Tag: Esteribar

FONTES LINGUAE VASCONUM 118

flv 118

FLV 118. Egin klik irudian edukietara jotzeko

Egilea: Patxi Salaberri (zuz.)

Argitaratzailea: Nafarroako Gobernua – Gobierno de Navarra

Urtea: 2015

Hizkuntza: euskara eta gaztelania

Euskarria: papera (sarean, hemen)

FLV  aldizkariaren 119. zenbakia osatuko duten edukiak dagoeneko orraztuta eta labean daudelarik, hona hemen —Nafarroako euskararen ikuspegitik— otsailean argitara emandako 118ari dagozkion zenbait:

 

Batallonaren ordena. Doneztebe, 1840. Juan Jose Zubiri

Santesteban antiguoGoizuetako udaletxeko artxiboan topatutako XIX. mendeko testu zahar berri bat ekarri du Juan Jose Zubiri donostiarrak Fontesera, Doneztebeko herritarrentzat idatzia, darabilen hizkera bete-betean Doneztebekoa izan ez arren.

Hogeita hamazazpi artikulutan zehar garatutako ordenantza da, estilo aldetik gaztelaniaren joskerarekiko morrontza handixkoa duena. Jatorrizko erdal testu zehatza ez da gaur arte topatu, baina agerikoa omen da itzulitakoak 1821eko lege-testu bat izan zuela oinarri; izan ere, Zubirik aurkeztutako idazkiaren zatirik handiena urte hartako apirilaren 17ko dekretu bat da, euskarara isuririk.

Zein euskaratara, ordea? Ez behintzat biribil-biribil zegokien hartzaileenera, esan bezala. Testuak baditu hainbat ezaugarri nafar, ipar-sartaldera begira jarriko luketenak; baina erdialde kutsukoak ere ez gutxi. Eta ageri diren tasun nafar horietan ez du ematen antzeman daitekeenik gaur Doneztebe inguruan egiten denaren isla zuzenik.

Zubirik, 1840ko itzulpenaren transkripzioa eskaintzeaz gain, zabal aztertu ditu artikuluan testuari dagozkion hainbat hizkuntza-ezaugarri, grafiatik hasi eta hiztegira bitartekoak.

Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (eta 9 – Aditzaz zerbait Elkanoko aldaerarekiko erkaketan). Koldo Artola.

Ultrapamplones bonaparte

Hegoaldeko goi-nafarreraren baitako aldaerak (Eguesibarkoa eta Artzibarkoa barne) Bonaparteren sailkapenaren arabera (Iturria: Morfología del verbo auxiliar vasco).

Laster beteko ditu hamar urte Koldo Artolak Artzibar inguruko euskara hizpide harturik FLVn argitara eman zuen lehendabiziko lanak. Segida ederra izan zuen: beste zortzi ekarpen —gaurko hau errematea— horien bidez Artzibar iparraldeko eta Hego-Esteribarreko azken hiztunei 1971tik 1992ra bitartean Artolak berak eginiko hainbat inkesta ezagutarazi, eta inkesta horietan bildutakoak inguruko datu garakide zein zaharragoekin erkatzeko ahalegin handia egin duelarik. Erkaketa lan horretan barnera begira jokatu du alde batetik donostiarrak (azken hamarkadetan Artzibarren zein Esteribarren jaso ahal izan diren azken orduko albisteekin batera Uritz, Arrieta, Lakabe edota Orotz-Beteluko iturri zaharragoak baliatuz); baina datuak testuinguru zabalagoan txertatze aldera, izan dute lekurik XVIII. eta XIX. mendeei dagozkien Eguesibarko, Elortzibarko eta Urraulgoitiko lekukotasunek ere. Esan gabe doa Aranzadiko ikertzailearen lan eskuzabalari esker hobeto ezagutzen dugula Zangozako merinaldeko aldaera iraungi hura.

Adoain Iñako Redin

Adoain, Urraulgoiti (Iñako Redinen argazkia)

Gaurko honen aurreko zortzigarren atalean hiztegi lagin zabala alderatu eta gero, aditz laguntzailea izan du aztergai Artzibarri buruzko azken saio honek.

Esan bezala, Artolak kontuan izan dituen Artzibar ingurumariko datuen artean Urraulgoitikoak daude; Adoaingoak, hain zuzen. Datu labankor samarrak dira hangoak, orain arteko iturri idatzi bakarra Adoaingo Aita Estebanen testuak izan baitira, ezaguna delarik badela kaputxinoaren idatzietan lapurterarekiko zorrik, aditz alorrean bereziki; dena den ez du egileak Adoain bazter utzi nahi izan, Urraulgoiti Eguesibarrekin batera ezarri baitzuen Bonapartek 1863ko mapa ezagunean.

Basaburu Txikiko euskararen lekukoak (I) 

Arestian iruzkindutako bi lanekin batera, blog honetan lehendik ere aipatu ditudan Mariano Erbiti eta Miguel Ignacio Armasari buruzko xehetasunak topatuko ditu irakurleak Fontes Linguae Vasconum aldizkariaren 118. zenbaki honetan.

Hauexek dira gainerako artikuluak:

Hacia una periodización de la fragmentación del euskera occidental. Gontzal Aldai.

Aipuaren aipuari tiraka. Melchor Oiangurenen euskal gramatiken eta hiztegi hirukoitzaren bila euskalaritzaren hastapenetan. Mikel Aizpuru.

Birformulatzaile laburbiltzaileen balio diskurtsiboen azterketa. Mª Jesús Aranzabe / José Mª Arriola.

Las mujeres de El amigo congelado de Joseba Sarrionandia: la utilización de personajes femeninos para hacer frente a los límites del lenguaje. Eider Rodriguez.

Topónimos alaveses de base antroponímica que tienen hurivilla como formante. Patxi Salaberri Zaratiegi.


Ziorditik Uztarrozeraino (Koldo Artola)

Arantzadi Zientzia Elkartearen ekimenez karrikaratu da Artolaren lana.

Joan den asteartean Iruñean aurkeztu eta egunotan plazaratu dute Aranzadi Zientzia Elkarteak eta elkartekide den Koldo Artola ikertzaileak Ziorditik Uztarrozeraino izeneko lana, etnologo gipuzkoarrak hainbat urtez Nafarroako euskararen muga-herrietan egindako bilketa-ahalegin eskergaren erakusgarri.

Txoko honetan sarritan aipatu dut Koldo Artola; ezinbestekoa da Nafarroa eta euskara ardatz dituen blog batean. Beragatik ez balitz, bildu gabe geratuko ziren berezko euskal mintzoa azken hamarkadetan galdu duten nafar herri askotako hondar euskaldunen lekukotasun baliotsuak, direla Urritzola, Anotz, Inbuluzketa edota Ilurdozkoak, beste askoren artean. Azken hatsetan ziren zenbait hizkera ezagutzera heltzeko aukera Artolak eta 1971n hasi zuen bilketa-saio nekaezinak eman digute. Nabarmena da, esaterako, azken urteotan donostiarrak Zaraitzu edota Artzibar aldeko euskararen inguruan argitara emandako artikulu-sorta oparoa.

Orain, Burundatik Erronkarirainoko dozenaka herritan bildutakoa batera karrikaratu du ohorezko euskaltzainak, hamarkada hauetan ereindakoak eman dituen fruitu aberatsak luze-zabalean ekarriz denon aurrera. Artolari eta bera bezalako beste zenbait euskalzaleri esker ez da oihartzunik gabe iraungi Nafarroako erdialdeko eremu zabalean azken hiztun izan zirenen belaunaldi hura, aurreko hainbesteri, tamalez,  gertatu bezala.

koldo artola

Koldo Artola

BERRIA egunkariak gaur bertan plazaratu du Koldo Artolaren argitalpenari buruzko artikulu hau. Horrekin batera, Ignazio Etxarren urritzolarra elkarrizketatu dute, Arakilgo azken euskaldun zaharra, iaz Nafarroako euskal mintzoen hego-mugak aztertzerakoan blog honetan aipatutakoa. Lekukotasun ederra da, gutxitan heltzen delako azken hiztun hauen ahotsa publiko zabalera, sarritan aldizkari espezializatuetako orrialdeetara mugaturik, nahiz eta denon ondare ez-materiala aberasteko ezin baliotsuagoak diren.


Baliabideak: Garaioatik Iragira, Euskara bidean (Labrit Multimedia, DVDa)

Duela zenbait egun Nafarroako Pirinio aldeko euskal mintzoen egoera laburbiltzen saiatu nintzen, Aezkoatik Esteribarrerako ibilbidean zehar. Orduan idatzitakoaren osagarri, ibilbide hori bera proposatzen duen Labrit Multimedia-ren DVD bat aipatu nahi dut.

Aurreko sarrera batean ere ekarri dut blog honetara Labrit Multimedia enpresa Nafarroako ondare ez materiala bildu eta ezagutarazteko egiten ari den lan aipagarria. Odieta haranari eskaini zioten ikus-entzunezkoaz aritu nintzen ordu hartan; orain, ordea, hainbat gauzatan desberdina den Garaioatik Iragira, Euskara bidean izenekoa aztertuko dut.

Garaioatik IragiraIzenburua: Garaioatik Iragira, Euskara bidean

Argitaratzailea: Labrit Multimedia

Zuzendaria: Gaizka Aranguren

Urtea: 2011

Euskarria: DVDa 

Hizkuntza:  euskara 

Iraupena: 28 minutu.

Salneurria: 10 euro.

Labritekoek Nafarroako Gobernuaren laguntzari esker 2011n argitara emandako DVD hau ordu erdiko dokumentala dugu, edozeinek ikusteko arina eta atsegina. Labur askoa, Odietari buruzkoaren aldean; ez du hori ezberdintasun bakarra. Beste zenbait lanetan ondarea jasotzea izan dute helburu nagusi egileek, eta gaika antolatutako hainbat ordutako elkarrizketa-atal sorta luzeak plazaratu dituzte. Material biltze hutsa, esan liteke. Garaioatik Iragira… hau, ordea, dokumental itxurako ekoizpen landuagoa da. Pirinio aldeko jendearen bizitza bertako hiztunek aurkezturik gerturatu nahi diete ikus-entzuleei, halako dramatizazio puxka ere baduen gidoi baten bitartez.

Izenburuak adierazi bezala Garaioako hilerritik abiaturik, hainbat alor jorratzen dituen DVDa da: heriotza, lana, Amerika, kontrabandoa, elikadura, gaztaroa, eskola eta haurtzaroa. Bizitzaren zikloa, azken batean, atzekoz aurrera, amaieratik hasierara bitartean.

Ibilbide horrek gidari bereziak ditu: Iragiko Leandro eta Itziar Lintzoain aita-alabak, aktore lanetan. Garaioatik Iragira bidaiatu ahala (Aria, Erro eta Eugin barrena), haien arteko elkarrizketak eskualdeko bizimoduaren heriotzatik jaiotzarainoko hainbat ardatz nagusi aurkezteko balio du, eta aita-alabaren hitzak dira, aldi berean, dokumentalean bildutako Aezkoa, Erroibar eta Esteribarreko euskaldunen lekukotasunei bide ematen dietenak.

Era horretan kontaketa arin eta bizia itxuratu dute Labritekoek. Atseginez ikusten den lana, Pirinio aldeko errealitatetik urrun bizi den euskaldun askori arrotz gerta dakizkiokeen inguru eta mintzoetara hurbiltzeko tresna ederra.

DVD honek nolabaiteko zapore gazi-gozoa duela esango nuke: egia da, batetik, elkarrizketatutako 25 euskaldunetatik gehienak edadekoak direla; ondorengo hamarkadetan itzaltzeko bidean dauden hizkeren lekukoak, oro har. Nafarroako hainbat mintzaira badoazkigu, eta gaur landa-lana eskaintzen duten horiek, gordailuetan baino ez dira bihar biziko. Baina bestetik, oso esanguratsua da dokumentalaren heriotzatik jaiotzarako noranzko hori, eta ibilbidearen helmuga Iragi izatea ere bai. Iragi, zein eta -bere txikian- gaur arte euskararen transmisioa bermatu duen inguruko herri bakarra. Ez da dena galdu. Bada belaunaldi berririk ere. Nafarroako Pirinioan era bateko euskara galduko da, guztiz galdu edo neurri handi batean bai behintzat; baina hizkuntza gorde, landu edota berreskuratu nahi duten askoren ahaleginari esker, bizirik iraungo du, jaioko da berriz, arbasoena ez den itxura berritua izan arren.

 

 

 


Nafarroako euskal mintzoen egungo mugak (I)

Aski gauza ezaguna da azken mende hauetan Nafarroako euskararen hedadurak nabarmen egin duela atzera. Gibeleratze hori ez da oraindik gelditu; zenbait haranetako hizkerak itzali egingo dira datozen urteotan, haien azken hiztunekin batera. Egia da duela ehun edo berrehun urte, esaterako, herri bateko azken euskaldunak hiltzerakoan euskara bera desagertzen zela herrien bizitzatik, eta egun, lehen ez bezala, bertako mintzoa galtzear diren lekuetan izan ohi dela gazte euskaldunik; baina ezerk ezin du osatu desagertutako mintzo batek uzten duen hutsunea.

Nik dakidanaren arabera bertako euskararen hego-mugan dauden Nafarroako eskualdeen egoera zein den laburbilduko dut, ekialdetik hasita eta mendebalderantz. Gaur hasi eta ondorengo sarrera batzuetan osatuko dut, Nafarroa erdialde eta mendebaldeko albisteak emanez. Ez da beraz euskara mintzatuaren bizitasun-mugaren kronika, arkeologia linguistikotik askoz ere hurbilago dagoen zerbait baizik: tokian tokiko mintzamoldearen hiztun bat bederen baduten herrien aipamena.  Biziki eskertuko dut  oker eta hutsuneak konpon ditzakeen edozein irakurleren ekarpena!

Aburregina

Abaurregaina (Aezkoa), Nafarroako euskal mintzoen ekialdeko muga

ZARAITZU: XX. mendean zehar galbidean jarritako ekialdeko nafarra gorde zuten azken euskaldun osoak XXI. mende hasierako urte hauetan joan zaizkigu, eta baita luzaroan erabili gabeko euskara aski higatuta zuten beste zenbait euskaldun pasibo ere. Esaterako, Aitor Aranari Zaraitzuko Hiztegia osatzen lagundu zion Antonia García espartzarra 2002an hil zen, legazpiarraren lana argitaratu eta handik gutxira. Haren atzetik euskara nola edo hala gordetako muga-hiztunen bat baino ez omen zen Espartzan gelditu (2009an hildako Lucas Senberoiz, esaterako). Antonia Garcíaren aurretik zendua zen Jaurrietako Salvador Karrika (1903-2001), herri bereko Mari Kruz Esarte baino bi urte lehenago, eta Jabiera Urralburu bezalako beste hainbat ere joan ziren bezala. Ordurako ahaztua zuen euskara zaharraren zaharrez Otsagiko Pedro Juan Zokok; Teófilo Eseberrik ere (1918-2002) oso higatuta zuen bere azken urteetan behinola ikasitako euskara zaraitzuarra. Urte hauetan utzi gaituen Koldo Artolaren azken berriemaileetako bat Inocencia Andueza oronztarra izan da (2011n). Ordurako Arbasoen euskara zaharraren pixar batzuk gorde dituen adin handiko zaraitzuarrik bada oraindik (gero eta gutxiago) haranaren iparraldean; denetan aipagarriena Ezkarozeko Trinidad Hualde da. 85 urteko gizon honek euskarazko hainbat hitz, esaldi eta bestelako ditu gogoan, eta azken urteotako bilketa lanetan laguntzaile ere izan da, baina ezin omen da euskaldun osotzat hartu. Begi bistakoa da beraz Zaraitzu Nafarroako euskal mintzoen mugatik kanpo gelditu dela gaur.

AEZKOA. Bertako euskara XX. mendearen lehen erdian gainbehera etortzen hasi zenetik, haraneko erdigunetik -edota errepide nagusitik- bazter zeuden herriak izan dira, oro har, betidaniko euskarari hobeto edota beranduagora arte eutsi diotenak. Bederatzi herrik osatzen dute Aezkoa; horietatik bitan, Garaioan eta Abaurrepean, ez da aspaldi honetan euskaldun zahar aezkoar bakar bat ere. Ariben badago bat, baina bertara ezkondutako ariarra da; gainerakoan arestiko bi herrietan baino are lehenago ahuldu zen euskara haranaren ardatz eta bidegurutze izandako Ariben. Orbaran euskaraz zerbait dakiten bi anaia bizi dira, baina ez dira euskaldun osoak, antza denez.

Hiriberri (Aezkoa)

Hiriberri (Aezkoa)

Gainerako bost herrietan, gehiago ala gutxiago, bada oraindik aezkera gorde duen adineko hiztunik: Orbaiztan euskaldun zahar gutxi batzuk daude; tartean haraneko euskara garbia baino gehiago mugaz bestaldekoarekin nahasia dakienik ere bai, alde bateko eta bestekoen arteko harremanen ondorioz. Garralda, Aria, Hiriberri eta Abaurregainan (azken hiruretan batez ere) aezkera garbia eman dezakeen hiztun andanatxo bat dago. Arian eta Hiriberrin arestian aipatutako ‘isolamenduak’ eragin bide du euskararen iraupen luzeago hori, bi herriak Aezkoako iraganbide nagusitik urrunxko egonik. Abaurregaina errepide horretan bertan dago, baina haran muturrean egoteak eta bere inguruneak berak (1000 metrotik gora dagoen Nafarroako herri bakarra da) erraztu ahal izan dute isolamendu hori.

ARTZIBAR: duela hogeita hamar urte ere oso euskaldun gutxi geratzen ziren Aezkoaren hegoaldean den haran honetan. Aitor Aranak Artzibarko Hiztegia prestatzeko taxuzko berriemaile bakarra topatu ahal izan zuen: Soledad Arbonies andere hiriberritarra, 1920an jaioa eta gaztarora arte euskaraz hitz egin zuena. Tafallako zahar-etxe batean bizi zen ordurako Soledad, eta hala bizi da oraindik ere, 2013ko otsail honetan. Ezin euskaldun osotzat hartu, baina berari esker bildu ahal izan zituen Aitor Aranak Agoitz iparraldeko haran honetako euskararen hainbat xehetasun eta mila hitz baino gehiago. Artzibarko mintzo zaharraren azken gordailu xehea delakoan nago.

ORREAGA eta AURITZ. Inguruko Aezkoa eta Erroibarren aldean euskara lehenxeago galdutako herriak dira biak. Auritzen ez da, duela hainbat urte, bertako euskaldun zaharrik. Orreagan inguru hartako euskara emateko gai zen bakarra 1954an jaiotako Ramontxo Etxeberria zen, Labrit Multimediak ekoitzitako ‘Garaioatik Iragira, Euskara bidean’ DVDan elkarrizketatu zuten lekukoetako bat. Zoritxarrez, lan-istripu batean hil zen 2011ko abenduan.

zilbeti_gf1

Zilbeti (Erroibar)

ERROIBAR. Nik dakidanez, bost besterik ez dira 2013ko otsailean haraneko euskara txukun eman dezaketen erroibartarrak. Mezkirizko Ureta auzunean Santiago Nuin jauna bizi da, 90 urteak beteta. Gizon jator eta atsegina, inguruko azken euskaldun zahar horietako beste askok bezala hamaika grabazio eta galdeketa gogo onez eta irribarretsu onartutakoa. Lintzoainen jaiotako edadeko bi euskaldun bizi dira: lehen aipatu DVDrako Labritekoek filmatutako Inozentzio Torrea, eta aspalditik Erro herrian bizi den 80 bat urteko Santiago Presto. Zilbetin, aldiz, Anso izenekoa da euskarari eutsi dion azken etxea. Bertako jauna, 79 urteko Luis Iribarren, euskalduna da, eta baita seme-alabak ere. Haietako bat ez da euskaldun alfabetatua, dakien euskara etxekoa dela esan daiteke. Hura litzateke beraz Erroibarko euskarak duen hiztunik gazteena. Gainerako herrietan galduta dago bertako mintzoa.

Iragi

Iragi (Esteribar)

ESTERIBAR haranaren ipar muturreko lau herritan daukat nik euskaldun zaharren aditzea; Zubirin gora egin behar haiek denak aurkitzeko. Euskara arrasto gutxi batzuk geratzen dira Usitxin eta Leranotzen; hori baino gehixeago Eugin eta, batez ere, Iragin.

Usitxin Alicia Villanueva emakume euskalduna bizi da, inguruko beste hainbat bezala www.ahotsak.com webgunean ikusi eta entzun daitekeena. Ez da sortzez usitxiarra, ordea, Erro herriko alaba baizik, baina umetatik bizi da han. Usitxitik bi kilometrotara dagoen Leranotz herrixkan ere bada euskaldunen bat.

Iparralderagoko Eugin badaude hainbat heldu eta adineko euskaldun, eta han Esteribarko mintzoa oraindaino bizirik dagoela esan daiteke. Baina Iragi da zalantzarik gabe haraneko gunerik euskaldunena. Olaguerako errepidearen bazter batean ezkutatutako herri txiki-txikia da Iragi, 4-5 familia baino ez dituena, baina etxe guztiak dira euskaldunak, eta -ohi ez bezala- belaunaldi guztietako euskaldunak dituzte gainera, inguru osoan hain ezaguna den gaztetxo eta adineko euskaldunen arteko amildegia ez delarik Iragin sortu.

Orain arte esandakoak laburbilduz, azpiko mapako marrak irudikatuko lituzke Nafarroako Pirinio aldeko euskal mintzoen gaur egungo mugak. Lerro jarraiak oraindik bertako euskaldun osoren bat duten herrien muga adierazi nahi du; lerro etenaren barrenean bildu ditut hantxe bertan jaiotakoa ez den inguruko hiztunen bat edota euskaldun oso ez den hiztun pasiboren bat baino ez duten herriak.

Nafarroako ekialdeko mugak1

Nafarroako udalerriak2

En verde, los municipios en que hay aún hablantes de la variedad local; en naranja, aquellos en que sólo queda algún euskaldun pasivo con conocimiento limitado del euskera

En esta entrada he hecho un repaso de los límites del euskera en la zona pirenaica navarra, es decir, de aquellas localidades en las que aún pueden encontrarse personas que conserven las hablas propias de la zona. El límite oriental de dichas hablas es hoy en día Abaurrea Alta, frontera de Aezkoa con Salazar, valle éste último cuyo dialecto -el navarro oriental que compartía con Roncal- debe darse ya por extinguido. Los pueblos de Aezkoa que aún conservan su euskera en mayor o menor medida son, además de Abaurrea Alta, Villanueva, Aria, Orbaizeta y Garralda. En Burguete y Roncesvalles no quedan ya hablantes del euskara propio, y en todo el valle de Erro no llegan a media docena, diseminados por Mezquiriz, Linzoain, Erro y Zilbeti. En Esteribar son cuatro los lugares donde pueden encontrarse aún restos del habla propia, siendo residuales en Usetxi y Leranoz y más abundantes en Eugi y, sobre todo, en Iragi, lugar donde el euskera del valle conserva aún una vitalidad perdida ya en el entorno. 


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko ekaina
    A A A A O I I
    « maiatza    
     1234
    567891011
    12131415161718
    19202122232425
    2627282930  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu