Tag: eremu ez euskalduna

Nafarroako euskararen hego-ekialdeko mugez: Murillo el Frutoko lekukotasuna

eslaider-murillo

Murillo el Fruto (argazkia: www.murilloelfruto.es)

Fontes Linguae Vasconum aldizkariak karrikaratutako azken alea (120.a) txoko honetan iruzkindu aurretik, ale horretan argitara emandako artikuluetako bat nahi dut azpimarratu, nire ustez interes berezikoa da eta. FLVeko zuzendari Patxi Salaberri Zaratiegik idatzia da eta ‘Murillo el Fruto: XIV. gizaldiko agiria‘ du izena.

Aurrekariak

Ez da atzo goizekoa Zidakos eta Aragoa ugaldeen ibilbide amaieran euskarak utzitako arrastoaren ikerketa. Urrun dago hala ere aztergai samurra izatetik: tamalez, orain arte ezagutzera eman diren antzinako dokumentuek ez dakarte Pitillas eta Zarrakaztelu bitarteko herrietan behinola mintzo izan zen euskararen aipamenik —badugu, ordea, iparralderagoko Uxue, Galipentzu edota Eslabari buruzkorik— eta ez dugu ez herri batzuetan ez besteetan idatzitako euskarazko testu bakar bat ere. Murillo ingurukorik nekez agertuko dela imajina daiteke, Aragoa barrenean Erdi Aroan desagertu bide zelako euskara. Zein mendetan, ordea? Eta nolakoa zen euskara hura?

Erreferentzia zuzenik ez dagoen eremuetan ezinbesteko lanabes eta lekuko dira toponimoak, leku-izenak; horiei esker aitzinatu da azken hamarkada hauetan Tuterako merinaldearen iparraldean euskarak izandako bizitasunaz dugun ezagutza.

Lana Zuñiga 3

Lana (g) eta Zuñigaren (b) arteko euskal toponimiaren etena. Zuñigan dokumentatuta dauden euskal leku-izen apurrak —Armorandieta, Atazabala…— Lanatik hurbil dagoen eremukoak dira batik bat (iturriak: Belasko, Salaberri Zaratiegi; argazkiak: www.mapio.net eta Bernardo Vega).

Toponimoetan oinarrituta eskaini zituen hain zuzen ere Mikel Belaskok (Toponimia y panorama lingüístico de la ribera de Navarra y zonas circundantes2004) iraganean Nafarroan bizi izan zen hizkuntza-egoerari buruzko hainbat argibide. Gizatalde batek toki bati aspaldi emandako izenak, azken batean, gizatalde horrek zerabilen mintzoaren oihartzuna helarazten digu; eta ikertzaile iruindarrak erakutsi duenez, garbi bereiz daitezke leku-izenei esker euskarari Aro Moderno edo Garaikidera arte eutsi zioten eskualdeak, batetik, eta askoz galera goiztiarragoa izan zutenak, bestetik. Nafarroan bortitza da sarritan lurralde batzuen eta besteen arteko etena, elkarren mugakide diren hainbat udalerriren artean ere antzeman baitaiteke (ik. gaineko irudia): Estellerriko Lana ibarrean, esaterako, egungo leku-izenen % 40 da euskarazkoa; ondoko Zuñigan, aldiz, % 2 baino gutxiago. Desoreka bertsuaren adibide dira Arroitz-Los Arcos edota Oteitza-Lerin (toponimoen % 40 euskaldun bikote bakoitzeko lehenbizikoek, % 0-1 eskas bigarrenek), Artaxoa eta Larraga (% 40 – % 0), Uskartze eta Nabaskoze (% 65 – % 0-2) edota Burgi eta Gazteluberri (% 70 – % 0-1). Garbi dago (ia) euskal toki-izenik gabeko herrietan euskara, izan bazen, aspaldi zaharrean ahantzi zutela.

Emandako adibideei begira ikus daitekeenez Nafarroa osoan zehar da nabarmena, eskuin-ezker, toponimian islatu den hizkuntza-eten hori. Ezin da pentsatu, ordea, Nafarroako eremu euskalduna eta erromantzea elkartrukerik gabeko gune estankoak zirenik, eta horrekin batera aipatu dudan eten hori ez da beti arestiko adibideetan bezain erabatekoa eta inolako trantsiziorik gabea. Tafalla inguruan goiti-beheiti, esaterako, Orbaibar eta Pitillas ditugu. Orbaibarko hamar leku-izenetik 6-7 dira gaur egun euskaratikoak, Burgin edota Zaraitzu hegoaldean bezalatsu; baina Pitillasko euskal toponimia arrastoak (% 5) Larraga, Nabaskoze edo Gazteluberrikoak baino agerikoagoak dira. Antzeko zerbait ikusiko genuke Uxue eta Zarrakaztelu erkatuz gero, azken hau oso hegoaldekoa izan arren. Laburbilduz, behinolako eremu euskaldun eta erromantzeen arteko etenak, argia izanagatik, ez zuen lerro zuzenik osatzen, eta hegoaldeko zenbait eremutan jaso den hondarreko euskal toponimia apur bat ugariagoak, bestalde, eremu horietan euskarak gehixeago iraun zuela salatzen du.

Euskal leku-izenak Nafarroa erdialdean2

Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Izan ere, euskarari berandura arte eutsi dioten Nafarroa erdialdeko zenbait herrik oso hurbileko bizilagun erromantzatuak zituzten arren (Garesek Mendigorria, edo Artaxoak Larraga, besteak beste; horren erakusgarri 1571n Galipentzu eta Kaseda bereizten zituen hizkuntza-muga argia ere), bi eskualdetan bederen euskara Erdi Aroan dezente hegoalderago erabili zela salatzen dute leku-izenek: Arroitz-Elizagorria-Mendabia sargunean Ebro ibaia harrapatu arte (A), eta baita sarrera honetako aztergai den Zidakos eta Aragoa ugaldeen bitarteko arroan ere, Murillo el Fruto eta Zarrakazteluraino (B). Alboko mapan ageri dira, zalantzak zalantza, euskara nafarraz ari garela toponimiak iradokitako mugarik zaharrenak, kolore berdeak euskararen agerpen garbia adierazten duelarik, eta horiak, aldiz, agerpen ahulago edo duda-mudazkoa (neureak besterik ez dira izan ditzakeen akatsak).

Patxi Salaberri

Patxi Salaberri Zaratiegi

Murillo el Frutoko koadernoa: lekukotasun zahar berria

Aipatu dudan azken bailara hori ongi ezagutzen du Patxi Salaberri Zaratiegi euskaltzain uxuetarrak, sorterri inguruko toponimian euskarak utzitako arrastoak izan baitzituen aztergai 1994an argitara emandako doktore-tesi zabalean eta gerora ere gai horri berari buruzko artikulu gehiago karrikaratu dituelako. Ez da harritzekoa, beraz, Nafarroako Artxibo Orokorrean letrakera gotikoa zuen Murillo el Frutoko koaderno zahar bat topatzean artxiboko arduradunek ikertzaile nafarrari helaraztea.

Erromantzez izkiriatutako koaderno hori XIV. mendekotzat jo du Salaberrik; idazkeraz gain, argudio potoloa da bertan jasota dauden pertsona-izen batzuk 1366ko iturri batean ageri diren berberak izatea. Azalean Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto idatzi zuen esku berantiarrago batek. Murilloko nekazari zergadunen zerrenda dakar horrenbestez, eta horrekin batera (eta honako hau da interesgarriena euskararen ikerketarako) baita herriko toki-izen andana ere. Euskaratik kanpokoak ez dira falta (Los Cascallares, Los Linares, Malpuent, La Rueda) baina ugari datoz halaber euskarazkoak, gaurko euskaldunontzat ere ulerterrazak: Ayz ÇurietaAreaççea (=Areatzea), Varace AlcineaBarace VerrietaVarace ÇarretaBuztinaErteco ErreguaEuçea (=Euntzea), Garipençuco ZalduaLegazpietaTranq[u]a ÇarraHuarteco Odia… Izengoitien artean aipagarri da Joh[a]n Biperr izeneko bat zela alkate. Horrekin batera badira M[ari]a Garizu, Seme[n]o GorriSancho Lasterr edota M[ari]a Çalduna fija de G[arçi]a Çalduna, beste batzuen artean.

FLV 120Izen berezi hauek guztiak aurkeztu eta azterturik, zenbait ondorio eskaini ditu artikuluaren amaieran Salaberri Zaratiegik: alde batetik, Murilloko dokumentuan irakur daitezkeen euskarazko toponimoak aski gardenak direlarik, eta idatzi ziren garaian oraindik desitxuratzen hasi gabeak (esate baterako, koadernoko Barace Verrieta sarri askoa, Baricibarretas bihurturik ageri da 1619an, euskara herrian galdua zenean), toponimo garden horiek —toki batetik bestera mugi daitezkeen pertsonen izenak baino gehiago— argi ari direla iradokitzen euskara bizirik zegoela herrian XIV. mendean. Lekukotasun hau ezagutu aurretik, 1990eko hamarkadan, Murilloko euskarak XIII. mendera arte iraun zukeela uste zuen Salaberrik; datu berri hauen argitara beranduxeago iraungi zelakoan dago.

Bestetik, Murillo el Fruton ez ezik Melida, Santacara edo Zarrakaztelun ere orain arte pentsatu izan den baino beranduago nagusituko zen guztiz erromantzea; zoritxarrez, ez da orain arte agertu hipotesi hori berresten lagun dezakeen dokumentaziorik.

Nolakoa ote zen, bestalde, koadernoak islatzen dituen nafar haien euskal mintzoa? Bildutako toponimo goiztiarrek gaur arte eskura genituenek baino garbiago azaleratu dituzte Murillo inguruko lexikoaren gai batzuk: al(t)zin, baratze, berri, bide, eder, erregu, erte (=arte), eutze (iparralderagoko herrietan euntze = pentze, belardi), gorri, (h)odi, laster, mendi, zaldu… Horretaz gain, antzematen diren zenbait hizkuntza ezaugarri deskribatu ditu Salaberrik: bokalaren ondorengo kontsonante sudurkarietan bustidurarik ez zela (Buztina-alzinea) edota aspirazioa, h-ren ahoskatzea alegia, galdua zela ordurako.

Laburbilduz, euskarak Nafarroako hego-ekialdean Aragoa ibairaino izan zuen hedapena berretsi eta euskara haren kolorea pittin bat argitzera datorren lekukotasun ederra eman du ezagutzera uxuetarrak. Izango ahal dira, nork aurkituko zain, orain arte antzemandakoa zabaltzen eta sakontzen lagunduko diguten testu gehiago!

Ingurua2b

Euskararen iraupena Nafarroako ekialdean. Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Me hago eco en esta entrada del interesante artículo publicado en el último número de la revista Fontes Linguae Vasconum por su director, Patxi Salaberri Zaratiegi, miembro de la Real Academia de la Lengua Vasca-Euskaltzaindia. Salaberri desglosa y analiza los datos que ofrece un antiguo cuaderno recientemente localizado en el Archivo General de Navarra, escrito muy probablemente en la segunda mitad del siglo XIV y procedente de Murillo el Fruto, localidad ribera navarra sita en la comarca conocida hoy como Ribera del Arga-Aragón. El cuaderno lleva por título ‘Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto’ y contiene abundante y valiosa información sobre las personas que poblaron Murillo hace más de seis siglos y acerca de la toponimia menor de la villa en aquella época, y es precisamente esa toponimia, cuando no existen referencias más directas, el instrumento más fiable del que disponemos para determinar cuál(es) era(n) la(s) lengua(s) que habló un grupo humano en un momento dado. Pues bien, la abundante presencia en el documento de topónimos euskéricos absolutamente diáfanos incluso en nuestros días, que no habían sufrido aún la inevitable deformación producida en los nombres de lugar cuando la lengua en la que se fijaron ha dejado ya de ser hablada por una comunidad, sugiere claramente que el euskera seguía aún vivo en Murillo el Fruto en la segunda mitad del siglo XIV, coexistiendo con el romance que en época posterior terminó imponiéndose por completo. Salaberri explica razonadamente este hecho, y perfila algunas características del habla vasca de Murillo que pueden entreverse en los topónimos que proporciona la nueva fuente exhumada. El académico de la lengua vasca concluye finalmente que la pervivencia del euskera en la ribera baja del Aragón, cuyo límite probable situó él mismo en su día en el siglo XIII, debe ser revisada a la vista del documento que ha dado a conocer.

Murillo Zarrakaztelu La Oliva

Murillo el Fruto (hurbilena), Zarrakaztelu eta La Oliva (eskuinetara) Uxue aldetik (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com.es).


Euskararen lekukoak: TXULAPAIN

 

Txulapain Iruñerrian

Txulapain, gorriz, Iruñerri iparraldean

Iruñerriko hainbat ibar eta herri -azken urteotan hiriburuaren arrimoan  jendetsu bihurtu direnak batik bat- ezagunak dira oso Iruñeko edozein biztanlerentzat: Antsoain, Burlata, Barañain… ez dago izen horiek horiek aldez edo moldez bereganatu ez dituenik. Atarrabia toponimoa bera ere ezaguna da egun, euskaldun askoren artean bederen, Villava nagusi den arren. Zenbatek jakingo lukete ordea gaur egun, Iruñean bertan, Txulapain zer den edo non dagoen? Gutxik, seguru asko, eta erdaldunen artean are gutxiagok. Gaztelaniazko ‘Juslapeña’ nagusitu da, nagusitzearekin batera txulapaindarren euskara XX. mendean zehar iraungi den bezala.

Alabaina, ‘Txulapain’ euskalduna izan da (erdarazko Juslapeña forma euskal fonetikara egokiturik, Mikel Belaskok azaldu duenez) hainbat mendetan zehar haran ttipi honetako biztanleek jaioterria izendatzeko erabili zuten hitza. Txulapain bera bi zatitan banatzen omen zuten euskaldun haiek, Koldo Artolak jaso eta Yrizarren Morfología del verbo auxiliar vasco lanean irakur daitekeenez:

Txulapain Ollakarizketa

Ollakarizketa (Elbarrena, Txulapain)

«Txulapain, Txulapein, Txulapañe … era batez baino gehiagoz aditu dudala esango nuke …; Txulapañe hau, bestalde, bitan banatzen da: mendebaleko sei herriek (Osinaga, Aristregi, Beorburu, Osakar, Nuin eta Larraiotz) ERGOIENA osatzen dute eta gainerako zazpiek (Markalain, Gartziriain, Ollakarizketa, Usi, Beltzuntze, Nabatz eta Untzu) ELBARRENA, Beltzuntzeko Felix Ekiza jaunak adierazi zidanez».

Datuok 1988an eman zituen Felix Ekiza beltzuntzearra bera ez zen euskalduna, tamalez, azken belaunaldiko euskal hiztunen seme baizik. Dena den, Txulapainen eta ondoko Gulian bizi izan ziren Iruñerriko hondar nafarrera hiztunak, Iruñe ondoko berezko euskara XX. mendearen akaberara arte iraunarazi zutenak. Lekuko ederrak ditu Txulapain ibarreko herrietan aspaldiko euskalki nafarrak. Azken labekadakoak batzuk; iturria, ziurrenik, oraindik agortu ez den seinale. Juslapeña zaharrean barrena euskarak utzitako arrasto sakonaren erakusgarri duzue ondoren datorrena.

Antzinatetik XVIII. mendera arte: euskararen nagusitasuna

XVI. mendekoak dira txulapaindarren hizkuntzari buruzko lehendabiziko albiste zuzenak, eta ezin garbiago mintzo zaizkigu ibarrekoen euskalduntasunaz.

Txulapain Beorburu

Beorburu, elurretan

Ohikoa izan zen ordura arte -Erdi Aroan zehar bezala- bikote ugari apezik gabe ezkontzea; hau da, bi lekuko edo gehiagoren aitzinean, ezkongaiek elkarri ezkontitzak esan eta haientzat erabateko balioa zuen eliz erritoez kanpoko lotura gauzatzea. Aro Modernoan gainbehera etorri zen, Trentoko Kontzilioko erabakiek betiko desagertarazita, agintaririk gabeko elkarketa hura. Sortu zen bezala heriotza baino lehen baliogabetzea ere bazegoenez, ezkontza mota hark zenbait liskar eta salaketa eragin zuen, eta bide batez Nafarroako bikote batzuek elkarri emandako euskarazko ezkontitzak ezagutzeko parada eman digu. Txulapaingo Beorburun, 1536an, Maria izeneko bertako andrazko batek auzitara eraman zuen Belaskoaingo Martin Beltzuntze; antza denez, bederatzi urte lehenago elkarri ezkontitzak esan, eta beranduago Belaskoaingo beste emakume batekin espostu zen Beltzuntze, elizaren bidetik. Beorburutarraren salaketak eragindako auziaren latinezko testuetan, behin eta berriz jaso zuten 1527an Mariak eta Martinek euskaraz batak besteari eman zioten fedea. Nafarroako Elizbarruti-Artxiboan dago testua. Martinen hitzak doaz aurretik, Mariarenak ondoren, prozesuan bertan dauden-daudenean (hemen zabalago nahi izanez gero):

nyc Martin ematen derauçut neure fedea

çurj Maria vici naycen artean

çuçaz verce emazteric ez egujtegujteco

eta ez çuri vici naycen artean faltaceco

nyc Maria çuri Martin ematen derauçut ene fedea

vici naycen artean

çuçaz  verce senaric ez egujtego egujteco

eta çuri ez faltaçeco

Txulapaingo emakumearen aldekoa izan zen epaia; bazuen oraindik indarrik 1536an elizaz kanpoko ezkontzak. Ez luzerako, ordea.

1572an, Osinagan, Martin Aginaga ibar-jaunordeak preso hartu zuen Martin Garcia izeneko herritarra etxean sartzera zihoanean. Preso çara, esan zion Aginagak: preso sois, agirian bertan itzuli zutenezNay dut çergatic, izan omen zen Garciaren erantzuna. Fernando Maiorak topatu du lekukotasuna Nafarroako Artxibo Orokorrean. Xehetasunak Reino de Navarra. Euskera. Insultos, coplas, frases izeneko liburu interesgarrian aurkituko ditu irakurleak.

txulapain larraiotz

Larraiotzen, XVII. mendean, bazen euskaldun elebakarrik.

Aurreko albisteak ikusirik, inor ez du harrituko 1587ko Nafarroako herrien zerrenda ezagunean ageri diren Txulapaingo izen guztiak Bascongado atalean egoteak: Ollacarizqueta, Nabaz, Unçu, Vssy, Mayquelayn, Osinaga.

XVII. mendeko albisteak ildo berekoak dira: 1615ean inor aitonen seme bazen ala ez zen erabakitzeko ikerketa bat egin zuten Larraiotzen; Juan Etxeberria apaiza itzultzaile aritu behar izan zen herriko Juanes Larraioz lekukoaren hitzak jasotzeko, por ser bascongado. Juanesek ez zuen, nonbait, erdararik menderatzen.

Gaztelaniaren hedapenerantz

XVIII. mendearen bigarren zatian Nafarroako Auzitegietako komisari erdaldunek eragindako auzi luze bezain ezagunean ez dago Txulapainen aipamenik; zeharka, ordea, susma daiteke komisari haiek Txulapain ere erdalduntzen hasitako ibarren artean sartu zutela, Iruñerriko beste hainbat lekutan horixe baitzen haien esanetan gertatzen hasia zena: puede reputarse por pueblos romanzados (…) los valles de Egues, Ansoain, Aranguren, Cendea de Galar, Echauri, Ezcava y otros de la Cuenca y redondez de esta Ciudad (1767). Komisari erdaldun eta euskaldunak gaztelaniaren balizko agerpenari zegokionez bat etorri ez arren, ez da dudarik euskara zela oraindik ere txulapaindarren hizkuntza nagusia.

Txulapain Santazilia

Ekaitz Santaziliak ezagutarazi duen Txulapain inguruko euskarazko testuaren hasiera

Euskararen nagusitasun horren lekuko dira Txulapainekin lotura duten eta azken urteotan ezagutzera eman diren 1800 inguruko bi eliz testu. Horietako bat, XVIII. mende amaierakoa (edota, asko jota, XIX.aren hasierakoa), Untzuko edo inguruko herri bateko parrokiako liburuak Iruñeko Elizbarrutiko Artxibora eramatean agertutako euskarazko eskuizkribu anonimoa da. 2013an eman zuen argitara Ekaitz Santaziliak Fontes Linguae Vasconum aldizkarian. Ordu hartan Espainian indarrean zegoen errituaren arabera ezkontzera zihoazen bikoteei eman beharreko oharren bilduma dela esan daiteke, laburzurrean Rituale Romanum esan ohi zioten liburuaren gaztelaniazko bertsiotik apezen batek moldatua eta euskaraz paratua.  Ezconcera doacinei eman daquioqueten aviso gaia da idazkiaren izenburua. Urte batzuk beranduago, 1826an, Nuingo parroko zen Pedro Larraiozek liburu bertsuaren 1818ko edizioa erosi eta antzeko euskal moldaketa prestatu zuen. Duela hainbat urte argitaratu zuen Aita Franzisko Ondarrak Nafarroako beste euskal testu batzuekin batera. Txulapaindar zenbaitek gaztelania ezagun izan ala ez, XIX. mende hasieran parroki lanerako euskara ezinbestekoa zela erakusten diguten testuak dira hauek.

Txulapain Bonaparte

Txulapain inguruak Bonaparteren mapan. Antsoaingo Berriogoiti eta Ezkabarteko Ezkabatik beheiti gutxiengoaren mintzoa omen zen euskara.

Zalantzan jartzekoa da beraz XVIII. mende amaieran Txulapain ingurua komisari erdaldunek iradoki bezain erdalduntzen hasia ote zen; 1860-70erako, ordea, bistakoa da egoera aldatzen ari zela. Bonapartek hegoaldeko goi-nafarreraren ipar muturrean ezarri zuen ibar osoa. Gehienak euskaraz mintzo zirela adierazten duen kolore ilunaz markatu zuen Txulapain, baina ondo-ondoko Antsoain bailarako zenbait herritan gutxi omen ziren ordurako mintzo zaharra erabili ohi zutenak. Bonapartek emandako informazioaren osagarri, hara Paul Brocak garai bertsuan bildutakoa: Txulapaingo herri frankotan -erdialde eta hegoaldekoetan, eskuarki- euskara ez ezik gaztelania ere bazerabiltela adierazi zuen frantziarrak. Beorburu-Nuin-Otsakar-Osinaga ingurunea utzi zuen eremu horretatik at. Gainerako herrietan bi hizkuntzak entzuten omen ziren ordurako. XVIII. mende amaieran agian ez, baina XIX.enaren lipar hartan behintzat erdara haranean barrena zabaltzen ari zeneko irudia osatzen dute Bonaparte eta Brocaren lekukotasunek. Yrizarren ustez, 680 bat euskal hiztun izango zituen ordu hartan Txulapainek, biztanleen % 90-edo. Euskararen jarraipena ez zen artean eten, seguru asko, baina litekeena da etetear egotea. Hala ere, kontuan hartu zuen Arturo Kanpionek Txulapain 1880an Orreaga baladaren Nafarroan zeharreko itzulpenak eskatu zituenean. Osinagako Bernardo Etxeberriak isuri zuen Txulapaingo mintzora iruindarraren lana. Hegoalderagoko euskararik ez zuen Kanpionek  bilduma hartan jaso.

1900-1970: transmisioaren etena eta euskararen gainbehera

1904an Iruñeko Elizbarrutiak argitara eman Guía estadística delakoan Txulapaingo apaiz guztiek erantzun zioten baietz “¿Se habla vasco?” galderari. Irudi okerra eman dezake, ordea, jokabide bateratu horrek. Baiezko erantzunen hego-muga zen berriro ere Txulapain; Antsoainen baiezko bakar bat ere ez zen jaso. Eta euskararen jarraipena urte haietan bertan ari zen eteten ibar osoan zehar, ordurako etena ez bazen. Oso txulapaindar gutxik jaso zuten gurasoen euskara 1900. urteaz haraindi.

Txulapain mapa 2

Txulapaingo dermioa. Zenbait herriren ondoan, bertako euskararen azken lekukoen jaiotza-urtea. Egin klik hobeto ikusteko.

1923-25 bitarteko Erizkizundi Irukoitzean, dena den, bildu zen Txulapaingo daturik. Hirugarrenez, albiste-iturri batek iradokitako hizkuntza-eremuaren muga dugu Txulapain; ez zen hegoalderagoko daturik bildu. 71 urteko Miguel Elcano Lazterrak erantzun zien Angel Madariaga inkestatzailearen galderei. Nabazkoa zen.

Aingeru Irigaraik 1935ean bere ikerketa burutu zuenean ere, Txulapaingo herriak izan zituen ikertutako eremuaren muga. Berriemaileek sendagile nafarrari adierazi ziotenez, Beorburu zen ibarreko herririk euskaldunena: 30 urtetik gorakoak aritzen omen ziren euskaraz; gazteagoak, aldiz, ez. Nabaz, Beltzuntze, Larraioz  eta Osinagan 50 urtetik gorakoak baino ez ziren euskaldun; baina euskara erabiltzeko ohiturarik ere ez zuten, antza. Litekeena da egoera Irigarairi esan baino pittin bat hobea izatea. Irigarairen zerrendan ageri ez den haran hegoaldeko Ollakarizketa herrian, Antsoaingo mugan, euskaraz aritu ohi ziren oraindik adinekoak elkarren artean elizatik ateratzean-eta; egun 93 urte dituen Felipe Subizak ikusia da hori; Usin inork ez zekiela esan zioten Irigarairi (ikusiko dugun bezala, nekez izan zitekeen hori egia), eta gainerako herriak aipatu ere ez zituen egin. Nolanahi ere, ordurako Txulapaingo euskararen higadurak ez zuen atzerabiderik. Yrizarrek haranean 100 bat euskal hiztun izango zirela kalkulatu zuen; erdia baino gehiago galdu ziren ondorengo hiru hamarkadetan.

1970etik aitzina: azken hiztunak

1970erako ba omen ziren Txulapainen euskara guztiz galdutako herriak; Nabazko hondar hiztuna, esaterako, 1967an zendu zela jakin zuen Irizarrek. Ikerle honek 17 euskaldun zahar edadetu topatu zituen ibarrean zehar -erabili ez izanaren ondorioz gero eta euskara maiztuagoa zutenak- eta hiztun oso izatera ere helduko ez zen beste andanatxo bat. Azken horien lekuko, Koldo Artolarenak diren 80ko hamarkadako hitzok:  ‘Ezagutzen dut, aurreko horiez gainera, zertxobait ulertzen duen Osinaga, Nabatz eta Untzuko pertsona bakanen bat, hala nola guraso biak nuindarrak zituen Otsakarko beste bat; guzti hauek, alabaina, ezin ‘pronuntzia’ dezaketela diote…’. Zaku berean sartu beharko genuke lehen aipatu Felipe Subiza ollakarizketarra bera, Beorburuko aita eta Ollakarizketa bertako ama elkarren artean euskaraz aritzen entzutera ohitua, eta aitak euskaraz egiten zionean ulertu bai baina gaztelaniaz erantzuten zuena, euskaraz ‘pronuntziatu’ ezinik. Subiza jauna euskara etxean entzutera iritsi bai, baina behatzen artean ihes egin zion belaunaldi galduaren adibide da. Ollakarizketako ama, Josefa Vidart, herriko azken euskaldun zaharretako bat, 1970eko hamarkada hasieran hil zen.

Txulapain Untzu 2014

Untzu (Txulapain) 2014ko udaberrian

Galbide gorrian zegoen Txulapaingo mintzoa betiko desagertu aurretik informazioa biltzeko azken aukera izan ziren beraz urte haiek. Osinaga, Gartziriain, Nabatz edota Beltzuntzen, adibidez, ordurako hiztunik ez eta desagertutako azken haien seme-alabak baliatuz zenbait esapide, aditz edo kanta jaso ahal izan ziren. Beste batzutan, aldiz, gaztaroan euskaraz mintzatu baina ordurako zeharo ihartua eta erdi ahantzia zuten adinekoak izan ziren, etsi-etsian, berriemaile; horren adibide da Txulapain hegoaldean, Ezkabarteko dermioaren mugan, euskarari doi-doia eutsi zion Untzuko Bernardina Latasa Gindano (1893-1991), Joxemari Satrustegik elkarrizketatua. Garrantzitsuagoa izan zen, dudarik ez, euskaraz sikiera ongiska moldatzen ziren azken hiztunen ekarpena; Txulapain ekialdeko mintzoaren lekukotasuna Usi herrian 1890ean sortutako Urbana Aginaga Azkaratek eman zuen 1980an, hil baino bi urte lehenago. Hondar euskaldun zahar txulapaindarrak, nolanahi ere, Atetz eta Guliara begira dauden ibar iparraldeko herrixketan bizi izan ziren:

  • Artola eta Tellabideren esanetan 1980 inguruan oraindik dozena erdi bat euskaldun zeuzkan Beorburun, Esteban Garbisu Aranguren izan zen seguru asko euskarari eutsi zion azken biztanlea. Atezko Zigandara ezkondu den Garbisu, eta hantxe hil zen 1992an, 81 urte zituela. Hauxe izan zen, ausaz, Txulapainen euskaraz txukun mintzatzeko gai izan zen azken pertsona (izenean klik eginez gero Esteban bera entzun ahal izango duzue euskaraz; hemen, aldiz, hura hil ostean Mikel Belaskok Nafarkarian eskainitako artikulua dago, 4. orrialdean).
  • Beorbururekin mugakide den Otsakar herrixkan sortua zen Fermina Goldaraz Zubieta 1902an. Muga-hiztuntzat har daiteke Goldaraz anderea; Artolak ‘Euskaraz mintzatzeko larri xamar’ topatu zuen 1988an, haren ahotik Otsakarko euskara eta hainbat aditz bildu zituenean. Ultzamako Gerendiain herriko Ormitxa etxera ezkonduta, bertan hil zen Fermina 1993ko urrian, Iruñerriko euskal hizkeraren azken kondarrak XXI. mendearen atariraino eramanik.

 

N.B. Irakurlearentzat interesgarria izan daitekeelakoan, hona hemen Labrit Multimedia prestatzen ari den TNafarroako udalerriak Txulapainxulapaingo ondare ez-materialaren bilketaren aurrerapena. Gaztelaniaz ezinbestean (Etxalekun jaioak diren Miguel Astiz eta Micaela Aranoren lekukotasuna izan ezik), baina haranean hitz egin zen euskarari buruzko erreferentziarik baduena (ik. Ollakarizketako Felipe Subiza, sarrera honetan zehar aipatua, 1,49″-tik aurrera)

 

Juslapeña / Txulapain, pequeño municipio situado al norte de Pamplona, a apenas un puñado de kilómetros de Iruñea, fue junto con el antiguo valle de Gulina el último reducto del euskera en la Cuenca. Todo parece indicar que la transmisión natural de la lengua se resquebrajó en las postrimerías del siglo XIX y se interrumpió definitivamente en los albores del XX. Donde hace menos de 200 años los párrocos se valían de textos vascos adaptados por ellos mismos para hacer comprensibles los preceptos de la doctrina católica a sus feligreses frecuentemente monolingües, hace apenas 30 un puñado de personas se esforzaban por rescatar del olvido la mayor cantidad posible de palabras y flexiones del habla local antes de que esta desapareciera definitivamente, hecho que se materializó en la década de los 90 con el fallecimiento de los úlimos hablantes de Osácar o Beorburu.

 


Bonaparte eta Broca: Nafarroako euskararen mugak 1870ean (I)

Bada zenbait aste agertu zirela blog honetan Bonaparte eta Broca zientzialari atzerritarrak, eta euskara ikertu nahiak bultzatuta burutu zituzten ikerketa ederrak. Garai berean egin zuten lan, nork bere aldetik eta euskara zaletasuna akuilu, hizkuntza mintzatuaren orduko mugak ikergai zituztela, besteak beste. Luze eta zorroztasunez aritu ziren biak, eta euskararen hego-mugei dagokienez behintzat ondorio berberetara heldu ez baziren ere, behinolako hizkuntza-egoera ezagutzeko urrearen balioa duten lekukotasunak utzi zizkiguten; ezin inola ere haien ekarpena merezi bezainbeste eskertu. 

Broca 1875 Nafarroa

Nafarroako euskararen mugak Paul Brocaren mapan (1874). Hurbilagotik ikusteko egin klik irudian.

Bonaparte Nafarroa

Nafarroa ingurua Bonaparteren mapan (c. 1870). Hurbilagotik ikusteko egin klik irudian.

Erabateko luxua izanik (eta gauza berria ordura arte euskararen historia ezagunean) horren maila handiko bi aditu une berean euskararen mugen inguruan jardun izana, galdera bati erantzun nahi dio sarrera honek: zer nolako irudia osatzen dute, bata besteari gehituta, Bonapartek eta Brocak Nafarroako euskararen orduko mugak ezagutzeko utzi zizkiguten argiek? Ekialdetik hasita, Iruñerrira bitarteko eremuan jaso eta erregistratu zutena aipatuko dut lehendabiziko zati honetan.

Nafarroako ekialdea: Erronkari-Zaraitzuetan euskara atzeraka (Eta are ekialderago?)

Burgui - Vista del pueblo.preview

Burgi

Ez ziren bat etorri Bonaparte eta Broca Erronkari haranaren egoera deskribatzerakoan. Napoleonen ilobak euskalduntzat jo zuen beti ibar osoa 1860ko hamarkadan zehar, bere laugarren bidaian lurraldea ezagutu aurretik; baina bazekien erronkariera higatzen hasia zela ere. 1864an Burgiri buruzko iritzi kontrajarriak jaso zituela idatzi zion Etxenikeri: ez zekien euskara burgiar gutxi batzuen mintzaira zen edota herritar askotxorena. Bazekien, bestalde (1865), Erronkariko herri batzuetan behintzat euskara gaztelania bezainbeste mintzo zela. Baina derrigorrezkoa zuen printzeak harana bisitatzea, Nafarroako hainbat eskualdetako doktrina-itzulpenak eskuratu ahala lehentasun bihurtu zitzaiolako lortu ezinik zebilen erronkarierazko bertsioa. Bruno Etxenike bera eta Claudio Otaegi lagun hartuta, beraz, horrenbeste erakartzen zuen euskara hura mintzo zen lekuan bertan ikertzeko aukera izan zuen printzeak 1866ko martxoan.

Bidankozen, hotzaren hotzez, Erronkarirako neguak Bonaparte gaixotu ere egin omen zuen arren, “elurrez betea, eta amildegi, hartz eta otsoek inguratua, baina gutxitan ikusi bezain jende abegikor eta adimentsukoa” zen lurralde hark ikaragarri aberastu zuen, bere eskutitzetan antzeman daitekeenez. Entzun zuen euskararik Burgin; baina gazte ez zirenek osatu gutxiengo bati bakarrik. Ohiko zorroztasunez irudikatu zuen hori bere mapan; euskaldunak, ziren, artean, ibarreko herri guztiak.

Erronk mapa

Erronkari ibarra

Bestelako albisteak utzi zizkigun Brocak. Bere mapan erabat erdaldunduta ageri dira Burgi eta Garde, euskararen mugatik at. Gaztelania baino ez zen han mintzo jaso zituen txostenen arabera; gainerako herrietan, aldiz, bi hizkuntzak omen zekizkiten.  Euskara apalduta egon arren printzeak are Burgin ere bertatik bertara entzun ahal izan zuenez ez du ematen Brocaren datua kontuan hartu beharrekoa denik.

uscarres01

Uskartze, Zaraitzuko hego-muturrean

Zaraitzun ere, nahiz eta bi ikerleek itxuraz antzeko mugak ezarri,  bada Bonaparteren ondorioak hobesteko argudiorik. Hala eta guztiz ere, okerreko albisteak jaso zituen hasiera batean: 1864an Sartzetik Uskartzerainoko herri guztiak erdaldunak zirela uste zuen, eta aldiz, euskaldunak ziratekeela handik hegoalderako guztiak Bigotzari eta Gazteluberrira bitartean. Ez zekien, artean, aspaldi erdaldundutako eremua dela hura. 1866ko bidaian ikusi ahal izan zuen egia bere begiez; Arrakasgoiti, Galoze eta Izitze ziren euskararen hego-muga, lehendabizikoan euskara gibelera zihoalarik. Uskartze (Zaraitzuko azken herria) ez zen ordurako euskaldun; hizkuntza umetan ikasi eta ordurako norekin hitz egin ez eta ahaztuta zuen adineko emakumearen lekukotasuna utzi zigun Bonapartek; ez zuen beraz herria euskalduntzat jo. Horregatik ez da sinesgarria Brocaren bertsioa: girondarrak, euskararen muga handik oso gertu ezarri arren -hiruzpalau kilometro baino ez- Uskartze eta are Ustaize ere jo zituen euskalduntzat. Nekez izan zitekeen egia, badakigulako 1605ean, ia hiru mende lehenago, herri erdalduna zela Ustaize, eta hiru kilometro eskasera dagoen Uskartzeko biztanleek nola-halako gaztelania zerabiltela -baina gaztelania, azken batean- hegoaldeko auzoekin harremanetan jartzeko.

anso

Anso (Huesca). Brocarentzat aspaldiko mendeetan erdaldun.

Zaraitzu eta Erronkariz haratago, hegoaldera eta eguzki aldera, Salvatierra eta Anso inguruak daude. Oso gutxi dakigu eremu horien balizko euskalduntasunaz. Toponimiaren nondik norakoak euskara Anson Aro Modernora heldu bide zela iradoki arren, hori ziurta dezaketen toponimiaz landako frogak falta zaizkigu. Brocak zein Bonapartek pausatu zuten begirada Huesca eta  Aragoiko lurrotan, baina ez modu berean. Honako hau idatzi zuen girondarrak Sur l’origine et la répartition de la langue basque lanean: Ez dago inolako frogarik gurearen aurreko mendeetan Anso ibarra nafarra izan dela edota euskara mintzatu dela erakusten duenik. Euskararen muga hau, beraz [Erronkari-Anso] oso aspaldikoa da; zilegi da pentsatzea erromatar garaikoa dela. Ez zen printzea horren ziur egongo: 1864an Huesca edo Zaragozako mutur horretan euskaldunik geldituko ote zen galdetu zion Etxenikeri. Bistan da, mapari begira, urdazubiarrak ez zuela horrelakorik topatu.

Brocnaparte 1

Pirinio aldea: Bonaparteren muga (1870, gorriz) vs. Brocarena (1874; urdinez; hurbilketa proposamena). Berdez inguraturik, euskal eremuan sartu-ez sartu zalantzazko direnak. Brocak muga finkatzeko ustez aztertu zituen herriak, azpimarratuta. Hurbilagotik, irudian klik eginez.

Irunberri-Agoitz ingurua: hizkuntza gero eta makaltzenago.

Irurozki

Irurozki (Urraulgoiti): bazuen oraindik euskara pixarrik Brocaren arabera; Bonapartek, hala izatera, ez zuen aintzat hartu.

Mendebalderago, eta Irati arrorantz goazela, Urraul-Longida ingurua dugu. Hego-mendebaldera, aldiz, Itzagaondoa eta Ibargoiti. Eskualde honetan ere nahikoa bat etorri ziren Bonaparteren eta Brocaren ondorioak. Ez guztiz, ordea. Bonapartek adierazi zuenez ihesian zihoan euskara Urraulgoitin barrena, eta Adoain-Ongoz-Lareki lerroan ezarri zuen hizkuntza-muga. Jakina den bezala, herri batean euskara zekiten apurrek erabili ere ez bazuten egiten (s’il ne conserve même pas un souffle de basque, esango zuen berak), mugatik kanpo utzi ohi zuen ikerle handiak herri hura eta ez zuen aintzat hartzen. Egon zitezkeen beraz euskara galtzear ziren herrixka zenbait hegoalderago ere. Bat letorke hori Brocaren datuekin, honek Bonaparteren muga-ertzean baina kanpoaldean zeuden Eparotz, Irurozki eta Santsoainen oraindik euskaraz bazekitela jaso zuelako. Zabaltza eta Imirizaldun, ordea, ez; ezta are urrunago diren Berroia eta Ripodasen ere. Irudi koherentea eskaintzen digute bi irakurketek: higatzen ari zen zeharo euskara Urraulgoitin, hegoaldetik iparralderantz. Urraulbeitin, aldiz, Bonapartek kontuan hartu ere egin ez zituen pixarrak geratu zitezkeen Santsoain-Artieda-Grez inguruan: horiexek ageri zaizkigu Brocaren 1874ko mapan. Itzagaondoari dagokionez pentsa liteke Brocaren iturriek Izanotz eta Indurainen euskara entzun zutela; bi herri horiek ezarri zituen Sainte-Foy-la-Grandekoak euskararen eramu ertzean; ez dakit hego-muturreko Gergitiain ere haiekin batera bildu behar ote den. Bonapartek argitasun handiagoa utzi zuen Itzagaondoari dagokionez: Claudio Otaegi bidali zuen herriz herri 1871n ibarreko herri guztietara joan eta euskaldunik ba ote zen aztertzera. Denetan aurkitu zuen gipuzkoarrak hiztun zenbait, asko ez baina. Ibargoiti ere euskalduntzat jo zuen Bonapartek, eta esan bezala jakina da horri dagokionean zorrotz samarra izan ohi zela. Brocaren berriemaileek, ordea, erabat erdalduntzat jo zituzten Ibargoitiko Idozin nahiz Zabaltza.

izko

Ibargoitiko Izko zen Bonaparteren ustez Zangozako merinaldeko euskararen hego-muturra 1870ean. Brocak ez zuen euskalduntzat jo.

Iruñerria: euskaldun, ala erdaldun?

Broca eta Bonaparteren lanen alderdirik interesgarrienetako bat Iruñerriari buruz emandako informazioa da. Agitz emaitza ezberdinak bildu zituzten biek, baina Iruñe inguruan euskara sufritzen ari zen higadura bortitzren irudi ederra eskaintzen du bien lanaren baturak.

Oso deigarria da Nafarroako erdialdean bi mapen arteko aldea: Brocak Iruñerri zati handi bat utzi euskararen eremutik kanpo: hiriburuaren ekialde eta hegoalde osoa, eta baina Iruñe iparralde-mendebaldeko hainbat auzo herrixka ere. Ezkabarteko Azotzen, Orkoienen eta Zizur nagusian euskararik oraindik bazela jaso zuen. Ez ordena Eguesko Elian eta Esteribarko Irotzen (!), Uharten, Artikan eta Barañainen. Horren arabera finkatu zuen Iruñerri inguruko hizkuntza-muga, hiriburuari itzulinguru egiten ziona.

Ez da dudarik gibelka zihoala euskara Iruñerri hegoaldean, baina Brocaren datu horien zuzentasunaren aurkako argudio franko eman daiteke Bonaparte baliatu gabe: Lázaro Ilundain noaindar euskalduna (1810-1890), Eguesen euskaraz sermoi esaten ibilitakoa; Irigaraik Eguesen bertan, Elian, bildutako euskara apurrak (1935); Badostaingo Aramendia etxera ezkondutako Francisco San Martin ibirikuarraren seme zaharrenak (24 urte 1821ean) euskara baino erabiltzen ez zuela, biztanle gehienek ordurako gaztelania bazekiten arren; 1943an hildako Faustino Erro, Joxemiel Bidador zenaren esanetan Zizurko hondar euskalduna izan zena… Bazen oraindik euskararik Iruñe inguru osoan 1870eko hamarkadan, Brocaren mapak jaso ez bazuen ere.

arre

Arre (Ezkabarte): Ultzama ibaia. Hasiera batean ez zuen Bonapartek uste herrian euskara entzuten zenik. Iritziz aldatu zen beranduago.

Ez zen alabaina erraza izango hiriburu inguruaren egoera konplexua behar bezala argitzea (12.000 biztanle 1850ean; 30.000 1900ean) eta euskara edonon berezko ba ote zen ala ez erabakitzea; lanak eman zizkion Bonaparteri ere Iruñe inguruko euskararen irudia osatzeak. Hainbat aldiz aipatu zion Etxenikeri bere kezka. 1860ko hamarkada hasieran hiri buruzagiaren ondo-ondoko herri-auzoak erdaldun zirela uste izan zuen, ez zela haietan euskararik erabiltzen eta ez zutela horrenbestean inolako kolorerik merezi. Berriozabal edo Sorauren zeuzkan salbuespentzat, haietan biztanle batzuek oraindik euskara egiten zutelakoan. Halaxe jaso zuen, nonbait, 1857ko bidaian: Berriozabalen gaztelania zela nagusi, baina bazela oraindik euskararik ere.

Antza denez, Orikain eta Olabe ere artean euskaldunak zirela iritzita amaitu zuen printzeak 57ko itzulia. Baina Arre, Atarrabia eta Burladan euskararik entzuten ez zela uste izan zuen luzaroan.

Auzia, nolanahi ere, ez zegoen erabat argi ikerlearentzat, eta 1864an zehar behin baino gehiagotan estutu zuen Bonapartek Etxenike leiala datu zehatzak eskura ziezazkion. Bistan da bazuela euskarak bizitasun arrastorik behintzat aurrez aipatu herrietan, eta baita Iruñerriko gainerakoetan ere, azkenean eskualde oso-osoa bildu baitzuen ikerleak bere mapara, uharte moduan erdaldun utzitako hiriburua alde guztetatik inguratuz. Iruñea bera guztiz erdaldun ote zen horrenbestez ordurako?

(bigarren zatian jarraitzeko)

Broca & Bonaparte - Nafarroako erdialde eta Iruñerria

Nafarroako erdialdea: Bonaparteren muga (1870, gorriz) vs. Brocarena (1874; urdinez; hurbilketa proposamena). Berdez inguraturik, euskal eremuan sartu.ez sartu zalantzazko direnak. Brocak muga finkatzeko ustez aztertu zituen herriak, azpimarratuta. Hurbilagotik, irudian klik eginez.

KulturaZientifikoa_1_Jaialdia_banner

                                                                    Sarrera honek 1. #Kultura Zientifikoa Jaialdian parte hartzen du


Euskararen lekukoak: LEOTZ

Leotz mapa

Leozko udal-eremua eta inguruko herriak

Nafarroako udal-antolakuntza anitzaren baitan (haranak, zendeak, almiradioak) distriturik ere sortu zen XIX. mendean. Orbaibarrek administrazio-batasuna galdu eta hainbat zatitan banandu ostean. Leotz izan zen haietako bat. Udalerri zabala da (are zabalagoa 1976an Santsoain bereganatu zuenetik), baina ez jendetsua: 1850 inguruko 1250 biztanleen aldean, 250 eskas baino ez dira gaur egun Amatriain, Amunarrizketa, Artariain, Benegorri, Bezkiz, Iratxeta, Leotz, Makirriain, Olleta, Santsoain eta Uzkita herrixkek bildutakoak.

XiX. mendetik hona ez da populazioa leoztarrek galdutako gauza bakarra; beren euskalkiak ere alde egin zien, Erriberriko merinaldeko gainerako herri-ibarrei bezalaxe, Nafarroako erdialde guztia erdaldundu zuen olatu gaitzak eramanda. Historian zehar euskarak Leotzen izan duen indarra baino zailagoa da erakusten noiz desagertu ziren, isil-isilka, arbasoen hizkuntza jasotako azken leoztarrak. Ez du ematen XIX. mendean oso aurrera baino lehen izan zenik, dena den. Hona Leotzen euskaltasuna agerian jar dezakeen zenbait datu, haietako asko honakoan ere Fernando Maiora ikerleak bildurik:

1536. SANTSOAIN.  Miguel Aynes izeneko batek eta Maria Remiriz orisoaindarrak ostatu batean izandako elkarrizketaren lekuko izan zen Hernaut de Sansoain. Aynes Remirizen aurka deklaratzera deitu zuten herri hartara; halaxe esan zion Miguelek Mariari eta halaxe entzun zuen santsoaindarrak. Remirizek Aynesi bere kontra esateko zer zuen galdetuta, Aynesek isilka emandako erantzuna ez zuen Mariak batere gogoko izan. Primeran ulertu zuen Santsoaingoak emakumearen erantzuna: la dicha Maria Remiriz le dixo, que hera lo que abia de dezir contra ella y el dicho Miguel Aynes le dixo ciertas palabras callando queste deponente no las pudo oyr ny comprender y en deziendole aquellas oyo e comprendio que la dicha Maria Remiriz le dixo en bascuence que no dixese las palabras que alla le dixo por estas palabras,  ez ory herran

1587. Gasteizeko apaizgaitegian aurkitutako Nafarroako herrien zerrendan, ohiko ortografia zarpaila erabiliz, bascongadotzat jo zituzten amunarrizqta, iracheta, leoz, vezqta, olleta, bezquiz, banegorry, sansoayn edota sansomayn. Hain sarri aipatu ohi dudan zerrenda osoa Manuel Lekuonak ezagutarazi zuen 1933an RIEV aldizkarian.

santsoain

Leozko Santsoain. Urraulbeitin ere bada izen bereko herrixka bat.

1588. ARTARIAIN. Graciosa Espartza eta Maria Ezpeleta artariaindarrak elkarri agirika aritu ziren behin batez, lehenak bigarrenari atzetik zebilkiola leporatu ostean. Berotzen hasi eta apezgoytia deitu zion Espartzak Ezpeletari; irain gordina zen hura, Ezpeletaren ahaldunak adierazi legez: le dixo la acusante, que mi parte hera una apezgoytia, que quiere dezir, que a sido desonrrada de clerigos…

1594 SANTSOAIN. Harrika hil omen zuten Joana Oses santsoaindarra; hainbat lekukok deklaratu zuten gertakariek eragindako prozesuan. Joana heriotzeko puntuan hartu zuen Miguel Zabaltza bikarioaren esanetan, Jesus, otoy, otoy eta antzeko hitzak esan zituen behin baino gehiagotan emakumeak bere azken orduan. Guillen izeneko frantziar bat jo zuten erruduntzat; herritarren ustez euskaraz asko ulertzen zuen hark. Catalina Etxaguek deklaratu zuenez Joana hil zen egunean Catalina Idoi izeneko batek Guillen etortzen ikusi eta honela esan zion: Jesus, Guillen, seyn descolorituric elduçaren. Handik lasterrera Graziana zeritzon Joanaren alabetako bat iritsi zen frantziarra zegoen lekura, mantalean harri zenbait ekarrita. Negar batean zetorren, Guilleni ay traydorea, ay traydoria, amary ylde datorquet esanez: frantziarrari harrika egiten uztearren baztertu zitezela eskatu zien Etxagueri eta gainerako lekukoei.

Uzkita2

Uzkita, Leotz iparraldeko azken herria. Bidean aurrera Ezporogi, Leotz baino are hustuago.

1634. UZKITA. Herrikoek zerabilten hizkuntzaren adierazgarri, hona nola izendatu zuen Uzkitako bat Andres Larrasoaña barasoaindarrak: se acuerda este testigo como el dicho Alcalde le dixo que para hazer y cortar dichas dos cargas de chaparros tenia licencia del quejante y que tambien puede haber un año de tiempo que Salvador dicho Uzquitarra

1653. IRIBERRI. Hirurogei urteko Fernando de Balenciak 11 zeramatzan Iriberriko jauregian, jabearen lurrak errentan emateaz arduraturik. Ez zuen han bizitzeko gaztelaniarik behar, antza; zin egin eta galdera batzuei erantzun ondoren, euskaraz azaldu zion Balenciari hartutako deklarazioa Juan de Vallarin notariak.

1701. IRIBERRI. Iratxetako abade ere bazen Juan Gimenezek euskara erabili zuen herritarrei jakinanarazi beharreko legezko abisu bat denek uler zezaten: publique el dicho edicto retroescrito en lengua ynteligible a todos los que concurrieron a oir la misa popular…

XVIII. mendea. Nafarroako auzitegietatik ateratako datuen irakurketa hutsak nekez bermatuko luke mende hartan Leotz inguruan euskara izan ere bazenik. Elizbarrutiko nahiz Erresumako komisari erdaldunek euskara zela eta eragindako auzi luzeetan eta haietan erabilitako argudioetan ez zuten Orbaibar ingurua aipatu ere egin. Ez zegoen komisarion ustez eremu haren erdal izatea frogatu beharrik. Hobeto esanda, ez zegoen frogatu beharrik orbaibartarrek gaztelania ere bazekitela; ez da gauza bera.

Horrela, Eliz Auzitegian 1744 eta 1765 bitartean datu-biltzaile aritutako komisari euskaldun eta erdaldunen lan-eremuak banatuz idatziriko Libro de Repartimientos delakoan, Erriberriko merinaldeko herri bakar bat ere ez zen euskalduntzat hartu. 1767an, orobat, auzitegi zibiletako komisari erdaldunek Nafarroako erdialdeko eremu batean gaztelania sartua zela eta aurrerantzean haiek herri horietan ere lan egiteko gai zirela aldarrikatu zutenean, Ibargoiti izan zen haien aldarrikapenaren muga. Muga horretatik haraindi zeuden hegoalderagoko ibarrak (Orbaibar, esaterako) kontuan ere ez zituzten hartu, gaztelaniari haietan erabat nagusi iritzita.

Amunarrizqueta

Amunarrizketako San Bartolome. Erabat hutsik ez gelditzeko borrokan dabilen herria, beste hainbat bezala.

Beste hainbat datu objektibok salatzen dute, ordea, ez zela hori errealitatea; bazela arrunt gune euskaldunik auzitegiek iradokitako mugetatik at. Ez digu gaur arte Leotzek XVI. mendekoak bezain argia den XVIII. mendeko lekukotasunik utzi (bai, aldiz, mendebaldean mugakide duen Oloritzek), baina bada kontuan hartzea merezi duen daturik: Amunarrizketan, esaterako, Artaxoa eta Puiuko abadeak izan zituzten XVIII. mende erdialdean; aski ezaguna da bi herriok euskaldunak izan zirela gizaldi hartan guztian zehar. 1772an Zangozako erdalduna heldu zen herrira eta euskaraz ez jakitea trabagarri gertatu zitzaion.

XIX. mendea: leoztarren euskara, gainbehera

XVIII. mendean biztanle asko ezagutzen hasitako gaztelania hura bera hasi zen XIX.ean euskara haranean zehar zokoratzen. Bonapartek begirada Nafarroan pausatu zuen urteetan guztiz ahulduta egongo zen Leozko mintzoa, eta horregatik beharbada behin baino gehiagotan aldatu zuen ikerle handiak bailarako euskararen bizitasunari buruz zuen ustea. Hona hemen printzeari esker ezagutzen ditugun hainbat albiste:

Iberia 1856

‘La Iberia’ aldizkariaren 1856ko ale berean dira Palarearen izendapenari eta Bonaparteren bidaia-amaierari buruzko albisteak

1856. Abuztuan Jose María Palarea bihurtu zen Nafarroako gobernadore. Lan hura azarora arte besterik bete ez bazuen ere, hilabete haietan bertan ibili zen estreinako aldiz Nafarroan Luis Luziano Bonaparte eta ez da harritzekoa gobernadorea printzearen albiste emaile bihurtu izana: Palareari, nonbait, Orbaibarren eta Ezporogi-Aiesa aldean euskaraz egiten zutela esan zioten, eta horixe jakinarazi zion berak euskalariari.

1858. Jose Antonio Uriarte bizkaitarrak Bonaparteri urtarrilaren 25eko eskutitzean aditzera eman zionez, euskalduna zen oraindik Leotz ingurua: Leoz que dista tres leguas de Tafalla no es distrito sino un lugar pequeño del valle de Orba è Ylzarbe en Navarra. El bascuence que en este valle de Orba se habla es idéntico al del valle Anue y Ulzama pero mas castellanizado. Seguruenik Palarearen eta Uriarteren albisteek erabat konbentzituko zuten Bonaparte. Deigarria da ordea Uriartek Leotz Izarbeibarren kokatzea. Ez dakit nondik jaso zituen datuak Arrigorriagan jaiotako idazleak.

Uri 1858

Leozko aipamena dakarren Uriarteren 1858ko gutun-zatia. Klik eginez kontsulta daiteke (07. blokea, 100. irudia)

1862-64. Aurreko albisteen eraginez ziur aski, 1862rako Bonaparte printzea sinetsita zegoen Orbaibar eta Ezporogi zirela euskararen eremuaren hego-muturrak. Horrela adierazi zion Etxenikeri 1862ko urtarrileko gutun batean. Lehentasun bihurtu zen handik harat printzearentzat inguru hartako doktrina-itzulpena eskuratzea, eta hala jakinarazi zion urdazubiarrari.

Badirudi, ordea, Etxenikek Orbaibarrez bidalitako albisteak ez zirela aurrez Bonapartek jasotakoak bezain baikorrak izan. 1863ko apirilean honela erantzun zion printzeak Urdazubikoaren gutun bati: erabat zuzen zaude Barasoainen eta Untzuen euskararik egiten ez dela diozunean. Baina horrek ez du esan nahi Orbaibarko gainerako herrietan hitz egiten ez denik. Amunarrizketa, Artariain, Bezkiz, Sansomain, Benegorri, Makirriain, Amatriain, Olleta, Iriberri. Uzkita, Leotz eta Iratxeta aipatu zituen Bonapartek jarraian: denak zitzaizkion egoki eskuratu nahi zuen katiximarako. Aitortu ere egin zuen, hala ere, ez zekiela oraindik ezer Tafalla inguruko euskara hartaz. Je ne connais absolument rien de ce basque (…) Tout ce qui se rapporte à ce dialecte de Orba a pour moi le plus grand interêt.

Etxenikeren ondorengo berriek ez zuten printzearen albiste-egarria ase ahal izan: uztailean temati zirauen Bonapartek: Orbaibarko euskarari dagokionez, kostatzen zait sinestea haran guztian itzali denik. Ziurtatzeko oso garrantzitsu iritzi zion Leotzen bertan euskara bizirik zegoen jakiteari, herri hark izan zuelako nonbait betidanik Orbaibarren zehar euskaldun izatearen ospea. Leozko euskara itzali zela ziurtasunez jakin artean Bonapartek ez zuen onartuko hizkuntza Erriberriko merinalde osoan desagertu zenik. Abuztu hartan beste eskutitz batean azpimarratu zion printzeak Etxenikeri zein beharrezko sentitzen zuen Leozko doktrina, zoritxarrez (harentzat, eta guretzat ere bai) sekula eskuratzerik izan ez zuena. Lehentasuna zen Orbaibar euskalari handiarentzat. Bereak dira hitzak (Etxenikeri, berriro ere): egoki baderitzozu inguru hartara norbait bidaltzea katixima itzul dezakeen pertsona topatzearren (dela apaiza edo dela maisua), arren, gastatu beharrekoak ez zaitzala zalantzan jarri, nire eskumenean dagoen edozer egiteko prest bainago.

Bonaparte Orbaibar

Leotz inguruko mugak Bonaparteren mapan. Egin klik mapa deskargatu eta irudia gertutik ikusteko.

1864ko urtarril hasieran berriro idatzi zion Bonapartek Etxenikeri. Orbaibarko euskarari buruzko albiste eza zuen kezkarik handienetako bat. Hilabete hartan bertan Etxenikek bidalitako datuekin konbentzitu zen azkenik euskara itzalia zela Leoz ekialdean dagoen Ezporogi bailaran, eta Orbaibarren ere galdutzat eman zuela ematen du; ordutik aurrera Agoitz jo zuen katiximarako jomuga (nahiz eta beranduago Agoitzi zegokionez ere etsi behar izan).

Hortxe amaitu ziren Bonapartek Leotz inguruari Etxenikerentzako gutunetan eskainitakoak. Hala ere, ez zuen azkenean erabat desagertutzat jo hango euskara, eta ondorengo urteetako albisteek aldatu egin zuten nonbait, neurri batean bederen, 1864ko ikuspegi ezkorra. Euskalkien mapa handian Leozko lau herri sartu zituen printzeak euskararen eremu barrenean: Iratxeta, Iriberri, Amunarrizketa eta Artariain. Iratxeta eta Leotz artean ezarri zuen hegoaldeko goi-nafarreraren muga.

Olleta La  Asuncion errom XII

Olletako eliza erromanikoa, gaur egun

1884an muga berbera adierazi zuen Kanpionek, baina Bonaparteren datuak kopiatu besterik ez zuen egin, bere uztako eguneratzerik gehitu gabe. Guztiz iraungia ote zen ordurako leoztarren mintzo zaharra Bonapartek adierazitako herrietan ere? Erabateko ziurtasuna zalantzan jartzeko moduko oihartzun apalak bildu ditu azken urteotan Fernando Maiora artaxoarrak: 1819an jaio eta 1901ean hildako Ignacia Dusaren eskutik dator bat. Iruñean sorturiko emakume euskaldun hau Tafallara ezkondu zen, eta ondorengoek jaso dutenez euskaraz egiten omen zuen hiriko azokan Orbaibartik jaitsitako nekazariekin. Leoztarrik ote haien artean? Aipatzekoa da, halaber, XXI. mende hasieran bertan ba omen dela Olletan arbasoei ikasitako euskarazko Aste Santuko abesti arrastorik gogoan duen biztanlerik.

Iluna da oraindik Leozko (eta Orbaibar osoko) euskararen desagerpen-data; baina argi eta garbi esan daiteke mendebaletik bizilagun izan zuen Izarbeibarko mintzoa ez zela XX. mendera arte itzali. Beste horrenbeste esan beharko al litzateke hain isil, hain Leotzezezagun alde egin zuen Leozkoaz?

El distrito de Leoz, municipio situado en el extremo septentrional de la Merindad de Olite, fue perdiendo rápidamente el euskera que le era propio -como tantos otras comarcas- a lo largo del convulso siglo XIX, aunque no es descartable que los últimos restos del habla valdorbesa en la que se expresaron los leoztarras se conservaran hasta más allá de 1900. A diferencia de aquel euskera, irrecuperable hoy día, las noticias y testimonios que dan fe de la lengua mediante la que se vertebraron las generaciones que han hecho de Leoz lo que es en la actualidad van aflorando lentamente pero sin pausa. Esos testimonios dan cuenta de que hasta el siglo XVIII el lenguaje presente aún hoy en la mayoría de los montes, terrenos y lugares de la comarca fue el único que comprendían muchos de los que los poblaron. Las buscas y rebuscas del príncipe Bonaparte alrededor de 1860 en su empeño por disponer de materiales esctitos en el habla de Leoz ofrecen luz, no siempre nítida pero en cualquier caso de gran interés, sobre el momento en el que los habitantes de Iratxeta, Amunarrizketa o Artariain, entre otros, estaban perdiendo la lengua vasca que pocas décadas atrás había sido aún insustituible.


Nafarroa Oinez 2013, ate joka

Argia Oinez 13Hirugarrenez eramango du Tuterak heldu den igandean Nafarroa Oinez festaren lekukoa. 1995ean eta 2002an bezala, Argia Ikastolak hartu du bere gain Nafarroako Ikastolen jaiaren antolakuntza. Tokitan daude Altsasuko 1981eko lehendabiziko urrats apalak; ez ordea Nafarroan euskarak duen sostengu, bultzada,  onarpen eta normaltasun beharra. Zer esanik ez eremu ez-euskaldunean, eta are gehiago Tuteran. Euskara eta ikastola bera harriduraz edota axolagabekeria osoz -non eta ez mesfidakor- ikusi ohi ditu Erribera gehienak. Guztiz arrotz. Ez da ahaztekoa, ezta gutxiestekoa ere. Ezin argiago adierazi du hori Badira, Bagara dokumentalean elkarrizketatutako ikastolako ikasle gazteetako batek: ‘etengabe erakutsi behar diegu geure ingurukoei, lagunei…normalak garela. Beste hizkuntza batean ari garela, baina normalak garela’. Euskara inoiz Erriberan normalagotuko bada, kanpokoen bultzada hutsaz baino gehiago bertako gehiengo erdaldunaren ikuskera pixkanaka aldaraziz izango delakoan nago. Kanpoko laguntza behar du euskarak; baina kanpokoek alde egitean hantxe geldituko diren bertakoetako asko hunkitu eta konbentzitu gabe sekula ez da sustraituko, mila urte igarota ere. Igandekoa bezalakoak aukera politak dira bide horretan urratsen bat emateko, Antolatzaileen ahalegin eskergari bertaratzen direnen jarrera alai eta errespetuzkoa bateratuta, emango ahal dio igandeko hitzorduak sendotasun puxka bat euskarak Nafarroako hegoaldean (agintarien ezinbesteko borondate eta argitasunarekin batera) behar duen irudi positibo eta normalari!

Hona hemen aurtengo Oinezarekin lotutako zenbait esteka:

 

Oinez13 egitaraua

Egitaraua

Oinez13 badirabagara

Badira, Bagara dokumentala (EITBtik)

 

 

 

 

 

 

 

Oinez13 bideoa

Oinez’13aren bideoa

 

 

 

 

 

 

 

Nafarroa Oinez erdal hedabideetan

ep

 

 

 

 

Plaza Nueva


Eremu ez euskalduneko ikastolen egoera ekonomiko larria salatu dute

Arangoiti Ikastola

Arangoiti Ikastolako gela bat. Irunberrikoa eremu ez euskaldunean dauden zentroetako bat da.

Eremu ez euskalduneko sei ikastolak (Irunberri, Tafalla, Tutera-Fontellas, Lodosa, Viana eta Zangoza) diru-arazoak itota daudela azaldu zuten atzo Nafarroako Ikastolen Elkarteko ordezkariek Parlamentuko Hezkuntza Batzordean. Legearen barrenean daude zentro guztiak eta duela urte batzuk  lege bat adostu zen haiei diru laguntza eman ahal izateko, baina finantzaketa-plana bertan behera gelditu zen 2008an eta azken urteotan pilatutako defizita laster milioi bat eurokoa izango dela jakinarazi zuten atzoko agerraldian.

Albistea, zabalago:

Diario de Noticias

Berria

 


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko urria
    A A A A O I I
    « maiatza    
     1
    2345678
    9101112131415
    16171819202122
    23242526272829
    3031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu