak Iruñean hartu izanaren frogarik; Alcalán osatuko zituen ausaz, hara jo baitzuen Labaiengoak ikasketak osatzera.

Capturaalcalasantomas

Behinola San Tomas kolegio eta komentua izan zena paradore da egun.

Alcaláko egonaldia San Tomas kolegioan egin zuen XVIII. mende hondarreko urte haietan. Labaiendarraren gaitasunaren seinale ematen du horrek: Alcaláko San Tomas ikastetxe domingotarrik entzutetsuenetako bat zen eta ikaslerik onenak bertara edo Valladolidera bidali ohi zituzten. Ziurrenik Iruñean hasitako Filosofia ikasketak sakondu zituen Armasak. Horrekin batera, orduko agirien arabera, Teologia ikasi zuen Alcalán, eta ikasle ez ezik besteren irakasle (lector) ere izan zen.

Kantabria, Araba eta Nafarroa. Gerra urteak.

Irakasle, eta sermolari ere bai, jakina, predikazioa baitzen domingotarren funtsa XIII. mendean lehen urratsak eman zituztenetik. Zoritxarrez, ez dakit nora eraman zuten Labaiengoa ordenaren beharrek Alcalán izan eta gero, baina idatzi zituen sermoi zenbait ilunpetik atera izanak eta XIX. mende hasierako iturrietan gordetako albiste batzuek Armasaren azken urteetako gorabehera nagusiak antzematen lagun dezakete.

Gaztelaniaz zein euskaraz aritu zen predikari, eta Espainiako Independentzia Gerra hasi aurretiko urteetan Kantabrian behintzat ibili zen, Nafarroatik aski urruti. 1806-7etan Novalesen zen, Santandertik sartalderantz 35 bat kilometrotara. Hainbat aldiz hitz egin zien Jasokunde parrokiko eliztarrei, eta Lesakan agertutako bi prediku (Jasokundeari berari buruzkoa bata, Ama Birjinaren bakardadearen ingurukoa bestea) dira harreman horren lekuko.

220px-Asuncion_de_Novales_003

Novalesko Jasokunde parrokian esan zituen Armasak 1806 eta 1807ko sermoiak

1806

‘Sermon de la Assumpcion: Novales año de 1806’ izenburua duen predikuaren hasiera

Novalesen Ama Birjina hizpide hartu zueneko 1807ko Ostiral Santu hartan ez zen oraindik Fontainebleauko Ituna sinatu eta ez zen horrenbestez soldadu frantsesik penintsularatu, baina garai latz eta odoltsua zetorren ate joka. Urrian zeharkatu zuen Bidasoa ibaia frantziar gudarosteak, Junot jenerala buru zuela; berehala ekin zion,  hego-mendebalderantz, Portugalerako bideari. Non ote zen  Miguel Ignacio Armasa egun haietan? Hilabete batzuk beranduago behintzat Gasteizen aritu zen predikari. Arabako hiriburuko Santo Domingo komentuan izan zen udaberrian eta San Vicente Ferrer izan zuen hizketa-gai. Ordurako frantsesek komentuan txikizio handia eragin zutelarik, nobizioak alde eginaraziz, agian bihotz-altxagarri hautatu zuen Armasak, eta ez kasualitate hutsez, domingotar valentziarrak Jainkoaren hitza hedatzerakoan lau mende lehenago sufritutako zailtasunez eta haiei aurre egiteko agertu zuen borondateaz aritzea.

Ez dut uste, edonola ere, 1808ko udaberrian Armasaren bizitokia Gasteizko Santo Domingo izango zenik. 1825 inguruko lan batean Manuel Herrero historiagile domingotarrak jaso zuenaren arabera, pentsa liteke labaiendarra ez zela ez Gasteizen ez Iruñean bizi (Iruñeko komunitateko kide izango zen arren), Sakanan baizik; edota inguru hartako herriren batean benefiziadua izango zela, Irañetan hartu baitzuten preso frantziar soldaduek. Hona hemen Herreroren hitzak, Iruñeko domingotarrek jasandako kalteez ari dela:

Irañeta

Irañetan atxilotu zuten frantsesek Armasa, Herreroren albisteen arabera.

….otros dignos individuos de aquella Comunidad tuvieron más que sufrir con atroces vejaciones. Graduaron de buen español al P. Fr. Tomás Gandiaga, y he aquí todo su crimen para ser puesto en captura, y dar mil y ochocientos reales en cambio de su libertad. Malsinaron también al P. Fr. Joaquín del Rosario, y se vio en inminente peligro de ser pasado por las armas. Por igual razón fue conducido preso desde el pueblo de Irañota (sic) el P. Lector de teología Fr. Miguel Armasa, originándole su total ruina no menos que a los anteriores

Litekeena da Armasa erasotzaile kanpotarrekin adeitsu agertu ez, eta haiek herritik indarrean ateratzea, handik Iruñera eramateko. Hau 1808an edo 1809an gertatu zen. Iruñeko Santo Domingon ere ez zuen, esan gabe doa, aterpe segururik: Napoleonek kontrolatutako lurraldeetan asko murriztu zen onartutako fraide eta komentu kopurua 1808ko Chamartingo dekretuen ostean, eta 1809ko abuztuan agindutako esklaustrazioaren ondorioz elizgizon gehienek haien komunitateak utzi behar izan zituzten eta nor bere herrira edo ahal zuen lekura joan. Iruñeko Santo Domingon Frai Jose Esteban Urra zen priore. Domingotar gutxi batzuekin komentuan gelditzeko baimena lortu zuen, baina agidanez Armasa ez zen haietako bat izan. Egoerak behartuta jaioterrira itzuli behar izan zuen, 1809 hondarrean bertan seguruenik.

Hartara, bizitzako azken urteek nahi ez bezalako herriratzea ekarri zioten Armasari. Zorigaiztoko etxeratze hark zeharkako fruitu ederrak eragin zituen ordea: domingotarrak San Pedroko eliztarrei 1810ean eta 1811n esan eta guregana heldu diren euskarazko hiru predikuak, esklaustraziorik agindu ez balitz seguruenik inoiz idatziko ez zituenak. Aurkitutako hirurak bakarrik ez, gehiago ere idatzi zituela iradokitzen dute haietan esandakoek.

granada_fray_luis

Frai Luis Granadakoa (1504-1588)

Zein liburu irakurri ote zuen Armasak bere bizitzan zehar? Euskarazkorik ere izango al zen haien artean? Zenbat, eta zein, salbatu ahal izango zituen Irañeta edo Iruñea utzi behar izan zituenean? Zein liburutegi izango zuen eskura Labaiengo hondar urteetan? Erantzun asegarririk gabeko galderak. Sermoietan, dena den, Armasaren beraren uztakoak ez ezik, badira besterenak irakurriz ikasitako argudio eta esapideak, horretan ez da dudarik. Agerikoa da Frai Luis Granadakoaren XVI. mendeko lanek nafarrarengan izan zuten eragina; ongi ezagutzen zuen Armasak Guía de Pecadores entzutetsuaren egile izan zenaren lana (XVII. mendean Axularrek ere ezagutu izan zuen legez). Ezagutza hori ez da harritzekoa: domingotarra zen Granadakoa ere, ordenak sekula emandako predikaririk handienetakoa izatearen sona zuen, eta behin eta berriro argitaratu ziren XVIII. mendean zehar hark idatzitako liburuak. Armasaren erdal sermoietan ez ezik euskarazkoetan ere antzeman daiteke Portugalen hildako elizgizonaren oihartzuna. Ez zuen ordea Granadakoa izan inspirazio-iturri bakar; Sebastian Mendiburu jesuitaren arrastoa ere badago nire ustez Armasaren euskarazko lanetan. Bere mendeko beste euskal idazleena ere bai? Sakonago aztertzeko dagoen gaia da.

Denbora gutxi izan zuen Armasak, ezusteko herriratze haren ondoren, Labaiengo biztanleak kristau fedean aitzinatzeko. Gazte hil zen, 1814ko otsailean, 43 urte eskas zituela. Sorterrian bertan ehortzi zuten, jaiotetxeari zegokion hobian. Bere idazki zenbait bederen galdu egin ziren, betiko akaso, eta ez ziren ez Bonaparterengana ez ondorengo ikertzaileengana heldu. Jose Ignacio Armasa ilobak (1808-1866) Miguel Ignacioren hainbat testu baliatu zituen inguru hartan bertan apaiz ibili zenean; batzuetan osabak prestatutakoa kopiatu baino ez zuen egin. Baina Armasa zaharrenaren oihartzuna bere ondorengo belaunaldiarekin batera itzalirik, denboraren joanak estalitako egile ezezaguna bihurtu zen laster, beste asko bezala; gaur zorionez eskura dugu —neurri batean behintzat— Basaburu Txikiko euskararen lekuko honen ekarpena. Nafar idazle zahar berria da orain Miguel Ignacio Armasa. Etorriko ahal dira horrelako beste asko atzetik.

Miguel Ignacio Armasa y Zozaya (1770-1814) era hasta hace pocas fechas un dominico olvidado por el paso del tiempo, ajeno completamente al ámbito de la literatura parroquial en lengua vasca. Sin embargo, una serie de sermones autógrafos recuperados estos últimos años permiten reivindicar su figura, y la precisión con la que detalló en dichos sermones la autoría, la fecha y el lugar de uso de los mismos —lamentablemente ausente en tantos y tantos textos similares que pueblan archivos y colecciones particulares— nos permiten reconstruir en parte las circunstancias que rodearon a este testigo del euskera de su época. Armasa nació en la casa del mismo nombre de la localidad de Beinza-Labayen, en la Basaburua Menor. Tras ingresar hacia 1785 en el convento de Santo Domingo de Pamplona y comenzar el recorrido formativo reservado en sus días a quienes optaban por la vida eclesiástica, cursó en la Universidad de Alcalá estudios de Teología y posteriormente los impartió, a juzgar por el título de ‘Lector’ con el que se refieren al labaiendarra las fuentes de su tiempo. Se conservan seis sermones manuscritos de Armasa, tres en castellano y otros tantos en euskera, que permiten ubicarlo entre 1806 y 1811 en Cantabria, Álava y Navarra. Atrapado por las penalidades que conllevó la Guerra de la Independencia Española entre 1808 y 1814,  fue capturado por el ejército francés en Irañeta hacia 1809 y obligado, a raíz de la exclaustración decretada aquel mismo año, a regresar a su localidad natal. Permaneció en Labayen hasta su temprana muerte en 1814, y fue allí donde escribió las tres prédicas en lengua vasca que nos permiten reconocerlo como autor en euskera y como fuente de información sobre el habla vasca que se usaba en aquella zona de Navarra a comienzos del siglo  XIX. 

lesaka

Lesakako Txallarrenia etxean (karrika amaierako etxean, argazkian) agertu ziren Armasaren gaztelaniazko zein euskarazko predikuak.

kzjaia3_banner_galeria

Sarrera honek 3. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du.


Mariano Erbiti nafarra, Bonaparte printzearen laguntzaile (1819-1880)

Azken hilabete hauetan aipagai izan ditudan Luis Luciano Bonapartek eta Paul Brocak hainbat lankideren beharra izan zuten egin asmo zituzten ikerketak burutzeko. Ehunka kilometrotan zehar hizkuntzaren bizitasuna neurtzea lan gaitza zen (zer esanik ez, printzeari dagokionez, hizkuntza horren dialekto eta aldaera guztiak zehaztasunez desberdintzea!) eta komenigaria bakarrik ez, ezinbestekoa izan zuten bi ikertzaile atzerritarrek bertakoa gertuagotik ager ziezaieketen lagunen ekarpena.

Reclus-elisee

Jacques Élisée Reclus (1830-1905)

Broca eta Bonaparteren berriemaileez

Badirudi Brocaren lankide gehienak Bidasoaz haraindikoak izan zirela, Euskal Herritik kanpoko frantziar hiritar batzuk tarteko: Édouard Cazenave de Laroche (1824-?), Société d’Anthropologie de Paris entzutetsuko kidea hura ere, sendagile zebilen Paben, buruko gaitza zutenentzako eritetxean; Élisée Reclus geografoa Brocaren herkidea zen baina Orthezkoa zuen aita, eta gaztaro zati handia hantxe emanik ongi ezagutzen zuen Xibero ingurua; abizen berdintasuna gorabehera antropologoaren senide ez zen Honoré Broca doktore oloroetarrak, aldiz, Ligi, Montori eta Atharratzeko berriak bederen eman zizkion girondarrari.

Lapurtarra omen zen alabaina Henry Argelliès, Donibane Lohizunen mediku, herriaren garbitasun eta osasun-egoera hobetzeko ekimenetan parte hartzaile 1860ko hamarkadan. Euskarazko predikazioa Ipar Euskal Herriko zein parrokiatan egiten zen jakinarazi zion Brocari. Lapurdin sortua zen halaber Gratien Camino ingeniaria (1826-1879), Beskoitzeko auzapeza zelarik ikertzailearentzat Bastida inguruko euskararen mugak zehaztu zituena.

Intxauspe

Emmanuel Intxauspe, Zunharretako seme (1815-1902)

Bonaparteren laguntzaileak, ugariagoak ez ezik, ezagunagoak ere badira eta sakon ikertu izan da haietako asko: Jose Antonio Uriarte bizkaitarra, Klaudio Otaegi gipuzkoarra, Jean-Pierre Duvoisin lapurtarra edota Emmanuel Intxauspe zuberotarra nor izan ziren jakin gura duenak, esate baterako, badu non bilatu; zer esanik ez blog honetan bertan txokoa duten Bruno Etxenike edota Mariano Mendigatxa nafarrak hurbilagotik ezagutu nahi izanez gero.

Zinez erakarri zuen printzea Nafarroak eta berriemaile kopuru hazia izan zuen Beratik Garesa eta Etxarri-Aranaztik Bidankozera: arestian aipatu biez gain, beste hogeita hamarretik gora zerrendatu zituen Xabier Erizek bere tesi-lanean. Ez du ematen Bonaparte horiek denak aurrez aurre izatera heldu zenik, baina lankidetzat jotako guzti-guztiek eman zioten nolabaiteko informazioa, hizkuntza-datuak helaraziz edota ikertzaileak eskatutako tokian tokiko itzulpenak prestatuz.

Zoritxarrez, lankideak asko izateak ez du esan nahi denei buruz nahi beste dakigunik. Izan da aurrerapausorik azken urteotan —esaterako, Xabier Erizeren beraren ekarpenari esker jakin zen 1998an Jose Erasun saldiastarra printzearen laguntzaileen zerrendan sartu beharrekoa dela—, baina ez dira gutxi oso-oso azaletik baino ezagutzen ez ditugun berriemaileak: Antonio Arandia beratarra, Urizko doktrina paratu zuen Juan Cruz Elizalde maisua, Goñerriko Vicente Gulina, Oltzako Juan Martin Ugarte, Itzalleko doktrinaren idazle Benito Gil, eta abar.

Euskarazko idazleen zerrendan izen hutsa den Bonaparteren iturri haietako bat Mariano Erbiti da, Nafarroako Artxiboan dagoen Beintza-Labaiengo doktrinaren egilea. Ez Erbitiren jaioterririk, ez lanbiderik, ez bestelako xehetasunik ez genekien gaur arte: primerako aukera da beraz #KulturaZientifikoa Jaialdia euskararen ikerketan laguntzaile izan zen nafar hau ezagunago bihurtzeko.

udaberamendi

Basaburuko Udabe eta Beramendi, aurrez aurre (iturria: www.todopueblos.com)

 

Mariano Erbitiren argazkia

Mariano Erbiti Urriza, Beintza-Labaiengo doktrinaren egilea.

Nor izan zen Mariano Erbiti?

Joaquin Mariano Erbiti Urriza 1819ko martxoaren 27an jaio zen Basaburua ibarreko Udaben, Lekunberritik zein Irurtzundik hurbil. Ez da itzali oraindik bertako euskara nafarra, apalduxe bizi den arren. Dorrea izeneko etxea izan zuen sorleku: XIX. mendetik hona hondatu ostean, goitik behera dago gaur egun eraberritua.

Erbitiren sustrai basaburuarrak Dorrean bertan 1778an sortutako Jose Joaquin aitaren aldetik zetozkion; ondo-ondoko Beramenditik iritsitako Juan Miguel aitona izan zen XVIII. mendearen erdialdean Udabera ezkondu eta etxera heldu zen lehenbiziko erbitiarra. Estefania Urriza ama, aldiz, Imozko Etxalekun jaioa zen 1782an. Beste bi seme eta bi alaba izan zituzten senar-emazteek Joaquin Mariano jaio aurretik.

Dorrea

Udabeko Dorrea etxea, gaur egun (Elías Muñozen argazkia)

Oso-oso umetan galdu zituen Erbitik guraso biak, eta betiko aldatu zion horrek bizitza; nekez iritsiko zen bestela, nik uste, euskaraz idatzi zuten nafarren artean txokoa izatera. Aita 1819ko uda heltzearekin hil zen, eta bigarrenez ezkondu zen ama udazkenean bertan, Gulia herriko gizaseme batekin. Etxeaz eta bost seme-alabez arduratzeko laguntza beharrak eragin zuen ezkontza, notarioak idatzi zuen agirian garbi adierazi bezala (ikus azpiko irudia).

1819

…acordaron d(ic)hos interesados el q(u)e contrajese el presente matrimonio, la desposada p(ar)a la mejor administracion de d(ic)ha casa y educacion de los espresados hijos…” (NAO, 23022/4; 1819ko urria)

Lotura hark ez zuen, ordea, asko iraun: 1822ko urriaren 8an itota topatu zuten Estefania Urriza. Ez aita ez ama, halaxe utzi zituen heriotzak Dorreako gaztetxoak. Zaharrenak sikiera kozkortuak ziren ordurako, baina Joaquin Marianok hiru urte besterik ez zituen. Hala ere, horren egoera lazgarria onerako izan zuen neurri batean etxeko txikiak, anaia-arrebei ez bezalako etekina ekarri baitzion. Ez dakit elkarrekin ala bananduta biziko ziren umezurtzak handik aurrera, ez eta nork hartuko zituen ere (beharbada Etxalekuko osaba apaiz Joaquin Mariano Urrizak; agian Ultzamako Eltson bizi ziren osaba-izebek) baina ematen du Mariano izan zela ondorengo urteetan idazten eta irakurtzen ikasteko aukera izan zuen bakarra. Esan gabe doa alfabetatzeak berebiziko eragina izan zuela Erbitiren ondorengo ibilbidean.

Captura

Sarrera honetan aipatutako zenbait herri, puntu gorriaz nabarmenduta.

Izan ere, bigarren karlistada bitartean maisu ikasketak egin zituen. Titulua ez zuen liberalek kontrolatutako Iruñean lortu, karlisten agindupeko Lizarran baizik. Helduko al zen nola edo hala borrokan parte hartzera? Litekeena da 1830eko hamarkada bukaeran 20 urteko Mariano gaztea lanean hasteko eskola bila ibiltzea, eta beharbada horrexek eraman zuen iparralderantz, ez sorleku zuen Basaburura, Leitzatik gertu dagoen Basaburu Txikira baizik.

Beintza-Labaienen bizi zen Erbiti 1840-42rako, eta urte haietan hasiko zen noski bertako mutikoei irakasten, nahiz eta horren lehendabiziko froga idatzia 1849koa den. Orduko irakaskuntzak ez zuen ezagutu dugunarekin zerikusi handirik… Erbitiren egunetako eskolak nolakoak ziren jakin nahi duenak hemen aurkituko du zerbait.

1840ko hamarkada hartan zehar sendotu zituen udabearrak Basaburu Txikiarekin lotu zuten sustraiak: maisu-lanean hasi zen, idazkari zeregina bete zuen (1842tik 1846ra bederen) eta Armottikia izeneko etxera ezkondu ere egin zen (1849) bertako alaba Francisca Erasunekin. Ezkondu zirenerako haurdun zegoen Francisca gaztea.

Erbitiren sinadura, 1846

Mariano Erbitiren sinadura Beintza-Labaiengo udal-kontuetan (1846; udal artxiboa)

Eskola2

Beintza-Labaiengo eskola-etxe berria XX. mende hasierakoa da. Egungo udaletxean zegoen zaharragoan aritu omen zen Erbiti.

Hasierako urte haietan zenbait gorabehera izan zituen Erbitik, lortutako irakasle-titulazioa liberalek ezarri hezkuntza-lege berriak baino lehenagokoa zuelako, baina 1850erako arazoak konpondu eta ondorengo hogei urteetan zehar trabarik gabe aritu zen Beintza-Labaiengo mutikoen irakasle, eta aldi berean familia zabala osaten lagundu zuen Armottikian: bederatzi seme-alaba izan zituzten Marianok eta Franciscak 1869ra bitartean. Amak ez zekien irakurtzen, baina seme-alaba guztiek izan zuten etxe hartan heziketarako aukera, eta garbi dago aprobetxatu zutela: Pedro Erbiti Erasun herriko idazkaria izan zen XIX. mende amaieran (eta Pedroren seme Severo sendagile bihurtu zen), Juan anaia apaiztu eta Igantzira jo zuen, Tomasa Sunbillako maistra izan zen… Halabeharrak Mariano haurtxoarengan ereindako hazia ez zen galdu eta fruitu ederrak eman zituen erbitiarren artean. Gaurko sarrera hau eragin duen fruitua, Beintza-Labaiengo euskararen arabera idatzitako doktrina-itzulpena, 1865 eta 1870 bitartean paratuko zuen seguruenik Mariano Erbitik, baina ez dakigu nola iritsi zen Bonaparteren eskuetara. Doktrina hartan ez zuen bete-betean Basaburu Txikiko euskara eman ahal izan; azken batean, ez zen hura umetan ikasi zuen hizkera. Baina saiatu zen, eta baita asmatu ere gauza askotan.

Armottikia2

Beintza-Labaiengo Armottikia gaur egun.

DF

Donfernandonea.

Besterik ere egin zuen Beintza-Labaiengo maisuak urte haietan. Asko ziren Armottikian eta irakasle-soldata ez zen izugarri handia; legeak agindutako 2.000 errealak baino gutxiago jaso zuen urte luzez, eta aletan kobratuta gainera. Agian akuilu horrek beharturik beste hainbat zereginetan ibili zen Udabekoa, ahaldun bezala batez ere: batean eliza-kabildoaren zordun zirenengana jo eta zorra kobratzeko ardura hartuko zuen, bestean Amerikara joan nahi zuten gazteen bidaia kudeatzeaz arduratuko zen… Egiteko haiei esker akaso, baina ez du ematen, inola ere, Armottikian eskasian bizi izan zirenik: batetik, maisuak Labaiengo Donfernandonea etxea erosi omen zuen; bestetik, Margarita Erbitik mailegu baten truke Dorrea hipotekatu behar izan zuenean Marianok ordaindu zuen arrebaren partez; horrez gain, sarritan mailegatu zien dirua premia zuten herriko nahiz inguruko lagunei. Ez da harritzekoa Mariano Erbiti herriko zergadun nagusietako bat bezala agertzea 1854-56etako udal-aurrekontuetan.

Eskolaz kanpoko jarduera haietako bat galgarri izan zuen, ordea. Soldadutzari muzin egin nahi zioten gazteen laguntzaile ere aritu zen Erbiti; ohikoa zen XIX. mendean soldadu joan nahi ez zuten askok beste norbaiti ordaintzea haien ordez joan zedin. Maisua lan hori betetzeko prest zeuden gazteen bila ibili izan zen trukean diruaren zati bat jasota. Baina, antza denez, besteren lekuan soldadu aritu beharreko gazte haietako zenbaitek alde egin zuten agindutakoa bete gabe, zegozkien sosak ongi poltsikoratu eta gero. Dirua alferrik emandakoen haserreak bete-betean jo zuen Erbiti bitartekaria, eta azkenean, egoera gero eta jasangaitzago gertaturik, herritik alde egitea erabaki zuen: lanbideari uko egin eta Baldomera alaba lagun zuela betiko aldendu zen Nafarroatik udabearra, Argentinarako bidea hartuta; 1870eko martxo eta maiatz artean gertatu zen nire ustez hori. Ez da 1870ean Buenos Airesera heldutako itsasontzietako bidaiari-zerrendarik gorde, baina lehen sei hilabeteetan hiru iritsi ziren Euskal Herritik: Bilbon itsasoratutako Cuatro Amigos izenekoa apirilean lehorreratu zen; huraxe, edo halakoren bat, izango zen Beintza-Labaiengo maisu ohia eta alaba bizileku berrira eraman zituena.

el-great-eastern-en-la-dc3a9cada-del-1870-cabavolo-com

Great Eastern ontzia, 1870ean kontinenteen arteko itsasaldiak egiten zituen handienetakoa (www.atlantic-cable.com)

Plaza_San_Martin_y_Catedral_Córdoba_(Argentina)_Siglo_XIX

Cordobako katedrala, Mariano Erbitik ezagutu zuen egunetan (1871). Hantxe ehortzi zuten (argazkia: Telasco García Castellanos, 1988).

Cordoba inguruan bizi izan ziren handik aurrera erbitiar biak, edo hangoak dira gutxienez aurkitu ahal izan ditudan haiei buruzko albiste apurrak. Alaba merkatari gisa ageri da 1895eko erroldan; saiatuko al zen aita Nafarroan bezala Argentinan ere maisu lanpostua aurkitzen? Baliteke, baina hala izatera ere, ez luzerako; bizitzako ibilide gehiena egina zuen Erbitik. 1878an, Cordobako notario baten aurrean, Nafarroan utzitako ondasun guztien ahaldun izendatu zuen Francisca Erasun emaztea. Handik bi urtera hil zen Mariano Erbiti euskal idazlea, 1880ko apirilaren 15ean, Cordoba hirian bertan. Katedralean ehortzi zuten, Apolinario Argañaras apaiz eta irakasleak sinatutako heriotz-agiriaren arabera. Ordurako, milaka kilometrotara, Bonaparteren eskuetan zen noski Beintza-Labaiendik bidalitako 50 orrialde inguruko eskuizkribua, etxetik urrun hildako udabear baten arrastoa ia mende eta erdi beranduago ilunpetik ateratzeko balio izan duena.

(Erbitiri buruz gehiago jakin nahi izanez gero, jo hona).

No pocos colaboradores de los que se valió Luis Luciano Bonaparte en sus investigaciones sobre la lengua vasca son hoy casi anónimos o nos resultan desconocidos en gran medida. El que presento aquí, Mariano Erviti (1819-1880) fue el maestro de escuela que se encargó de traducir al habla vasca de Beinza-Labayen la doctrina que obró en poder del príncipe. En realidad Erviti nació en Udave, en la Basaburúa Mayor, un puñado de kilómetros al sur de donde ejerció su profesión. Al igual que fue muy posiblemente el temprano fallecimiento de sus padres lo que le dio la oportunidad de alfabetizarse y cambió su vida, otras circunstancias no determinadas provocaron que se asentara en Beinza-Labayen y contrajera allí matrimonio, de tal manera que se ocupó durante al menos 25 años de la instrucción de los niños de la villa. Fue también secretario, procurador y uno de los contribuyentes principales del municipio, según recogen documentos de su época. Mariano Erviti abandonó Beinza-Labayen en 1870, probablemente motivado por la presión de diferentes personas que se sintieron engañadas al haber pagado al maestro para que el servicio militar lo hicieran en su lugar unos sustitutos que desaparecieron sin cumplir lo pactado. Erviti emigró a Argentina en compañía de una de sus hijas y fue allí donde falleció, sin tener ocasión de volver a Navarra.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Beintza-Labaien (argazkia: www.consorciobertiz.org)

kzjaia3_banner (1)

 

Sarrera honek 3. KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du.

Basaburuan topatutako XX. mende hasierako euskal testu laburrak

Itxaso

Itsaso herriko eliza, Basaburua ibarrean

[XIX. mende amaierakoak iruditu zitzaizkidan irakurri nituenean sarrera honetan aurkeztutako testuak. Juantxo Aleman imoztarrak azpiko oharretan emandako xehetasunen arabera, XX. mende hasierakotzat jo behar dira, eta hasierako izenburua (‘Basaburuan topatutako XIX. mendeko euskal testu laburrak’) aldatu egin dut horrenbestez. Mila esker Juantxori oharrengatik!]

Basaburuko apaiz izandako Andres Petrirenak Itsaso herriko apezetxean izan zituen luzaroan bilduta haraneko eliza liburu guztiak; egitekoari utzi zionetik ez dakit hala segituko duten. Hantxe ezagutu nituen 2007an orain hona ekarritako euskarazko lekuko apal hauek. Norbaitek Udabe herriari dagozkion bataio-oharren albo batean idatziak dira, 1765 aldeko sarreren ondoan. Dena den, egungo bataio-liburua XIX. mendean egindako kopia da (konbentzio gerrate ostean kopiatu baitzituzten liburu zaharrak, gerra garaian lur azpian gorde eta hezetasunak hartuta gelditu zirelako) eta idazkerari eta grafia-sistemari begira bistakoa da testuok, XVIII. mendekoak ez, baizik eta liburu zaharrak kopiatu ziren garaikoak-edo direla. Euskarazko apurren eta kopiaren beraren data zehatzik ez dakit, baina hantxe idatzitako guztia XIX. mende hondarrekoa dela esango nuke.

Bi lekukotasun ezberdin utzi zituen Basaburuko esku anonimo hark: ‘Oi zer zoriona’ izeneko eliz-kantaren zatitxoa batetik, eta ‘Mariaren bioza’ izenburua duten bertso batzuk bestetik.

Oi zer zoriona…

Izenburu honen azpian honako eliza-kanta hasiera hau dago idatzita:

Oi zer zoriona  ene biozean dagoena

Oi zer zoriona, zuk emanik, ene Jesus Jauna

882489168

‘Oi zer zoriona’ bilduta duen ‘Eskualdun kantikak’ liburuaren azala

Zoriona, zuk emana, Jesus Jauna (bis)

                                    1.

Urrun zaitezte, munduko plazerak

Urrun nere pensamentutatik

Jesusekin ditut atseguin bakarrak

Ez bada ni separa oietatik

                                    2.

Urbildu naiz mayz (?) santu ortara

Orra zer den guertatu

Jesus jeuchi da nere biozera

Artas nai duela jabetu

Nik ez nuen kanta hau ezagutzen eta nire inguruan inoiz ez dut entzun. Egungo basaburuarrek ere ez, antza: Andres Petrirenak ez zuen gogoan azken hamarkada hauetan haranean sekula abestu izana. Iparraldeko bertsio bat topatu dut Florentin Vogel organojole alsaziar eta Donapaleura ezkonduak 1935-36an argitara emandako Eskualdun Kantika liburuan; hemen kontsulta daiteke eta Itsason agertutakoarekin alderatu.

Ez da dudarik kanta berberari dagozkiola Vogelek bildutakoa eta Itsason agertutako zatia, azken honen hirugarren ahapaldiko ‘mayz‘ ustez akastun hori gorabehera. Euskarari dagokionez, Basaburukoak ez du Donapaleun argitaratutakoaren ekialdeko kutsurik. Eliz-abestien letrak euskalki berean haran batetik bestera (ia) aldaketarik gabeak eta finko samarrak izango zirela pentsatuta ere, eite nafar garbia du Udabeko bataio-liburukoak eta ez du Basaburuko euskaratik urrun itxurarik; ez litzateke harritzekoa inguru hartan erabilitako bertsioa horixe bera izatea. Hirugarren ahapaldiko jeuchi, Nafarroan ohiko zen jautsi-ren aldaera, iparraldekotzat du Orotariko Euskal Hiztegiak (OEH), baina ez da ahaztu behar inguruko testu nafarretan ere –e– batez erabili zela: Basaburuan bertan jaiotako Mariano Erbitik jeutsi eman zuen Beintza-Labaiengo doktrina idaztean, eta yeutsi ageri da Miguel Ignacio Armasa domingotar labaiendarraren prediku argitaragabeetan ere. Artas hitzaren amaierako -s apikaria bera (batuan NORTAZ kasuan ematen dugun -z bizkarkariaren ordain) ohikoa da Nafarroako erdiguneko eremu horretan eta, esate baterako, halaxe dator Imozko Goldaratz herrikoa omen den 1839ko prediku batean: eguiten dute pecatu mortala ardoari, olioari, aguardiente, eta beste onelaco generoari ura emanda salcen ditutenac, alacoric ezpalu bezala, batere artas errelajatu gabe.

Mariaren bioza

Eliz-kantu zatiaren ondoren, ‘Mariaren bioza’ izenburupean, honako hiru bertso hauek datoz:

                                 1.

Udabe Basaburua

Udabe Basaburu hegoaldean dago, Irurtzundik kilometro gutxitara

Mariaren bioza, bioz samurrena

Jaunarenzat beti sutan zauderena (sic)

Su artatik gu baitan emazu chingui bat

Agian hel gaitezen gu ere zerura (bis)

                                 2.

Utzirik pekatua zoriona kristaua

Bere Jainkoarekin paketua dena

Maria bere Amak zenbat eztitasun

ez dio gozarazten, hala gau hala egun

                                  3.

Maita dezagun beraz Ama bat ain ona

Pekatari guzien igues lekua dena

Har gaizazu ó Ama zure besoetan

Bai orai eta guzis azken orduan.

Basaburu ingurua

Sarrera honetan aipatutako herrietako batzuk, azpimarratuta

Ez dut uste bertso hauek egileak inori kopiatuak direnik, niretzat behintzat ezezagunak dira. 7-6ko eskemari segitzen diote berez, baina behin edo beste silaba kopuruan kale eginda eta erriman ere zorroztasun handirik gabe.

Polita da lehen ahapaldiko hirugarren bertsolerroa:

su artatik gu baitan emazu chingui bat

Txingar ordez txingi hitza erabiltzea testuaren nafartasunaren aldeko seinale dugu berriro. Goldarazkoa da beste adibide hau ere (1834): O gula gula, lujurieren su infernala, ceñen galda da sobervie, ceñen chinguie edo prasa dirade iz desonestoac. Nafarroako testuetan txindi ere erabiltzen da OEHren arabera, baina -gi amaiera arruntagoa da Ultzama inguruan. Orixek ere Itsasoko bertsoetan bezalaxe erabili zuen hitz hau. Uitzi aldean ikasiko al zuen umetan?

Azken bertsolerroko guzis horren amaiera apikaria, bestalde, arestiko artas hitzarenarekin lotu daiteke.

Nork idatziak?

Elizgizon baten lana izango da noski hemen aurkeztutakoa, Udaben apaiz ibilitako norbaitena seguru asko, baina norena? Bataio-liburuetan ez dut topatu euskal testutxo hauen egilearen izena agerian jar dezakeen ezer. Eliza-liburuak beranduagoko kopiak direnez eta kopia-urtea ezezaguna denez ezin da ziurtasunez jakin noiz sortu ziren orrialde horretan gordetakoak, eta lan zaila da beraz Udabeko apaiz-zerrendari begira abade jakin batekin lotzea. Pena da, interesgarria litzatekeelako lekukotasun xume hauek ibarreko semeren batek sortu zituen ala ez jakitea.

KulturaZientifikoa_1_Jaialdia_banner

Sarrera honek I. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du.


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko azaroa
    A A A A O I I
    « maiatza    
     12345
    6789101112
    13141516171819
    20212223242526
    27282930  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu